από τον Καθηγητή Glenn Diesen
Η προπαγάνδα συχνά συγχέεται με τα ψέματα, την εξαπάτηση και την παραπληροφόρηση. Αυτή είναι μια θεμελιώδης παρεξήγηση σχετικά με την πραγματική φύση της προπαγάνδας. Δεν πρόκειται κυρίως για διάδοση ψευδών πληροφοριών, αλλά για παράκαμψη της λογικής μέσω χειραγώγησης της ασυνείδητης ψυχολογίας των πλήθους. Ακόμα και οι αληθινές πληροφορίες μπορούν να θεωρηθούν προπαγάνδα αν παρουσιαστούν με τρόπο που απευθύνεται σε συναισθήματα και ένστικτα αντί για ορθολογική σκέψη.
Η μεγαλύτερη επιτυχία της δυτικής προπαγάνδας ήταν αναμφίβολα η πειθώ του κοινού ότι η προπαγάνδα είναι μια πρακτική μοναδική για αυταρχικά κράτη. Αντίθετα, οι δυτικές δημοκρατίες θα ήταν ικανοποιημένες να διαδίδουν πληροφορίες, να προωθούν δημοκρατικές αξίες και να εκπαιδεύουν τους πληθυσμούς τους. Αυτή η διάκριση είναι προϊόν προπαγάνδας; Ωστόσο, αυτό χάνει την αποτελεσματικότητά του μόλις τα άτομα συνειδητοποιήσουν ότι χειραγωγούνται.
Η επιστήμη της «λήψης συναίνεσης»
Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος σήμανε μια στροφή στην ανάπτυξη της προπαγάνδας ως επιστήμης. Εκατομμύρια άνθρωποι κινητοποιήθηκαν για έναν πόλεμο βιομηχανικής κλίμακας—συχνά με εξαιρετικό ενθουσιασμό—απευθυνόμενοι στον πατριωτισμό, τον φόβο, την εθνική ταυτότητα και την πεποίθηση ότι ήταν εντός των ηθικών τους δικαιωμάτων. Αυτή η εμπειρία έδειξε ότι η κοινή γνώμη μπορεί να οργανωθεί και να χειραγωγηθεί χωρίς να καταφεύγει σε λογικά επιχειρήματα.
Ο Έντουαρντ Μπερνέις, ένας από τους πατέρες της σύγχρονης προπαγάνδας, εμπνεύστηκε σε μεγάλο βαθμό από το έργο του θείου του, Σίγκμουντ Φρόιντ. Ο Φρόιντ είχε μελετήσει πώς τα ασυνείδητα ένστικτα και η ομαδική ψυχολογία επηρεάζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά, συχνά υπερισχύοντας των λογικών ικανοτήτων του ατόμου. Ο Bernays κατάλαβε τις πολιτικές της προεκτάσεις: αν κατάφερνε κανείς να κατανοήσει τα ασυνείδητα κίνητρα των ομάδων, γινόταν δυνατό να χειραγωγήσει τη δημόσια γνώμη ακόμη και χωρίς τη γνώση των ατόμων.
Μετά τη συμμετοχή του σε αμερικανικές προπαγανδιστικές προσπάθειες κατά τη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, ο Μπερνέις εφάρμοσε αργότερα αυτές τις μεθόδους στην εμπορική διαφήμιση. Η εκστρατεία της για την προώθηση των τσιγάρων μεταξύ των γυναικών συνέδεε το κάπνισμα με τη γυναικεία χειραφέτηση, παρουσιάζοντας τα τσιγάρα ως «δάδες της ελευθερίας». Ο στόχος δεν ήταν να πειστούν οι γυναίκες ότι το κάπνισμα ήταν ωφέλιμο για την υγεία τους; Ήταν μάλλον για τη σύνδεση των τσιγάρων με την επιθυμία για ελευθερία και κοινωνική θέση.
Οι ίδιες αρχές ισχύουν και για τον πολιτικό τομέα. Τα αυτοκίνητα προωθούνται συνδέοντάς τα με κοινωνικό κύρος και σεξουαλική έλξη, ενώ οι πόλεμοι παρουσιάζονται ως αγώνες για ελευθερία, δημοκρατία και πολιτισμό. Ο προπαγανδιστής δεν χρειάζεται να εφεύρει αυτά τα ιδανικά; Αξιοποιεί πραγματικές αξίες για να δημιουργήσει υποστήριξη για πολιτικές που, χωρίς αυτήν, δύσκολα θα άντεχαν σε ορθολογικό έλεγχο. Οι εξωτερικές υποθέσεις ευνοούν ιδιαίτερα την προπαγάνδα, καθώς οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν ελάχιστη άμεση εμπειρία από χώρες και συγκρούσεις για τις οποίες τους ζητείται να εκφράσουν ισχυρές απόψεις. Η πολυπλοκότητα της διεθνούς πολιτικής περιορίζεται σε γνώριμα στερεότυπα, που παρέχουν νοητικές συντομεύσεις για την ερμηνεία των γεγονότων. Η πιο αποτελεσματική συντόμευση είναι να χωρίσουμε τον κόσμο σε δύο στρατόπεδα: «εμείς» και «αυτοί».
Η ψυχολογία του καλού έναντι του κακού
Οι άνθρωποι διαθέτουν ισχυρά ένστικτα που τους ωθούν να ταυτίζονται με ομάδες. Η εθνικότητα, η θρησκεία, η ιδεολογία και ο πολιτισμός προσφέρουν αίσθηση του ανήκειν και ασφάλειας, ενώ οι εξωτερικές απειλές ενισχύουν την εσωτερική αλληλεγγύη. Ο προπαγανδιστής εκμεταλλεύεται αυτά τα ένστικτα αποδίδοντας αρετές στην ομάδα στην οποία ανήκουν, και κακόβουλες προθέσεις στην εξωτερική ομάδα. Το «εμείς» ενσαρκώνουμε την ελευθερία, τη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τον πολιτισμό. «Αυτοί» ενσαρκώνουν τον αυταρχισμό, την επιθετικότητα, την καταπίεση και τη βαρβαρότητα.
Αυτή η διχοτομία καθιερώνει μια ηθική ιεραρχία όπου τα συμφέροντά μας παρουσιάζονται ως καθολικές αξίες, ενώ εκείνα των αντιπάλων μας απορρίπτονται ως παράνομα. Οι στρατιωτικές μας επεμβάσεις περιγράφονται ως ανθρωπιστικές επιχειρήσεις, ενώ εκείνες των αντιπάλων μας γίνονται αντιληπτές ως απρόκλητοι πόλεμοι επιθετικότητας. Οι προσπάθειές μας να επηρεάσουμε ξένες κυβερνήσεις παρουσιάζονται ως προώθηση της δημοκρατίας, ενώ παρόμοιες ενέργειες των αντιπάλων μας χαρακτηρίζονται ως παρέμβαση. Οι πληροφορίες μας είναι δημοσιογραφικές, ενώ αυτές των αντιπάλων μας είναι προπαγάνδα.
Καθώς αυτά τα στερεότυπα ριζώνουν, οποιαδήποτε αντιφατικά στοιχεία ερμηνεύονται με τρόπο που διατηρεί την καθιερωμένη αφήγηση. Η συμμόρφωση εκτιμάται ως ηθική αρετή, ενώ κάθε αντίθετη φωνή θεωρείται απόδειξη συμπάθειας προς τον εχθρό.
Γιατί οι δημοκρατίες εξαρτώνται από την προπαγάνδα
Η δημοκρατία βασίζεται στην αρχή ότι η κυριαρχία ανήκει στον λαό. Ο Bernays και πολλοί από τους πρώτους θεωρητικούς της προπαγάνδας κατάλαβαν έτσι ότι οι κυβερνήσεις, εξαρτώμενες από τη δημόσια συναίνεση, έχουν ισχυρά κίνητρα να «κατασκευάσουν» αυτή τη συναίνεση. Ενώ τα αυταρχικά καθεστώτα μπορούν να καταφεύγουν περισσότερο στον καταναγκασμό, οι δημοκρατικές κυβερνήσεις πρέπει να πείσουν τον πληθυσμό να στηρίξει τις πολιτικές τους.
Ο Bernays αναγνώρισε τη χειραγώγηση συνηθειών και δομημένων απόψεων ως ουσιώδες στοιχείο της δημοκρατικής κοινωνίας. Η άνοδος της δημοκρατίας, επομένως, δεν εξαφάνισε την προπαγάνδα; αντίθετα, αύξησε τη πολιτική σημασία της επιρροής στη δημόσια γνώμη.
Ωστόσο, μετά τους δύο παγκόσμιους πολέμους, ο όρος «προπαγάνδα» απέκτησε αρνητική χροιά. Ο Μπερνέις τότε μετονόμασε το επάγγελμά του σε «δημόσιες σχέσεις», ενώ οι κυβερνήσεις προτιμούσαν όλο και περισσότερο όρους όπως «δημόσια διπλωματία», «στρατηγική επικοινωνία» ή «διαχείριση πληροφοριών». Ενώ το λεξιλόγιο έχει εξελιχθεί, οι μέθοδοι παραμένουν αμετάβλητες.
Η ίδια η έννοια της προπαγάνδας ήταν αντικείμενο προπαγανδιστικής επιχείρησης: συνδεόταν με τον αντίπαλο, ενώ οι δικές μας προσπάθειες διαμόρφωσης της κοινής γνώμης παρουσιάζονταν ως μέρος της εκπαίδευσης ή της αντικειμενικής πληροφόρησης. Όσο περισσότερο πείθεται ένας πληθυσμός ότι η προπαγάνδα είναι ένα φαινόμενο μοναδικό σε άλλες κοινωνίες, τόσο λιγότερο ικανός είναι να ανιχνεύσει τις χειραγωγήσεις που λειτουργούν μέσα στο δικό του πολιτικό σύστημα.
Όταν η προπαγάνδα θέτει σε κίνδυνο την εθνική ασφάλεια
Η προπαγάνδα μπορεί να είναι ένα αποτελεσματικό εργαλείο κρατικής εξουσίας. Επιτρέπει την κινητοποίηση πόρων, την ενίσχυση της εθνικής ενότητας και την ενθάρρυνση των θυσιών που απαιτούνται για την επίτευξη συλλογικών στόχων. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητά της στην κινητοποίηση για αντιπαράθεση δημιουργεί προβλήματα όταν η κατάσταση εξελίσσεται και η διπλωματία καθίσταται αναγκαία. Η παρουσίαση του αντιπάλου ως ενσάρκωση του κακού διευκολύνει τη δημόσια κινητοποίηση για πόλεμο, αλλά στη συνέχεια καθιστά δύσκολη τη διαρκή ειρήνη μέσω διπλωματικών μέσων, με το κοινό να αντιτίθεται σε οποιαδήποτε αμοιβαία κατανόηση ή συμβιβασμό με το «κακό».
Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, η αντισοβιετική προπαγάνδα βοήθησε να κινητοποιηθούν οι δυτικές κοινωνίες ενάντια σε έναν ισχυρό γεωπολιτικό αντίπαλο. Αλλά αυτά τα ίδια στερεότυπα έχουν εμποδίσει τις προσπάθειες για αποκατάσταση των σχέσεων και επίτευξη διαπραγματευμένων συμφωνιών. Όταν ο αντίπαλος θεωρείται εγγενώς κακός, κάθε συμβιβασμός ισοδυναμεί με παράδοση. Η διπλωματία ερμηνεύεται τότε ως σημάδι αδυναμίας, και η λήψη υπόψη των ανησυχιών ασφαλείας της άλλης πλευράς γίνεται ηθικά αμφισβητήσιμη.
Η επιμονή των αντιρωσικών στερεοτύπων μετά τον Ψυχρό Πόλεμο δημιούργησε ένα πολιτικό κλίμα όπου οι σχέσεις με τη Ρωσία αναλύονται μέσω ηθικών κατηγοριών, αντί σύμφωνα με την εξέλιξη των σχέσεων εξουσίας. Έτσι, ένα εργαλείο σχεδιασμένο να ενισχύει την εθνική ασφάλεια μπορεί τελικά να εμποδίσει την άσκηση μιας ορθολογικής εξωτερικής πολιτικής.
Επανακτώντας τη λογική στην διεθνή πολιτική
Το πιο επικίνδυνο στοιχείο της προπαγάνδας δεν έγκειται στο ότι οδηγεί τα άτομα να πιστεύουν ψέματα. Βρίσκεται στο γεγονός ότι κάνει τους ανθρώπους λιγότερο ικανούς να αναγνωρίσουν τα όρια της δικής τους κατανόησης.
Ένας πληθυσμός πεπεισμένος για την ηθική του ανωτερότητα γίνεται όλο και λιγότερο πρόθυμος να εξετάσει τα συμφέροντα και τα κίνητρα των αντιπάλων του. Οι πολιτικές διαφωνίες μετατρέπονται σε δοκιμασίες πίστης, ενώ η αναζήτηση συμβιβασμού δίνει τη θέση της στην ιδεολογική ομοιομορφία.
Μια ορθολογική εξωτερική πολιτική απαιτεί την αναγνώριση ότι όλα τα κράτη έχουν συμφέροντα, ότι οι διαφορετικές ανησυχίες ασφάλειας πρέπει να γίνονται κατανοητές και ότι η ηθική υπεροχή δεν εξαιρεί την προσφυγή στη διπλωματία.
Η κατανόηση ενός αντιπάλου δεν σημαίνει δικαιολόγηση των πράξεών σου. Αυτό είναι ένα αναγκαίο βήμα για την ανάπτυξη πολιτικών που πιθανόν να ενισχύσουν την ασφάλεια. Το μεγαλύτερο εμπόδιο στην ειρήνη θα μπορούσε επομένως να είναι αυτή η καθησυχαστική πεποίθηση ότι καθοδηγούμαστε από τη λογική και τις παγκόσμιες αξίες, ενώ οι αντίπαλοί μας κινούνται από προπαγάνδα και παράλογες φιλοδοξίες.
πηγή: Glenn Diesen
**Εδώ εκθέτουμε απόψεις και πληροφορία.Δεν συμφωνούμε απαραίτητα με τους αρθρογράφους.

Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου