ΥΨΩΣΙΣ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ!!ΗΘΗ ΚΑΙ ΕΘΙΜΑ!ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ ,ΒΟΗΘΕΙΑ ΜΑΣ!!!

 Μεγάλη δεσποτική εορτή της Χριστιανοσύνης, με την οποία τιμάται κάθε χρόνο στις 14 Σεπτεμβρίου η διπλή ανεύρεση του Σταυρού πάνω στον οποίο μαρτύρησε ο Ιησούς Χριστός. Στη χώρα μας γιορτάζουν ο Σταύρος και η Σταυρούλα.

Σύμφωνα με την παράδοση, το 326 η γηραιά μητέρα του Μεγάλου Κωνσταντίνου, Αυγούστα Ιουλία Φλαβία Ελένη, μετέβη στους Αγίους Τόπους για να φέρει στο φως τα διάφορα μέρη στα οποία έζησε και δίδαξε ο Ιησούς Χριστός. Στα Ιεροσόλυμα πραγματοποίησε μεγάλες ανασκαφές για να βρεθούν οι τόποι της Σταύρωσης και της Ανάστασης στον λόφο του Γολγοθά. Η μετέπειτα Αγία Ελένη οδηγήθηκε στην εύρεση του Τιμίου Σταυρού από ένα αρωματικό φυτό που φύτρωνε στο μέρος εκείνο, τον γνωστό μας βασιλικό. Ύστερα από επίπονες ανασκαφές βρέθηκαν τρεις σταυροί, του Κυρίου και των δύο ληστών.

Οι εκκλησιαστικοί ιστορικοί Φιλοστόργιος και Νικηφόρος αναφέρουν ότι ο Σταυρός του Κυρίου εντοπίσθηκε ύστερα από θαύμα, όταν τοποθετήθηκε πάνω σε νεκρή γυναίκα και αυτή αναστήθηκε. Στη θέση αυτή υπήρχε ο ναός της Αφροδίτης, που είχε ανεγείρει το 135 ο ρωμαίος αυτοκράτορας Αδριανός, μετά τη δεύτερη καταστροφή της Ιερουσαλήμ. Η Ελένη, αφού διέταξε να τον γκρεμίσουν, έχτισε στη θέση του τον περικαλλή Ναό της Αναστάσεως, ο οποίος αποτελεί μέχρι σήμερα ένα από τα σημαντικότερα μνημεία του Χριστιανισμού. Ο Σταυρός του Κυρίου παραδόθηκε στον Πατριάρχη Ιεροσολύμων Μακάριο, ο οποίος τον τοποθέτησε στον ναό της Αναστάσεως στις 14 Σεπτεμβρίου 335.

Η δεύτερη Ύψωση του Τιμίου Σταυρού σχετίζεται με τους Βυζαντινο-Περσικούς Πολέμους (602-628). Το 614 οι Πέρσες κυρίευσαν την Παλαιστίνη και αφού λεηλάτησαν και κατέστρεψαν τα ιερά προσκυνήματα του Χριστιανισμού, πήραν μαζί τους ως λάφυρο τον Τίμιο Σταυρό. Οι πυρολάτρες Πέρσες θεώρησαν τον Σταυρό μαγικό, εξαιτίας κάποιων θαυμάτων που έγιναν και τον προσκυνούσαν. Ο αυτοκράτορας Ηράκλειος, μετά την οριστική νίκη του εναντίον των Περσών το 628, ανέκτησε το ιερό σύμβολο της Χριστιανοσύνης και το μετέφερε αρχικά στην Κωνσταντινούπολη (14 Σεπτεμβρίου 629), όπου αποτέλεσε μέρος του θριάμβου του και στη συνέχεια στα Ιεροσόλυμα.

Η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού εορτάζεται με ιδιαίτερη λαμπρότητα κάθε χρόνο στις 14 Σεπτεμβρίου. Στις εκκλησίες ψάλλεται, μεταξύ των άλλων, το πασίγνωστο απολυτίκιο «Σώσον Κύριε τον λαόν σου…» και στους πιστούς μοιράζονται κλώνοι βασιλικού, εκκλησιαστική συνήθεια που πηγάζει από την παράδοση ότι στο μέρος που βρέθηκε ο Τίμιος Σταυρός είχε φυτρώσει το αρωματικό αυτό φυτό. Η Εκκλησία επιτάσσει την ημέρα αυτή αυστηρά νηστεία.

Απολυτίκιο

Σώσον, Κύριε, τον λαόν Σου και ευλόγησον την κληρονομίαν Σου, νίκας τοις βασιλεύσι κατά βαρβάρων δωρούμενος και το σον φυλάττων, δια του Σταυρού Σου, πολίτευμα.

Λαογραφία

• Η γιορτή του Σταυρού έχει ιδιαίτερη σημασία για τους γεωργούς, διότι αποτελεί την αφετηρία της νέας χρονιάς, ενόψει της σποράς. Οι γεωργοί φέρνουν στην εκκλησία μείγμα από τα δημητριακά που θα σπείρουν για να δεχθούν την ειδική ευλογία του ιερέα: «Βλαστήσαι την γην, και δούναι σπέρμα το σπείροντι, και άρτον εις βρώσιν» («Ευχή επί ευλογήσει του σπόρου»).
• Την ημέρα του Σταυρού, οι ναυτικοί συνήθιζαν να σταματούν τα μακρινά ταξίδια με ιστιοφόρα, όπως συμβούλευε η παροιμία: «Του Σταυρού, σταύρωνε και δένε».
• Με το βασιλικό που παίρνουν από την εκκλησία, οι νοικοκυρές συνηθίζουν να φτιάχνουν το προζύμι της χρονιάς (Πήλιο, Κορώνη κ.ά).
• Στην Αίγινα αναβιώνει ο λεγόμενος «Λειδινός», μία μιμητική παράσταση, με μοιρολογήματα και ταφή ενός ομοιώματος μικρού παιδιού, έθιμο με πιθανότατα αρχαία καταγωγή. Ακολουθεί η προσφορά κολλύβων και η τελετουργία κλείνει με χορούς και τραγούδια. Οι επιλογικοί στίχοι του μοιρολογιού:

Πάλι θα ρθεις, Λειδινέ μου
Με του Μάρτη τις δροσιές
Με τ’ Απριλη τα λουλούδια
Τσαι του Μάη τις δουλειές…
Ήρθε η ώρα να μας φύγεις,
πάαινε εις το καλό,
τσαι με το καλό να έρθεις
τσ’ όλους να μας βρεις γερούς…

Ο «Λειδινός» («Δειλινός» με αντιμετάθεση δ και λ) είναι ένα δρώμενο, όπου κυριαρχεί το στοιχείο του θανάτου ως προϋπόθεση για τη νέα ζωή, με αυτονόητο τον συμβολισμό που αφορά τον μαρασμό της φύσης και την αναγέννησή της κάθε χρόνο.

Πηγή: https://www.sansimera.gr/articles/562#goog_rewarded

Την παραμονή της εορτής της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού οι νοικοκυρές συνηθίζουν εδώ και αιώνες, να κόβουν τα βασιλικά, τα οποία έχουν μεγαλώσει πια, αφού τα φρόντιζαν όλο το καλοκαίρι και να τα φέρνουν στην εκκλησία, για να τα μοιράσει ο ιερέας στους πιστούς.

Την ημέρα του εορτασμού της υψώσεως του Σταυρού (14 Σεπτεμβρίου) συνηθίζεται να μοιράζεται βασιλικός γιατί η Αγία Ελένη βρήκε το Σταυρό του Κυρίου σε ένα χώρο που ήταν κατάφυτος από βασιλικούς και για το λόγο αυτό ο ιερέας μοιράζει στους πιστούς κλαδάκια βασιλικού.

Με τον Αγιασμό και το βασιλικό της Υψώσεως του Σταυρού φτιάχνεται το προζύμι της νέας χρονιάς που τα παλαιότερα χρόνια οι νοικοκυρές χρησιμοποιούσαν για να ζυμώσουν το ψωμί αλλά και τα πρόσφορα.
«Με τ΄Σταυρού τον αγιασμό κάμνε το προζύμ' για ούλο το χρόνο» συμβούλευαν οι μητέρες τις θυγατέρες τους.

Όταν ο Γεώργιος Μέγας απεσταλμένος από την Ακαδημία Αθηνών επισκέφτηκε το Κατάλακκο για να καταγράψει τα έθιμα της Λήμνου, οι Λημνιές του είπαν: «κάθε σπίτι, κάθε νοικοκυρά φέρνει ένα κουμάρ' με νερό στην εκκλησιά, τ' αφήνουν στη μέση της εκκλησίας, όπου γίνεται ο αγιασμός, και μετά το παίρνουν.

Με τον αγιασμό αυτό κάνουν το προζύμι της χρονιάς το κάνουν καινούργιο. Το παλιό το σβούν΄ το ζυμώνουν την τελευταία εβδομάδα».

Ακόμα και οι Τουρκάλες ήθελαν να πάρουν αγιασμό και σταυρολούλουδα.

Κάποτε μια Τουρκάλα από την Κώμη ρώτησε κάποιες Λημνιές της Καλλιόπης γιατί το ψωμί τους είναι γλυκό και δε μουχλιάζει.
-Γιατί στη ζύμη μέσα βάζουμε Αγιασμό από τη γιορτή του Σταυρού, στις 14 Σεπτεμβρίου απάντησαν οι Λημνιές.
-Θα μου δώσετε και μένα, ρώτησε η Τουρκάλα. Αμηχανία. Οι Λημνιές βρέθηκαν σε πολύ δύσκολη θέση.
Πως να δώσουν αγιασμό σε μια μουσουλμάνα. Από την άλλη δεν ήθελαν να αρνηθούν.
Έτσι της έδωσαν απλό νερό και της είπαν πως ήταν αγιασμός.

Και το θαύμα έγινε.

Η πίστη της Τουρκάλας ότι το νερό που της έδωσαν οι Λημνιές ήταν αγιασμός, φούσκωσε το ψωμί, το έκανε γλυκό και δεν μούχλιασε.
Όταν αργότερα η Τουρκάλα τις ευχαρίστησε εκείνες δεν αποκάλυψαν την απάτη τους.

Το βασιλικό που έπαιρναν από τον ιερέα αρχικά τον χρησιμοποιούσαν για να σταυρώσουν το προζύμι και στην συνέχεια τον τοποθετούσαν μέσα σε ποτήρι με νερό ευελπιστώντας να βγάλει ρίζες για να τον ξαναφυτεύσουν.

Συνήθιζαν να λένε για το βασιλικό:
«Βασιλικός κι αν μαραθεί
Κι αν γείρουν τα κλωνιά του
Ρίξε νερό στη ρίζα του
Να' ρθεί στα πρωτινά του».

Για τους γεωργούς τα μέσα Σεπτέμβρη ήταν πια και ο κατάλληλος καιρός για να αρχίσουν σιγά σιγά να σπέρνουν. Έλεγαν: « του Σταυρού σταύρωνε και σπέρνε».https://www.e-evros.gr/

====

Στις 14 Σεπτεμβρίου, σε πολλά ελληνικά σπίτια, ο βασιλικός και ο αγιασμός από την εκκλησία έμπαιναν στην κουζίνα για να ξεκινήσει το καινούργιο προζύμι.

Η γιορτή της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού, στις 14 Σεπτεμβρίου, είναι δεμένη στη λαϊκή παράδοση με τον βασιλικό. Είναι το φυτό που χρησιμοποιείται στις εκκλησίες την ημέρα της γιορτής και που οι πιστοί παίρνουν μαζί τους επιστρέφοντας στο σπίτι.

Για τις παλιές νοικοκυρές, όμως, αυτός ο βασιλικός είχε και μια θέση στην κουζίνα. Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας η ημέρα του Σταυρού ήταν η στιγμή που έφτιαχναν το νέο προζύμι, εκείνο που θα κρατούσαν και θα ανάπιαναν για τα επόμενα ζυμώματα. Το έλεγαν «προζύμι του Σταυρού» ή «προζύμι της χρονιάς» και ο τρόπος παρασκευής του δεν ήταν παντού ο ίδιος. Άλλοτε χρησιμοποιούσαν αγιασμό, άλλοτε τον βασιλικό που είχαν πάρει από την εκκλησία, σε άλλες περιοχές νερό μέσα στο οποίο είχε μείνει ο βασιλικός και αλλού συναντάμε ακόμη και το «αμίλητο νερό».

Πίσω από τις διαφορετικές εκδοχές το παλιό έδινε τη θέση του στο καινούργιο και μαζί ξεκινούσε ένας νέος κύκλος για το ψωμί του σπιτιού.

Ο βασιλικός του Σταυρού και το καινούργιο προζύμι

Η σύνδεση του βασιλικού με τη γιορτή προέρχεται από την εκκλησιαστική παράδοση για την εύρεση του Τιμίου Σταυρού από την Αγία Ελένη. Σύμφωνα με αυτή, στο σημείο όπου βρέθηκε ο Σταυρός φύτρωνε βασιλικός. Έτσι, το φυτό συνδέθηκε στενά με τη γιορτή και χρησιμοποιείται κατά την τελετή του αγιασμού. Οι πιστοί έπαιρναν κλωνάρια από τον ευλογημένο βασιλικό στο σπίτι και οι χρήσεις τους ήταν πολλές. Τον φύλαγαν στο εικονοστάσι, τον χρησιμοποιούσαν σε διάφορες ευλογίες του σπιτιού, ενώ σε αρκετούς τόπους γινόταν το βασικό στοιχείο για το ξεκίνημα του νέου προζυμιού.

Σε μια συνηθισμένη εκδοχή του εθίμου, τα φύλλα ή τα κλωνάρια του βασιλικού έμεναν μέσα σε νερό. Με αυτό το νερό οι γυναίκες ανακάτευαν αλεύρι και ξεκινούσαν το προζύμι. Σε άλλες περιπτώσεις χρησιμοποιούσαν τον αγιασμό που είχαν φέρει από την εκκλησία αντί για νερό. Το προζύμι στη συνέχεια αναπιανόταν και διατηρούνταν για τα επόμενα ζυμώματα. Ένα μικρό κομμάτι έμενε κάθε φορά στην άκρη για να γίνει η αρχή του επόμενου ψωμιού.

Στη Λήμνο έπρεπε πρώτα να τελειώσει το παλιό

Στον Κατάλακκο, σύμφωνα με λαογραφική καταγραφή του Γεωργίου Μέγα, κάθε νοικοκυρά πήγαινε στην εκκλησία με ένα «κουμάρ’», δηλαδή ένα πήλινο δοχείο γεμάτο νερό. Τα δοχεία τοποθετούνταν μέσα στην εκκλησία ώστε το νερό να αγιαστεί και στη συνέχεια οι γυναίκες το έπαιρναν στο σπίτι για να φτιάξουν το νέο προζύμι. Μάλιστα, την τελευταία εβδομάδα πριν από τη γιορτή οι νοικοκυρές φρόντιζαν να ζυμώσουν όσο προζύμι τους είχε απομείνει. Στόχος ήταν να μην υπάρχει παλιό προζύμι όταν έφτανε η ημέρα του Σταυρού γιατί με το αγιασμένο νερό της γιορτής θα ξεκινούσαν από την αρχή.

Στην Κορώνη και στην Πύλο έβαζαν τον βασιλικό πάνω στο ζυμάρι

Στην Κορώνη και στην Πύλο συναντάμε μια διαφορετική παραλλαγή. Οι γυναίκες έφερναν από την εκκλησία το κλωνάρι του βασιλικού και το τοποθετούσαν πάνω στο ζυμάρι που είχαν ετοιμάσει. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, μέχρι την επόμενη ημέρα το ζυμάρι είχε φουσκώσει και είχε γίνει προζύμι.

Στο Πήλιο άφηναν τον βασιλικό τρεις ημέρες στο νερό

Στο Πήλιο, οι νοικοκυρές έπαιρναν ένα κλωνάρι από τον βασιλικό που είχε χρησιμοποιηθεί στη γιορτή του Σταυρού και το άφηναν μέσα σε νερό για τρεις ημέρες. Στη συνέχεια ζέσταιναν ελαφρά το νερό και το ανακάτευαν με αλεύρι. Την επόμενη ημέρα πρόσθεταν ξανά αλεύρι και νερό, συνεχίζοντας το ανάπιασμα μέχρι να δημιουργηθεί το προζύμι που θα κρατούσαν για τα επόμενα ψωμιά.

Στην Κέρκυρα έπαιρναν «αμίλητο νερό»

Στις Αργυράδες της Κέρκυρας οι γυναίκες έπαιρναν τον βασιλικό από την εκκλησία και στη συνέχεια πήγαιναν στο πηγάδι για το λεγόμενο «αμίλητο νερό». Όπως μαρτυρά και το όνομά του, έπρεπε να το πάρουν και να το μεταφέρουν χωρίς να μιλήσουν. Με το νερό αυτό, αλεύρι και τον βασιλικό έφτιαχναν το νέο προζύμι. Και εδώ η διαδικασία γινόταν από την αρχή, χωρίς να προστεθεί κομμάτι από το παλιό.

Από τον βασιλικό της μιας χρονιάς στον βασιλικό της επόμενης

Σε ορισμένους τόπους δεν άφηναν απλώς τον βασιλικό της εκκλησίας να ξεραθεί. Έβαζαν ένα κλωνάρι σε νερό μέχρι να βγάλει ρίζες και στη συνέχεια το φύτευαν. Ο βασιλικός μεγάλωνε στο σπίτι και, όταν ερχόταν ξανά η γιορτή του Σταυρού, μπορούσαν να κόψουν από αυτόν κλωνάρια και να τα πάνε στην εκκλησία.

Γιατί του Σταυρού;

Η 14η Σεπτεμβρίου δεν ήταν τυχαία ημερομηνία για τις παλιές αγροτικές κοινωνίες καθώς βρισκόμαστε στο τέλος του καλοκαιριού και στην αρχή μιας νέας περιόδου για τις αγροτικές εργασίες. Η γιορτή του Σταυρού αποτελούσε σε πολλές περιοχές χρονικό ορόσημο που συνδεόταν με την προετοιμασία για τη νέα σπορά. Σε σχετικές παραδόσεις συναντάμε ακόμη και την ευλογία των σπόρων που προορίζονταν για τα χωράφια.

====

Από τον Θεσσαλικό κάμπο και την Ήπειρο μέχρι τα νησιά του Αιγαίου και τα χωριά της Λέσβου και της Λήμνου, η μέρα αυτή ευλογείται στην εκκλησία και συνεχίζεται στο τραπέζι, στο καζάνι, στη συλλογική μνήμη.

Στην Αγιάσο, στη Λήμνο, στο Μακρυχώρι, στις αυλές του Αιγαίου και στις εκκλησιές της ηπειρωτικής Ελλάδας, η 14η Σεπτεμβρίου, πέρα από το θρησκευτικό ορόσημο, είναι η πρώτη πράξη μιας χρονιάς. Πλύσιμο, αγιασμός, προζύμι, σπορά. Και πάντα στο τραπέζι μια κατσαρόλα με φασολάδα, μια φέτα ψωμί και λίγος βασιλικός στο νερό, για να πάει καλά η αρχή.

Στο προζύμι βασιλικός και αγιασμός για το καλό

Σύμφωνα με την παράδοση, όταν η Αγία Ελένη ανακάλυψε τον Σταυρό του Χριστού, στον τόπο εκείνο φύτρωνε βασιλικός. Γι΄αυτό και σε όλα τα μέρη της Ελλάδας, σε κάθε αυλή, κάθε περβάζι και κάθε αυλόπορτα, υπάρχει βασιλικός «για του Σταυρού». Ονομάζεται έτσι γιατί έχει φυτευτεί με σκοπό να πάει στην εκκλησία εκείνη τη μέρα και να αγιαστεί. Μετά τον αγιασμό, μπαίνει στα σπίτια, φυλάσσεται σε εικόνες και χρησιμοποιείται σε πράξεις πίστης.

Η θρησκεία συσχετίζει την παρασκευή του προζυμιού με την γιορτή του Τιμίου Σταυρού, όπου μοιράζονται τα λεγόμενα «Σταυρολούλουδα», δηλαδή ένα ματσάκι βασιλικού με λίγο δεντρολίβανο. Αυτά, κατά την παράδοση, μπαίνουν σε βάζο με νερό, το οποίο στη συνέχεια σουρώνεται και χρησιμοποιείται για την παρασκευή του προζυμιού, προσθέτοντας την ανάλογη ποσότητα από αλεύρι.

Σε πολλά μέρη όπως για παράδειγμα στην Αγιάσο της Λέσβου, οι πιστοί κρατούν τον αγιασμό του Σταυρού και με αυτόν ευλογούν το προζύμι τους. Στη Λήμνο, κάθε νοικοκυρά πηγαίνει στην εκκλησία ένα πήλινο κουμάρι με νερό. Το αφήνει στη μέση της εκκλησίας για να αγιαστεί, και με αυτόν τον αγιασμό φτιάχνει από την αρχή το προζύμι της χρονιάς. Το παλιό προζύμι «σβήνει», ζυμώνοντας με αυτό την τελευταία εβδομάδα πριν τη γιορτή και το αντικαθιστούν.

Τα διάσημα όσπρια του Θεσσαλικού κάμπου 

Του Τιμίου Σταυρού σταύρωνε και σπέρνε

Για τους γεωργούς, η 14η Σεπτεμβρίου σήμαινε και την αρχή της καλλιεργητικής χρονιάς. Η φράση «του Σταυρού σταύρωνε και σπέρνε» δεν ήταν μεταφορική. Ήταν οδηγία. Την ημέρα αυτή «ανοίγει η γη», λένε σε πολλά μέρη. Οι πρώτοι σπόροι ρίχνονται στο χώμα με αγιασμό, προσευχή και προσδοκία. Σε κάποια νησιά γίνεται τελετουργική σπορά και σταυρώνεται το χωράφι με βασιλικό.

Το φαγητό της μέρας

Την Ημέρα της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, η εκκλησία έχει θεσπίσει αυστηρή νηστεία ως ένδειξη ταπείνωσης και ευλάβειας. Ο πιστός, βλέποντας τον Σταυρό, θυμάται ότι ο Χριστός θυσιάστηκε για τη σωτηρία του ανθρώπου και καλείται να σταυρώσει τα πάθη του, γι’ αυτό και δεν υπάρχει ούτε κρέας, ούτε ψάρι. Αντίθετα, κυριαρχεί η φασολάδα, ένα φαγητό λιτό αλλά πλήρες με συμβολική σημασία καθώς είναι η πρώτη εμφάνιση των ξερών φασολιών της νέας σοδειάς και μαγειρεύεται σαν ευλογία. Όμως, όταν πέφτει Σάββατο ή Κυριακή, επιτρέπεται το λάδι στο φαγητό οπότε την τιμητική τους έχουν τα λαδερά.

Στο Μακρυχώρι Καβάλας, στήνουν κάθε χρόνο καζάνι με φασολάδα στην αυλή του σχολείου. Μετά τη Θεία Λειτουργία, κάτοικοι και προσκυνητές τρώνε όλοι μαζί από την ίδια κατσαρόλα. Οι παλαιότερες γυναίκες ετοιμάζουν τα όσπρια, οι άντρες τοποθετούν τα καζάνια, μια συλλογική πράξη που ενώνει τη γειτονιά. Στην Ήπειρο, φτιάχνονται νηστίσιμες πίτες. Στη Νάξο ξεκινά η σπορά. Στην Κρήτη, μαγειρεύεται μπριάμ με βασιλικό και λαχανικά εποχής. Παντού, η μαγειρική της ημέρας υπακούει σε έναν άγραφο κανόνα, στη λιτότητα με νόημα.

Πατούδα: Το δημοφιλές κρητικό γλυκό

Από τα πιο δημοφιλή κρητικά γλυκά! Αν και είναι πιο γνωστά στην Ιεράπετρα όπου τα φτιάχνουν τον Δεκαπενταύγουστο, στη Σητεία προσφέρονται κυρίως του Τιμίου Σταυρού, στις 14 Σεπτεμβρίου και ετοιμάζονται με καρπούς από τη νέα σοδειά.

 https://cantina.protothema.gr/

**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων

Μάχη εις Βάθος! Η Θεολογία της Ισχύος

Δεν είναι μια ιστορική μέθοδος εγκλωβισμένη στην εποχή των τεθωρακισμένων αλλά ένας τρόπος να αντιλαμβανόμαστε τον πόλεμο ως σύγκρουση σύνθετων συστημάτων.

ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΗΣ ΜΑΧΗΣ ΕΙΣ ΒΑΘΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΕΣ ΚΑΙ ΘΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΡΙΖΕΣ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΡΩΣΙΚΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

Γράφει ο Δρ. Κωνσταντίνος Γρίβας

Εισαγωγή: Τα θεολογικά αόρατα θεμέλια της στρατιωτικής επιστημολογίας

Η πολεμική τέχνη και επιστήμη δεν αναπτύσσεται ποτέ σε πολιτισμικό κενό. Αντιθέτως, τα στρατιωτικά δόγματα, οι στρατηγικές έννοιες και οι μέθοδοι διαχείρισης της βίας αποτελούν την άμεση, υλική απόληξη των βαθύτερων οντολογικών, γνωσιολογικών και θεολογικών παραδοχών ενός πολιτισμού.Η δυτική στρατιωτική παράδοση, από τον Jomini και τον Alfred Thayer Mahan μέχρι το γερμανικό Schwerpunkt και τη νατοϊκή έννοια του Center of Gravity (Κέντρου Βάρους), δεν συνιστά μια απλή, «αντικειμενική» οργάνωση της ισχύος στο πεδίο. Αποτελεί τη στρατιωτική μετάφραση της δυτικής νοησιαρχίας, της οντολογίας της ισχύος και μιας διάχυτης, υπόγειας εσχατολογίας.

Χρησιμοποιώντας ως ερμηνευτικό εργαλείο τη φιλοσοφική και θεολογική σκέψη του π. Νικολάου Λουδοβίκου, ιδιαίτερα την κριτική του στη δυτική κλειστή πνευματικότητα, τη Θεολογία της Ισχύος και τη νοησιαρχική υποταγή του Είναι στο ανθρώπινο υποκείμενο το παρόν δοκίμιο επιχειρεί να εξετάσει το δυτικό νευτώνειο παράδειγμα (paradigm) πολέμου ως αποτέλεσμα μιας γεωπολιτισμικής μηχανικής τα αόρατα θεμέλια της οποίας βρίσκονται στις γνωσίες και κοσμοαντιλήψεις που δημιούργησε ο λεγόμενος Δυτικός Χριστιανισμός. Παράλληλα, το θέτει σε ριζική αντίθεση με τη ρωσοσοβιετική στρατηγική παράδοση, η οποία, ακόμη και στην «ανθρωποθεϊκή» σοβιετική της εκδοχή, διατήρησε μια οργανική, πλουραλιστική και εγγενώς «χαοπλεξική» (ChaoPlexic) αντίληψη για την τέχνη του πολέμου.

1. Το Δυτικό Τρίπτυχο: Νοησιαρχία, Εσχατολογικό Σημείο και Καθυπόταξη

Στο έργο του, ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος αναλύει πώς η δυτική νεωτερικότητα, εκκινώντας από το καρτεσιανό cogito και φτάνοντας στον γερμανικό ιδεαλισμό, εγκλωβίστηκε σε μια «κτητική συνείδηση». Η νόηση στη δυτική παράδοση παύει να είναι μια σχέση κοινωνίας με το οντολογικό βάθος του κόσμου και μετατρέπεται σε ένα εργαλείο εννοιοκρατικής αδράνειας και καθυπόταξης. Το ανθρώπινο υποκείμενο αυτοανακηρύσσεται σε κυρίαρχο της πραγματικότητας, πιστεύοντας ότι μπορεί να αναγάγει τα πάντα σε λογικά αρχιτεκτονήματα, ελεγχόμενα πλήρως από την ανθρώπινη διάνοια και την ανθρώπινη βούληση.

Αυτή η νοησιαρχική ψευδαίσθηση του απόλυτου ελέγχου μεταφέρεται αυτούσια στη δυτική «επιστήμη του πολέμου» μέσω ενός νευτώνειου μηχανιστικού παραδείγματος. Η «κυρίαρχη μεταφορά» (dominant metaphor) σε αυτό το επιστημολογικό παράδειγμα είναι ένας κόσμος – ρολόι. Δηλαδή ένα μηχανικό σύστημα απόλυτης αιτιοκρατίας, όπου όταν γυρίσει ένας τροχός αυτός θα γυρίσει έναν γρανάζι, το οποίο με τη σειρά του θα γυρίσει έναν άλλο τροχό κοκ και εν τέλει θα λάβεις ένα αποτέλεσμα, το οποίο θα είναι το ίδιο κάθε φορά που θα ακολουθείται αυτή η διαδικασία. Άρα, αν κάνεις τις προβλεπόμενες κινήσεις πάντα θα έχεις το αποτέλεσμα που επιθυμείς. Έτσι, ο πόλεμος αντιμετωπίζεται ως μια προβλέψιμη μηχανή, ο εχθρός ως ένα στατικό αντικείμενο, και το πεδίο μάχης ως ένα «γεωγραφικό κουτί».

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η δυτική στρατηγική συγκροτεί ένα συγκεκριμένο τρίπτυχο:

Α. Κατανόηση της Πραγματικότητας (Νοησιαρχία/Ρασιοναλισμός): Η ακλόνητη πίστη ότι ο στρατιωτικός νους μπορεί να χαρτογραφήσει πλήρως το πεδίο, να εξαλείψει την αβεβαιότητα μέσω των πληροφοριών και να μετατρέψει το χάος σε γραμμική εξίσωση.

Β. Το Κρίσιμο/Εσχατολογικό Σημείο: Εδώ εκδηλώνεται η υπόγεια εσχατολογία του δυτικού πολιτισμού. Η εμμονή της Δύσης με την «αποφασιστική μάχη» (decisive battle), το Schwerpunkt (σημείο εστίασης) και το Center of Gravity (Κέντρο Βάρους) αντανακλούν τη θεολογική αναζήτηση μιας «τελικής λύσης». Η Δύση πιστεύει ότι υπάρχει ένα κρίσιμο σημείο, ένα μυστικό κλειδί του εχθρικού συστήματος. Αν ο στρατηγός καταφέρει να εντοπίσει αυτό το οντολογικό θεμέλιο του εχθρού, ο πόλεμος θα λυθεί ακαριαία, εσχατολογικά, και η ιστορία θα ηρεμήσει.

Γ. Καθυπόταξη διά της Ισχύος: Μόλις εντοπιστεί το εσχατολογικό σημείο, η Δύση ρίχνει εκεί όλη τη συντριπτική, υλική της ισχύ (Mass). Είναι η βίαιη καθυπόταξη του φαινομένου από το κυρίαρχο υποκείμενο. Η «Μάχη των Καννών» του Σλίφεν, η διάσπαση του Γκουντέριαν στο Σεντάν το 1940, ή το νατοϊκό δόγμα “Shock and Awe” (Σοκ και Δέος) αποτελούν την απόλυτη έκφανση αυτού του μυστικισμού της ισχύος.

2. Η Ρωσο-Σοβιετική Αντίθεση: Ρευστότητα, Προσαρμοστικότητα και η Αποδοχή του Χάους

Απέναντι σε αυτό το δυτικό, αρχιτεκτονικό μοντέλο, η ρωσική και μετέπειτα σοβιετική στρατιωτική σκέψη λειτούργησε πάνω σε ένα εντελώς διαφορετικό επιστημολογικό παράδειγμα. Όπως επισημαίνει ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος, η ανατολική/πατερική οντολογία δεν αντιλαμβάνεται τον κόσμο ως μια κλειστή, κτητική δομή, αλλά ως ένα γίγνεσθαι-εν-κοινωνία, μια ρευστή και δυναμική πραγματικότητα.

Αυτή η πολιτισμική διαίσθηση επέτρεψε στους Ρώσους στρατιωτικούς θεωρητικούς να αναπτύξουν ένα μοντέλο που σήμερα αναγνωρίζεται ως Χαοπλεκτικό (Chaoplexity).

Από την «Επιστήμη της Νίκης» του Σουβόροφ μέχρι το δόγμα της Μάχης εις Βάθος (Deep Battle) του Έλληνα Τριανταφύλλοφ, η ρωσική σχολή απέρριψε τη δυτική νοησιαρχία και την εμμονή με το ένα «αποφασιστικό σημείο»:

Το Πλουραλιστικό Πεδίο: Οι Ρώσοι κατάλαβαν ότι το «αποφασιστικό σημείο» δεν υπάρχει εκ των προτέρων μέσα στο χάος του πολέμου. Είναι μια αυταπάτη. Οι Διαδοχικές Επιχειρήσεις (Consecutive Operations) σε Ευρύ Μέτωπο (Μπρουσίλοφ) και η Μάχη εις Βάθος (Τριανταφύλλοφ) αποτελούν την παραδοχή ότι το πεδίο είναι ένα Πολύπλοκο Προσαρμοστικό Σύστημα.

Η Λογική της Ανάδυσης (Emergence): Αντί ο στρατηγός να επιβάλλει βίαια ένα προκατασκευασμένο γραμμικό πλάνο, ο ρωσικός στρατός πιέζει ταυτόχρονα και διαδοχικά ολόκληρη τη δομή του εχθρού στον Χρόνο. Οι Ρώσοι περιμένουν τη ρωγμή να αναδυθεί οργανικά από το ίδιο το χάος. Δεν ψάχνουν το Κέντρο Βάρους (Center of Gravity) για να το χτυπήσουν μετωπικά. Αντίθετα, προκαλούν τέτοια εντροπία στο σύστημα του εχθρού, ώστε το Κέντρο Βάρους του να καταρρεύσει μόνο του λόγω εσωτερικής αστάθειας. Αξίζει εδώ να επισημανθεί ότι ένας από τους οξυδερκείς θεωρητικούς του πολέμου στη Δύση, ο John Boyd, που έχει καθιερώσει το μοντέλο του κύκλου OODA (Observe, Orient, Decide, Act) έθετε τη δημιουργία εντροπίας στο εχθρικό σύστημα ως βασική στοχοθέτηση.

Πρωτοβουλία από τα Κάτω (Αυτο-οργάνωση): Ενώ η δυτική νοησιαρχία τείνει προς τη μικροδιοίκηση (micromanagement) για να διατηρήσει τον έλεγχο, η ρωσική παράδοση (ξεκινώντας από τον Σουβόροφ) επενδύει στην εκπαίδευση του απλού στρατιώτη να ενεργεί αυτόνομα. Στο χαοπλεκτικό μοντέλο, η επιβίωση επιτυγχάνεται μέσω της αυτο-οργάνωσης των μικρών μονάδων στο πεδίο, και όχι μέσω των άκαμπτων διαταγών ενός κεντρικού αρχηγείου.

3. Η Σχετικότητα του Χώρου: Η Εξαίρεση του Ναπολέοντα

Η δυτική εμμονή με το «γεωγραφικό κουτί» θεωρεί ορισμένες καταστάσεις ως απόλυτα μειονεκτήματα με βάση τους κανόνες της γεωμετρίας. Για παράδειγμα, ο «εγκλωβισμός» μιας δύναμης ανάμεσα σε δύο εχθρικές στρατιές (στρατηγική περικύκλωση) θεωρείται γραμμικά ως βέβαιη ήττα.

Ωστόσο, ο Ναπολέων Βοναπάρτης, ο οποίος λειτούργησε ως μια προ-χαοπλεξική διάνοια που έσπασε τα νευτώνεια στερεότυπα της εποχής του, απέδειξε ότι ο Χώρος είναι σχετικός, όταν κυριαρχείς στον Χρόνο. Μέσα από τη Στρατηγική των Εσωτερικών Γραμμών, ο Ναπολέων μετέτρεπε τη γεωγραφική περικύκλωση σε θριαμβευτικό πλεονέκτημα.

Χρησιμοποιώντας ένα καταιγιστικό χρονικό Tempo, ο Γάλλος αυτοκράτορας χτυπούσε τον πρώτο εχθρό με όλη του την ισχύ, τον διέλυε, και προτού ο δεύτερος εχθρός προλάβει να επεξεργαστεί την πληροφορία και να αντιδράσει, είχε ήδη στραφεί εναντίον του. Ο Ναπολέων συμπίεζε τον χρόνο τόσο βίαια, που «βραχυκυκλώνε» τον κύκλο OODA των αντιπάλων του, αποδεικνύοντας ότι μικροί, αστάθμητοι και δυναμικοί παράγοντες μπορούν να ανατρέψουν οποιοδήποτε στατικό, αρχιτεκτονικό πλάνο.

4. Η Επιχειρησιακή Ήττα της Δυτικής Ψευδαίσθησης

Συμπερασματικά, η δυτική πολεμική επιστήμη παραμένει βαθιά εγκλωβισμένη στη «θεολογία της ισχύος» και τη νοησιαρχική ψευδαίσθηση ότι η τεχνολογική υπεροχή και η πληροφοριακή κυριαρχία μπορούν να καταργήσουν το χάος του πολέμου. Έννοιες όπως το Schwerpunkt και το Center of Gravity, παρά την τακτική τους χρησιμότητα, φέρουν το οντολογικό βάρος μιας εσχατολογικής αναζήτησης που αρνείται να δεχθεί τη μη-γραμμικότητα της ιστορικής πραγματικότητας.

Αντιθέτως, η ρωσο-σοβιετική σχολή, αλλά εν μέρει και η γερμανική, χάρη στην επιρροή του Ρομαντισμού και σήμερα η Ισραηλινή εναρμονισμένες με μια πιο ανοιχτή, σχεσιακή και δυναμική οντολογία, αποδέχθηκαν το Χάος ως το φυσικό περιβάλλον του πολέμου. Δεν επεδίωξαν τη χειρουργική «τελική» μάχη, αλλά τη διαρκή, χρονική ροή των επιχειρήσεων.

Στους πολέμους του 21ου αιώνα, όπου τα drones, ο ηλεκτρονικός πόλεμος και η Τεχνητή Νοημοσύνη συμπιέζουν τον χρόνο σε κλάσματα δευτερολέπτου, το δυτικό, νευτώνειο αρχιτεκτόνημα του απόλυτου ελέγχου καταρρέει. Η νίκη δεν ανήκει πλέον σε αυτόν που κατέχει την επαρκή υλική ισχύ για να πλήξει ένα υποτιθέμενο «κρίσιμο σημείο», αλλά σε αυτόν που διαθέτει την ευελιξία να πλοηγηθεί μέσα στο Χάος, μετατρέποντας τον Χρόνο στο απόλυτο στρατηγικό του όπλο.

5. Η Ουκρανία και η κρίση των μεγάλων σχηματισμών μάχης

Ο πόλεμος στην Ουκρανία έδειξε ότι το πεδίο της μάχης γίνεται ολοένα περισσότερο διαφανές. Drones, θερμικοί αισθητήρες, δορυφορικές εικόνες, ηλεκτρονική επιτήρηση και δικτυωμένα πυρά καθιστούν τις μεγάλες συγκεντρώσεις δυνάμεων εξαιρετικά ευάλωτες. Η παραδοσιακή μηχανοκίνητη σφήνα κινδυνεύει να εντοπιστεί και να προσβληθεί πριν αποκτήσει την αναγκαία ορμή.

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει το τέλος της Μάχης εις Βάθος αλλά ότι πρέπει να αλλάξει η μορφή της.

Οι δυνάμεις διασπείρονται σε μικρότερα στοιχεία, ενώ τα αποτελέσματά τους επανασυγκεντρώνονται μέσω δικτύων. Μικρές ομάδες εφόδου, drones αναγνώρισης και προσβολής, περιπλανώμενα πυρομαχικά, ηλεκτρονικός πόλεμος, πυροβολικό και μη επανδρωμένα χερσαία συστήματα μπορούν να ενεργούν ως μέρη ενός ενιαίου, κατανεμημένου σχηματισμού.

Η νέα αρχή είναι: διασπορά των δυνάμεων στον χώρο, συγκέντρωση των αποτελεσμάτων στον χρόνο.

Δεν πρόκειται λοιπόν για πλήρη αποκέντρωση ούτε για κατάργηση της μάζας. Η μάζα επιστρέφει με διαφορετική μορφή. Επιστρέφει ως μεγάλος αριθμός αισθητήρων, πυρομαχικών, ψευδών στόχων, αυτόνομων συστημάτων και ταυτόχρονων διλημμάτων που επιβάλλονται στον αντίπαλο. Η ποσότητα μετατρέπεται σε ποιότητα όταν δημιουργεί περισσότερες απειλές από όσες μπορεί να επεξεργαστεί το εχθρικό σύστημα διοίκησης.

6. Η κατανεμημένη Μάχη Εις Βάθος (Distributed Deep Battle)

Η μελλοντική Μάχη εις Βάθος δεν θα αποτελέσει λοιπόν μια επιστροφή στις σοβιετικές τεθωρακισμένες στρατιές αλλά θα είναι μια σύνθεση φυσικού ελιγμού, ηλεκτρονικού πολέμου, αλγοριθμικής επεξεργασίας, ρομποτικής και μαζικών πυρών ακριβείας.

Για να καταστεί ξανά δυνατή η επιχειρησιακή κίνηση, θα απαιτηθεί μια πολυεπίπεδη ομπρέλα επιβιωσιμότητας. Ηλεκτρονικές παρεμβολές, παραπλάνηση, καπνογόνα, κινητική αντι drone πυρά (από λειόκανα μέχρι πυρομαχικά AHEAD), συστήματα κατευθυνόμενης ενέργειας και επιθετική προσβολή των εχθρικών χειριστών, αισθητήρων και δικτύων. Βέβαια καμία «ασπίδα» δεν θα είναι απολύτως στεγανή. Σκοπός της θα είναι να δημιουργήσει ένα προσωρινό και τοπικό παράθυρο μειωμένης εχθρικής αντίληψης.

Μέσα σε αυτό το παράθυρο, μη επανδρωμένες εμπροσθοφυλακές θα αναζητούν ρωγμές, θα προκαλούν την αποκάλυψη των εχθρικών θέσεων και θα προετοιμάζουν την είσοδο των επανδρωμένων δυνάμεων. Η διάρρηξη δεν θα προκαλείται κατ’ ανάγκην από μία μεγάλη συγκεντρωμένη δύναμη, αλλά από την ταυτόχρονη σύγκλιση κατανεμημένων ενεργειών.

Το αποφασιστικό βάθος του αντιπάλου δεν θα βρίσκεται μόνο στα μετόπισθέν του αλλά στα δεδομένα του, στις επικοινωνίες του, στο ηλεκτρομαγνητικό φάσμα, στους αλγορίθμους διοίκησης, στις ενεργειακές υποδομές και στην ικανότητά του να κατανοεί εγκαίρως τι συμβαίνει. Η Μάχη εις Βάθος του μέλλοντος θα επιδιώκει όχι μόνο να διασπάσει τη διάταξη, αλλά να αποσυνδέσει τον εχθρό από την ίδια του την πραγματικότητα.

Επίλογος

Από τον Σουβόροφ μέχρι τον Τριανταφύλλοφ και από τον Ογκάρκοφ μέχρι τα σημερινά drones, η ανθεκτικότερη ιδέα της ρωσικής στρατιωτικής σκέψης είναι ότι ο αντίπαλος δεν νικιέται απλώς εκεί όπου βρίσκεται η πρώτη γραμμή του. Νικιέται όταν καταρρεύσουν οι σχέσεις που συνδέουν τις δυνάμεις, τις εφεδρείες, τα πυρά, τη διοίκηση και την πολιτική του βούληση.

Η Μάχη εις Βάθος δεν είναι, επομένως, μια ιστορική μέθοδος εγκλωβισμένη στην εποχή των τεθωρακισμένων αλλά ένας τρόπος να αντιλαμβανόμαστε τον πόλεμο ως σύγκρουση σύνθετων συστημάτων. Η μορφή της αλλάζει μαζί με την τεχνολογία, αλλά ο πυρήνας της παραμένει. Ταχύτητα στην αντίληψη, ορμή στην ενέργεια, διαδοχή των πληγμάτων και προσβολή του αντιπάλου σε ολόκληρο το λειτουργικό του βάθος.

Ο Σουβόροφ αναζήτησε την ταχύτητα του ανθρώπου. Ο Τριανταφύλλοφ την ταχύτητα της βιομηχανικής πολεμικής μηχανής. Ο Ογκάρκοφ την ταχύτητα του πληροφοριακού δικτύου. Η επόμενη επανάσταση θα αναζητήσει την ταχύτητα της συλλογικής νοημοσύνης ανθρώπων και μηχανών.

Και ίσως τότε αποδειχθεί ότι η Μάχη εις Βάθος δεν επιστρέφει. Απλώς δεν έπαψε ποτέ να εξελίσσεται.

---

(**) To Schwerpunkt αποδίδεται ως το σημείο της κύριας προσπάθειας (point of main effort) και αποτελεί το θεμέλιο της πρωσικής και εν συνεχεία της γερμανικής πολεμικής φιλοσοφία. Η βασική του θέση είναι ότι ένας στρατός δεν πρέπει να διασπείρει τις δυνάμεις του ομοιόμορφα, αλλά να τις συγκεντρώνει με τη μέγιστη δυνατή πυκνότητα σε ένα και μοναδικό, εξαιρετικά κρίσιμο σημείο του εχθρικού μετώπου. Στόχος είναι να επιτευχθεί τοπική, συντριπτική υπεροχή ώστε να σπάσει η άμυνα του εχθρού ακαριαία.

**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων

ΔΕΝ ΓΝΩΡΙΖΩ!!![Και όταν δεν φταίει ο άνθρωπος;....]

 

Αρχμ Χριστοδουλος

Και όταν δεν φταίει ο άνθρωπος; Γιατί ο Θεός δεν θεραπεύει το παιδί που πεθαίνει;

Στο προηγούμενο άρθρο μου, «Αν ο Θεός είναι παντοδύναμος, γιατί δεν σταματά το κακό;», ακολούθησε μια μεγάλη συζήτηση. Εκατοντάδες σχόλια, ερωτήσεις, συμφωνίες, διαφωνίες, ακόμη και έντονες αντιδράσεις.

Ανάμεσα σε όλα αυτά, ξεχώρισα έναν διάλογο με έναν άνθρωπο που υπέγραψε απλά: «Ένας άθεος Νέλσον».

Ο Νέλσον διαφώνησε μαζί μου. Όμως δεν ειρωνεύτηκε, δεν προσέβαλε, δεν προσπάθησε να επιβληθεί με χαρακτηρισμούς. Έθεσε επιχειρήματα. Και κάποια στιγμή έθεσε ένα ερώτημα που θεωρώ ότι ένας ιερέας, ένας θεολόγος, αλλά και κάθε πιστός δεν έχει δικαίωμα να προσπεράσει.

Με απλά λόγια με ρώτησε:

«Καλά όλα αυτά για την ελεύθερη βούληση. Όταν όμως ένα δίχρονο παιδί πεθαίνει από καρκίνο, ποιανού την ελεύθερη βούληση θα παραβίαζε ο Θεός αν το θεράπευε;»

Και η πρώτη μου απάντηση είναι:

Καμία.

Ναι. Καμία.

Εδώ η απάντηση «ελεύθερη βούληση» δεν αρκεί.

Ένα δίχρονο παιδί που πεθαίνει από λευχαιμία δεν επέλεξε την ασθένειά του. Ένα βρέφος που γεννιέται με μια βαριά γενετική πάθηση δεν έκανε κακή χρήση της ελευθερίας του. Ένα παιδί που καταπλακώνεται από έναν σεισμό δεν τιμωρείται για κάποια προσωπική επιλογή.

Στο προηγούμενο άρθρο μιλούσα κυρίως για αυτό που ονομάζουμε ηθικό κακό: για τον φόνο, τον πόλεμο, την κακοποίηση, την εκμετάλλευση, την πείνα μέσα σε έναν κόσμο αφθονίας. Εκεί υπάρχει ένας άνθρωπος που ενεργεί εναντίον ενός άλλου ανθρώπου και επομένως τίθεται πραγματικά το ζήτημα της ανθρώπινης ελευθερίας.

Υπάρχει όμως και το φυσικό κακό.

Η ασθένεια.

Ο σεισμός.

Η γενετική πάθηση.

Η λευχαιμία.

Ο πόνος ενός βρέφους.

Ο πρόωρος θάνατος.

Και εκεί το ερώτημα γίνεται ακόμη πιο δύσκολο:

Αν ο Θεός είναι παντοδύναμος και αγαθός, και μπορεί να θεραπεύσει αυτό το παιδί χωρίς να καταργήσει την ελευθερία κανενός, γιατί δεν το θεραπεύει;

Αυτό είναι το ερώτημα που μου άφησε ο διάλογος με τον Νέλσον.

Και επειδή πιστεύω ότι η πίστη που φοβάται τις ερωτήσεις είναι μια φοβισμένη πίστη, θέλω να προσπαθήσουμε να το κοιτάξουμε κατάματα.

Πριν όμως πούμε οτιδήποτε άλλο, ας ξεκαθαρίσουμε τι δεν πρέπει να λέμε.

Δεν πρέπει να πούμε στη μητέρα που βλέπει το παιδί της να πεθαίνει:

«Ο Θεός σού το έστειλε για να σε δοκιμάσει».

Δεν πρέπει να πούμε:

«Κάποια αμαρτία θα υπάρχει».

Δεν πρέπει να πούμε:

«Δεν είχες αρκετή πίστη».

Ούτε:

«Ο Θεός το αγάπησε περισσότερο και γι' αυτό το πήρε».

Αυτές οι φράσεις πολλές φορές δεν παρηγορούν. Τσακίζουν.

Και ακόμη χειρότερα, παρουσιάζουν έναν Θεό που αποφασίζει να βάλει καρκίνο στο σώμα ενός παιδιού για να διδάξει κάτι στους γονείς του.

Δεν είναι αυτός ο Θεός του Ευαγγελίου.

Όταν οι μαθητές είδαν τον εκ γενετής τυφλό, ρώτησαν τον Χριστό: «Ποιος αμάρτησε, αυτός ή οι γονείς του;»

Προσέξτε τη λογική τους.

Κάποιος πρέπει να φταίει.

Κάποιος πρέπει να αμάρτησε.

Κάποιος πρέπει να τιμωρείται.

Και ο Χριστός αρνείται αυτή την απλοϊκή εξίσωση.

Η ασθένεια ενός ανθρώπου δεν αποτελεί απόδειξη προσωπικής ενοχής.

Και πολύ περισσότερο, κανείς δεν έχει δικαίωμα να κοιτάζει ένα άρρωστο παιδί και να αναζητά ποια αμαρτία «πληρώνει».

Τότε όμως από πού προέρχονται η ασθένεια και ο θάνατος;

Εδώ πρέπει να καταλάβουμε κάτι βαθύτερο στην ορθόδοξη θεολογία.

Η Εκκλησία δεν βλέπει τον κόσμο όπως είναι σήμερα και λέει: «Αυτό ακριβώς ήταν το τελικό σχέδιο του Θεού».

Βλέπει μια δημιουργία που βρίσκεται μέσα στη φθορά.

Ο Απόστολος Παύλος γράφει ότι «πᾶσα ἡ κτίσις συστενάζει καὶ συνωδίνει».

Ολόκληρη η δημιουργία στενάζει.

Και αυτή η φράση είναι συγκλονιστική.

Δεν στενάζει μόνο ο άνθρωπος.

Στενάζει η κτίση.

Υπάρχει ζωή και θάνατος.

Γέννηση και διάλυση.

Ομορφιά και καταστροφή.

Υγεία και ασθένεια.

Το ανθρώπινο σώμα μπορεί να δημιουργήσει ζωή και το ίδιο σώμα μπορεί να δημιουργήσει έναν όγκο που θα το σκοτώσει.

Η φύση μπορεί να μας δώσει τροφή και την επόμενη στιγμή ένας σεισμός να γκρεμίσει μια ολόκληρη πόλη.

Ο κόσμος αυτός, κατά τη χριστιανική πίστη, δεν βρίσκεται ακόμη στην τελική κατάσταση για την οποία προορίζεται.

Και γι' αυτό ο θάνατος μέσα στην Καινή Διαθήκη δεν ονομάζεται «φίλος».

Ο Παύλος τον ονομάζει:

«ἔσχατος ἐχθρός».

Ο τελευταίος εχθρός.

Αυτό έχει τεράστια σημασία.

Γιατί αν ο θάνατος είναι εχθρός, τότε δεν μπορούμε ταυτόχρονα να παρουσιάζουμε τον Θεό ως κάποιον που απολαμβάνει να τον μοιράζει στους ανθρώπους.

Αλλά εδώ ο Νέλσον —και κάθε άνθρωπος που σκέφτεται σοβαρά— δικαιούται να επιμείνει:

«Καλά όλα αυτά. Αλλά ο Θεός είναι παντοδύναμος. Ακόμη κι αν ο κόσμος βρίσκεται στη φθορά, γιατί δεν επεμβαίνει όταν ένα παιδί πεθαίνει;»

Και εδώ φτάνουμε στο πραγματικά δύσκολο σημείο.

Γιατί εμείς οι Χριστιανοί πιστεύουμε στα θαύματα.

Πιστεύουμε ότι ο Χριστός θεράπευσε τυφλούς, λεπρούς, παραλύτους.

Πιστεύουμε ότι ανέστησε νεκρούς.

Και ακόμη και σήμερα προσευχόμαστε για θεραπεία.

Δεν λέμε στον άρρωστο: «Ο Θεός δεν επεμβαίνει ποτέ».

Λέμε:

«Κύριε, θεράπευσέ τον».

Άρα πιστεύουμε ότι μπορεί.

Και τότε το ερώτημα γίνεται ακόμη πιο οδυνηρό:

Γιατί τον έναν και όχι τον άλλον;

Σκεφτείτε δύο μητέρες.

Στο ένα δωμάτιο ενός νοσοκομείου μια μητέρα γονατίζει και προσεύχεται:

«Χριστέ μου, σώσε το παιδί μου».

Στο διπλανό δωμάτιο μια δεύτερη μητέρα λέει ακριβώς τα ίδια λόγια:

«Χριστέ μου, σώσε το παιδί μου».

Και οι δύο κλαίνε.

Και οι δύο πιστεύουν.

Και οι δύο αγαπούν το παιδί τους.

Και οι δύο παρακαλούν.

Το ένα παιδί θεραπεύεται.

Το άλλο πεθαίνει.

Γιατί;

Εδώ θα μπορούσα να γράψω πολλές σελίδες θεολογίας.

Θα μπορούσα να χρησιμοποιήσω δύσκολες λέξεις.

Θεία Πρόνοια.

Οικονομία.

Μυστήριο.

Ανεξιχνίαστη βουλή του Θεού.

Αλλά μπροστά σε μια μάνα που μόλις έκλεισε τα μάτια του παιδιού της, όλες αυτές οι λέξεις μπορεί να ακούγονται τρομακτικά φτωχές.

Γι' αυτό θα προτιμήσω δύο λέξεις:

Δεν γνωρίζω.

Δεν γνωρίζω γιατί θεραπεύτηκε το ένα παιδί και όχι το άλλο.

Δεν γνωρίζω γιατί ένας άνθρωπος ζει ενενήντα χρόνια και ένας άλλος εννέα μήνες.

Δεν γνωρίζω γιατί κάποιος γεννιέται υγιής και κάποιος άλλος αρχίζει τη ζωή του μέσα σε ένα νοσοκομείο.

Δεν γνωρίζω γιατί μια προσευχή φαίνεται να λαμβάνει την απάντηση που ζητήσαμε και μια άλλη φαίνεται να συναντά σιωπή.

Και δεν ντρέπομαι να το πω.

Η πίστη δεν σημαίνει ότι γνωρίζω τα πάντα για τον Θεό.

Αν γνώριζα όλες τις βουλές Του, αν μπορούσα να εξηγήσω κάθε δάκρυ, κάθε τάφο και κάθε τραγωδία, τότε ο Θεός θα χωρούσε ολόκληρος μέσα στη δική μου λογική.

Και ένας Θεός που χωρά ολόκληρος μέσα στο μυαλό μου θα ήταν πολύ μικρός για να είναι Θεός.

Αλλά εδώ κάποιος μπορεί να μου πει:

«Αφού δεν ξέρεις, τότε πώς συνεχίζεις να πιστεύεις ότι είναι αγαθός;»

Αυτό είναι το βαθύτερο ερώτημα.

Και η απάντησή μου δεν είναι:

«Επειδή όλα πάνε καλά».

Δεν πάνε.

Ούτε:

«Επειδή οι πιστοί δεν υποφέρουν».

Υποφέρουν.

Οι Απόστολοι υπέφεραν.

Οι μάρτυρες υπέφεραν.

Οι άγιοι αρρώστησαν.

Άνθρωποι που προσευχήθηκαν με πίστη πέθαναν.

Παιδιά πιστών πέθαναν.

Η χριστιανική πίστη δεν υπόσχεται:

«Πίστεψε στον Χριστό και δεν θα πονέσεις».

Αν αυτό κήρυττε η Εκκλησία, η πραγματικότητα θα την είχε διαψεύσει εδώ και δύο χιλιάδες χρόνια.

Ο Χριστιανισμός ισχυρίζεται κάτι διαφορετικό:

Ο πόνος είναι πραγματικός, αλλά δεν είναι αιώνιος.

Ο θάνατος είναι πραγματικός, αλλά δεν είναι ο τελικός νικητής.

Και εδώ φτάνουμε στον Σταυρό.

Όχι για να χρησιμοποιήσουμε τον Σταυρό ως εύκολη εξήγηση.

Ο Σταυρός δεν εξηγεί βιολογικά γιατί ένα παιδί απέκτησε λευχαιμία.

Ούτε η φράση «ο Χριστός υποφέρει μαζί σου» απαντά από μόνη της στο ερώτημα:

«Γιατί δεν το απέτρεψε;»

Αυτό ακριβώς είχε επισημάνει ο Νέλσον.

Και είχε δίκιο.

Το ότι κάποιος μπαίνει στον πόνο σου δεν αποτελεί από μόνο του εξήγηση του γιατί ο πόνος συνέβη.

Αλλά ο Σταυρός μας αποκαλύπτει κάτι άλλο.

Τι είδους Θεό πιστεύουν οι Χριστιανοί.

Όχι έναν Θεό που κοιτάζει τον πόνο από μακριά.

Αλλά έναν Θεό που εισέρχεται ο ίδιος μέσα στην ανθρώπινη τραγωδία.

Προδίδεται.

Αδικείται.

Βασανίζεται.

Αιμορραγεί.

Πεθαίνει.

Και επάνω στον Σταυρό ακούγεται από τα χείλη Του ακόμη και η κραυγή:

«Θεέ μου, Θεέ μου, ἱνατί με ἐγκατέλιπες;»

Αλλά ακόμη κι αυτό δεν είναι ολόκληρη η χριστιανική απάντηση.

Γιατί αν ο Χριστιανισμός τελείωνε στον Γολγοθά, τότε θα είχαμε απλώς ακόμη έναν αθώο άνθρωπο που βασανίστηκε και πέθανε.

Ο Χριστιανισμός στέκεται ή πέφτει επάνω στην Ανάσταση.

Εκεί βρίσκεται η τελική του απάντηση στον θάνατο.

Όχι ότι ο θάνατος δεν υπάρχει.

Αλλά ότι δεν θα υπάρχει για πάντα.

Όχι ότι το παιδί δεν πέθανε.

Η μάνα το ξέρει καλύτερα από όλους ότι πέθανε.

Αλλά ότι ο θάνατος αυτού του παιδιού δεν είναι η τελευταία σελίδα της υπάρξεώς του.

Και εδώ ακριβώς χωρίζουν οι δρόμοι του πιστού και του άθεου.

Ο Νέλσον μπορεί να μου πει:

«Πάτερ, εγώ δεν πιστεύω στην Ανάσταση».

Και το σέβομαι.

Αλλά τότε τουλάχιστον έχουμε φτάσει στο πραγματικό σημείο της διαφωνίας μας.

Δεν διαφωνούμε για το αν ο καρκίνος ενός παιδιού είναι τραγωδία.

Είναι.

Δεν διαφωνούμε για το αν υπάρχουν τρομακτικά ερωτήματα που δεν μπορούμε σήμερα να απαντήσουμε.

Υπάρχουν.

Δεν διαφωνούμε για το αν ο πόνος ενός αθώου ανθρώπου μπορεί να συντρίψει ακόμη και την πίστη κάποιου.

Μπορεί.

Διαφωνούμε τελικά σε κάτι βαθύτερο:

Είναι ο θάνατος το τέλος;

Αν ο θάνατος είναι το τέλος, τότε πράγματι υπάρχουν δάκρυα που δεν θα σκουπιστούν ποτέ.

Υπάρχουν αδικίες που δεν θα αποκατασταθούν ποτέ.

Υπάρχουν παιδιά που γεννήθηκαν, πόνεσαν, πέθαναν και χάθηκαν για πάντα μέσα στη σιωπή του σύμπαντος.

Η χριστιανική πίστη αρνείται να δεχθεί ότι αυτή είναι η τελευταία αλήθεια για τον άνθρωπο.

Όχι επειδή υποτιμά τον θάνατο.

Αλλά ακριβώς επειδή τον παίρνει τόσο σοβαρά, ώστε ολόκληρο το Ευαγγέλιο κορυφώνεται στη νίκη εναντίον του.

Γι' αυτό η τελευταία εικόνα της Αγίας Γραφής δεν είναι ένας κόσμος γεμάτος τάφους.

Είναι η υπόσχεση ότι κάποτε ο Θεός «ἐξαλείψει πᾶν δάκρυον», ότι «ὁ θάνατος οὐκ ἔσται ἔτι», ούτε πένθος ούτε κραυγή ούτε πόνος.

Προσέξτε κάτι πολύ όμορφο.

Δεν λέει ότι τα δάκρυα δεν υπήρξαν.

Λέει ότι θα τα σκουπίσει.

Η πίστη δεν μας ζητά να προσποιηθούμε ότι δεν πονέσαμε.

Δεν μας ζητά να ονομάσουμε την τραγωδία «ευλογία».

Δεν μας ζητά να χαμογελάσουμε μπροστά στον τάφο και να πούμε «όλα καλά»

Ο ίδιος ο Χριστός μπροστά στον τάφο του Λαζάρου δάκρυσε.

Και αυτό είναι συγκλονιστικό.

Γνώριζε ότι θα τον αναστήσει.

Κι όμως έκλαψε.

Άρα το δάκρυ δεν είναι έλλειψη πίστεως.

Μερικές φορές είναι η πιο αληθινή προσευχή.

Γι' αυτό, αν αύριο βρεθώ δίπλα σε μια μητέρα που χάνει το παιδί της, δεν θέλω να της πω:

«Ξέρω γιατί το έκανε ο Θεός».

Γιατί δεν ξέρω.

Θέλω να καθίσω δίπλα της.

Να την αφήσω να κλάψει.

Ίσως να κλάψω κι εγώ.

Να κρατήσω το χέρι της.

Να προσευχηθώ μαζί της, αν το θέλει.

Και αν με ρωτήσει:

«Πάτερ, γιατί το παιδί μου;»

ίσως η πιο τίμια απάντηση που μπορώ να δώσω να είναι:

«Δεν ξέρω, παιδί μου».

Όμως ως ιερέας δεν μπορώ να σταματήσω εκεί.

Θα της πω και κάτι ακόμη:

«Δεν μπορώ να σου εξηγήσω γιατί συνέβη. Πιστεύω όμως με όλη μου την καρδιά ότι το παιδί που χάθηκε από τα μάτια σου δεν χάθηκε από τα χέρια του Θεού».

Αυτό είναι πίστη.

Όχι η βεβαιότητα ότι έχω λύσει όλα τα αινίγματα του σύμπαντος.

Αλλά η εμπιστοσύνη ακόμη και εκεί όπου η λογική μου φτάνει μέχρι ένα σημείο και μετά σιωπά.

Και θέλω να τελειώσω επιστρέφοντας στον άνθρωπο που έγινε η αφορμή γι' αυτή τη συνέχεια.

Στον Νέλσον.

Μετά τη συζήτησή μας μου έγραψε κάτι που εκτίμησα ιδιαίτερα. Μου είπε ουσιαστικά ότι εξακολουθεί να θεωρεί τον πόνο ενός αθώου παιδιού σοβαρό πρόβλημα για την πίστη σε έναν παντοδύναμο και πανάγαθο Θεό, αλλά εκτίμησε το γεγονός ότι ένας πιστός μπορεί να πει:

«Εδώ δεν έχω πλήρη απάντηση».

Και νομίζω ότι εκεί συναντηθήκαμε, παρόλο που παραμείναμε ο ένας πιστός και ο άλλος άθεος.

Γιατί ο αληθινός διάλογος δεν απαιτεί πάντοτε να φύγει ο ένας έχοντας πείσει τον άλλον.

Μερικές φορές αρκεί να φύγουν και οι δύο έχοντας καταλάβει λίγο καλύτερα ο ένας τον άλλον.

Γι' αυτό, Νέλσον, αν διαβάσεις και αυτό το άρθρο, σε ευχαριστώ.

Η ερώτησή σου δεν με έκανε να φοβηθώ για την πίστη μου.

Με έκανε να προσπαθήσω να μιλήσω γι' αυτήν με περισσότερη ακρίβεια και περισσότερη ταπείνωση.

Και κρατώ την ερώτησή σου:

«Γιατί δεν θεραπεύει το παιδί, αφού μπορεί;»

Δεν έχω την αλαζονεία να ισχυριστώ ότι γνωρίζω ολόκληρη την απάντηση.

Ξέρω όμως τι δεν θα πω.

Δεν θα πω ότι έφταιγε το παιδί.

Δεν θα πω ότι έφταιγαν οι γονείς του.

Δεν θα πω ότι δεν προσευχήθηκαν αρκετά.

Δεν θα πω ότι ο Θεός χρειαζόταν «άλλον έναν άγγελο».

Δεν θα αποκαλέσω τον καρκίνο «δώρο του Θεού».

Και δεν θα χρησιμοποιήσω τον Θεό για να κλείσω βιαστικά ένα ερώτημα που κάνει τον άνθρωπο να κλαίει εδώ και χιλιάδες χρόνια.

Θα πω μόνο:

Δεν γνωρίζω γιατί επιτρέπεται κάθε δάκρυ.

Αλλά πιστεύω σε Εκείνον που έκλαψε μαζί μας.

Σε Εκείνον που μπήκε στον τάφο μαζί μας.

Και πάνω απ' όλα, σε Εκείνον που βγήκε από τον τάφο.

Γι' αυτό η τελευταία λέξη του Χριστιανισμού μπροστά στο παιδί που πεθαίνει δεν είναι:

«Έτσι ήταν γραφτό».

Ούτε:

«Έτσι το θέλησε ο Θεός».

Η τελευταία λέξη είναι:

Ανάσταση.

Και μέχρι να έρθει εκείνη η ημέρα κατά την οποία ο «ἔσχατος ἐχθρός» θα καταργηθεί, η θέση μας δεν είναι να στεκόμαστε μακριά από τον ανθρώπινο πόνο και να τον εξηγούμε.

Η θέση μας είναι δίπλα του.

Να θεραπεύουμε όπου μπορούμε.

Να στηρίζουμε.

Να δίνουμε.

Να αγωνιζόμαστε για τη ζωή.

Να κρατάμε το χέρι εκείνου που πονά.

Να κλαίμε με εκείνον που κλαίει.

Και όταν δεν έχουμε άλλη απάντηση, να έχουμε τουλάχιστον παρουσία και αγάπη.

Γιατί υπάρχουν στιγμές που η μεγαλύτερη ασέβεια απέναντι στον πόνο είναι να προσποιούμαστε ότι γνωρίζουμε το «γιατί».

Και ίσως η μεγαλύτερη πίστη είναι να μπορείς να σταθείς μέσα στο σκοτάδι, χωρίς να καταλαβαίνεις τα πάντα, και παρ' όλα αυτά να ψιθυρίσεις:

«Δεν καταλαβαίνω, Θεέ μου. Αλλά ακόμη Σε εμπιστεύομαι».