Η Ερμητική Εποχή #022: Κόζιμο των Μεδίκων, Μαρσίλιο Φιτσίνο και Τρισμέγιστος Ερμής
Το 1463, ο υπεύθυνος της πιο ισχυρής τράπεζας στην Ευρώπη πέθαινε. Αυτό που ήθελε περισσότερο από οτιδήποτε άλλο ο Cosimo de' Medici, de facto ηγεμόνας της Φλωρεντίας και επικεφαλής της τράπεζας που έφερε το όνομά του, ήταν να διαβάσει ένα συγκεκριμένο βιβλίο για την αρχαία αιγυπτιακή φιλοσοφία. Αυτό το βιβλίο ήταν το Corpus Hermeticum, το οποίο περιείχε τους διαλόγους του μυθικού Αιγύπτιου σοφού Ερμή Τρισμέγιστου, «Τρισμέγιστος Ερμής».
Πριν πεθάνει, ο Κόζιμο θα εκπλήρωνε την επιθυμία του. Και οι ιδέες που απελευθερώθηκαν ως αποτέλεσμα της αναζήτησής του για την αιγυπτιακή σοφία θα είχαν τεράστια επιρροή στην Αναγέννηση - και αναμφισβήτητα οδήγησαν στην εμφάνιση της ίδιας της σύγχρονης επιστήμης.
Πάνω από μισή χιλιετία αργότερα, τον Ιούνιο του 2026, η μεγαλύτερη βιβλιοθήκη βιβλίων στον κόσμο αφιερωμένη στη μαγεία και τον μυστικισμό - η Bibliotheca Philosophica Hermetica του Άμστερνταμ - ξεκίνησε ένα νέο έργο με τίτλο "Source Library". Η πρωτοβουλία χρησιμοποιεί την τεχνητή νοημοσύνη για να μεταφράσει στα αγγλικά το πλήρες σώμα των λατινικών κειμένων της Αναγέννησης, περισσότερο από το 90% των οποίων δεν έχουν μεταφραστεί ποτέ σε σύγχρονη γλώσσα. Αυτά τα κείμενα περιέχουν τη φιλοσοφία και τις λειτουργικές πρακτικές του αποκρυφισμού της Αναγέννησης, ο οποίος εμπνεύστηκε σε μεγάλο βαθμό από το έργο που αποδίδεται στον Ερμή τον Τρισμέγιστο.
Στο Where Source Library Came From, ο Δρ Derek Lomas λέει ότι εμπνεύστηκε να ξεκινήσει το έργο αφού συνειδητοποίησε ότι ένα πρώιμο κείμενο που γράφτηκε από τον Marsilio Ficino, τον θρυλικό μεταφραστή του Corpus Hermeticum, δεν είχε μεταφραστεί ποτέ στα αγγλικά.
Αλλά ο Lomas αποκαλύπτει επίσης βαθύτερα κίνητρα για το έργο - και είναι πολύ πιο περίεργα από μια απλή επιθυμία να εκτεθούν παλιά κείμενα στην ακαδημαϊκή προσοχή. Γράφει ότι οι φιλοσοφικές του εμπνεύσεις, που πηγάζουν από την εποχή που σπούδαζε γνωστική επιστήμη στο Πανεπιστήμιο του Γέιλ, είναι δίδυμες: τα έργα του Πλάτωνα και αυτά του σύγχρονου Σουηδού φιλοσόφου Νικ Μπόστρομ, του οποίου το μάθημα φιλοσοφίας παρακολούθησε ο Λόμας ενώ ο Μπόστρομ έδινε διαλέξεις στο Γέιλ στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Ο Bostrom είναι περισσότερο γνωστός για το «επιχείρημα προσομοίωσης» του -τον ισχυρισμό ότι, εκτός εάν σχεδόν όλοι οι πολιτισμοί πεθάνουν ή χάσουν το ενδιαφέρον τους πριν μπορέσουν να εκτελέσουν προσομοιώσεις των προγόνων τους, είναι σχεδόν βέβαιο ότι ζούμε σε έναν- και για το έργο του σχετικά με την «υπερνοημοσύνη AI», που ενέπνευσε τον Elon Musk να πει σε ένα κοινό στο MIT το 2014 ότι «με την τεχνητή νοημοσύνη καλούμε τον δαίμονα».
Έτσι, το δηλωμένο κίνητρο του Lomas για το Source Library είναι το είδος του αμαλγάματος που θα περίμενε κανείς από κάποιον που παραπλανήθηκε ταυτόχρονα από τον Πλάτωνα και έναν προφήτη της μηχανικής αποκάλυψης: «να δημιουργήσει τις συνθήκες για μια ανθρωπιστική μετάβαση στην τεχνητή υπερνοημοσύνη».
Ο ίδιος εξηγεί: «Τα μυαλά που γεννιούνται τώρα είναι τεχνητά και θα διαμορφωθούν από αυτά που τους δίνουμε να διαβάσουν. Αν θέλουμε αυτά τα μυαλά να προωθήσουν την ανθρωπιστική παράδοση, αν θέλουμε να κατανοήσουν την ομορφιά, να συλλογιστούν για την αρετή, να κατανοήσουν την πλατωνική διαίσθηση ότι η πραγματικότητα είναι δομημένη και κατανοητή και αξίζει να μελετηθεί, τότε πρέπει να κάνουμε αυτή την παράδοση διαθέσιμη σε αυτούς».
Έτσι, σε ένα περίεργο είδος κυκλικότητας, οι ίδιες οι ιδέες που οδήγησαν στην ικανότητα της ανθρωπότητας να κατασκευάσει την τεχνητή νοημοσύνη στην πρώτη θέση ανατροφοδοτούνται τώρα στην ίδια την τεχνητή νοημοσύνη. Επιπλέον, όπως οι μεταφράσεις του Ficino για την Ερμητική χρηματοδοτήθηκαν από την οικογένεια στην κορυφή του χρηματοπιστωτικού κλάδου της εποχής, η τεχνολογία που βρίσκεται στη διαδικασία απορρόφησης του συνόλου της αναγεννησιακής σκέψης, η τεχνητή νοημοσύνη, χρηματοδοτείται από το μεγαλύτερο κύμα επενδυτικού κεφαλαίου στην ιστορία.
Αλλά υπάρχει μια άλλη περίεργη λεπτομέρεια που συνδέεται με αυτή την ιστορία: ο Lomas φαίνεται να μην είναι σίγουρος ποιος χρηματοδοτεί το έργο. Δηλώνει ότι στις αρχές του 2026, «ένας δωρητής του οποίου την ταυτότητα ακόμα δεν καταλαβαίνω πλήρως χρηματοδότησε τα διακριτικά AI που απαιτούνται για τη μετάφραση σε κλίμακα». Αυτό υποδηλώνει ότι ο δωρητής δεν είναι ίδρυμα, το οποίο πιθανώς θα δήλωνε τη χρηματοδότησή του, αλλά ιδιώτης. Η ταυτότητά τους δεν έχει αποκαλυφθεί - αλλά υποθέτω ότι έχουν σημαντικά μέσα. Είναι όλα πολύ περίεργα.
Και έτσι, για άλλη μια φορά στην Ερμητική Εποχή, βρίσκουμε παραλληλισμούς μεταξύ της εποχής μας και του κόσμου πριν από 500 χρόνια.
Ο κύκλος Πλούτωνα-Ποσειδώνα
Σε αυτή τη σειρά, ανιχνεύουμε την ιστορία μέσα από το φακό του κύκλου Πλούτωνα-Ποσειδώνα 493 ετών, τον οποίο έχω καταλήξει να βλέπω ως τον «κύριο κύκλο» που θέτει τους βαθείς τόνους της ιστορίας. Αυτό που έχουμε δει στη σειρά επανειλημμένα είναι πώς τα γεγονότα που έλαβαν χώρα ενώ οι δύο πλανήτες ήταν σε σύνοδο προμήνυαν μεγαλύτερες εξελίξεις στους κύκλους που ξεκινούσαν.
Ο τρέχων κύκλος μας ξεκίνησε τη δεκαετία του 1890, αλλά ο τελευταίος κύκλος ξεκίνησε με συνδέσμους το 1398 και το 1399. Στον προηγούμενο κύκλο, τον οποίο αρχίσαμε να εξερευνούμε σε πρόσφατα δοκίμια, είδαμε πώς η Μεταρρύθμιση του Μαρτίνου Λούθηρου προαναγγέλθηκε από το Παπικό Σχίσμα και τις κριτικές της εκκλησίας του Τζον Ουίκλιφ και του Γιαν Χους, τα οποία ήταν όλα ζωντανά ζητήματα κατά τη διάρκεια της περιόδου της συνόδου. Είδαμε επίσης πώς η Τράπεζα των Μεδίκων, η οποία θα πρωτοστατούσε στις διεθνείς τραπεζικές πρακτικές και θα έκανε τους Μεδίκους την πλουσιότερη οικογένεια στην Ευρώπη εκείνη την εποχή, ιδρύθηκε το 1397, πολύ κοντά στην εποχή των ακριβών συνδέσεων, από τον πατριάρχη της οικογένειας Giovanni di Bicci de' Medici.
Αλλά υπήρξε μια ακόμη εξέλιξη στην ίδια περίοδο συνόδου που προμήνυε το μέλλον.
Εκείνη την εποχή, η Κωνσταντινούπολη, η πρωτεύουσα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, βρισκόταν υπό μεγάλη πίεση από τους Οθωμανούς, οι οποίοι είχαν αρχίσει να ανεβαίνουν τον 14ο αιώνα, επεκτεινόμενοι σε ένα κενό που άφησε η παρακμή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και η κατάρρευση των Σελτζούκων Τούρκων. Μεταξύ 1394 και 1402, οι Οθωμανοί υπό τον σουλτάνο Βαγιαζήτ Α ́ πολιόρκησαν την Κωνσταντινούπολη. Η πόλη σώθηκε από την καταστροφή από την εισβολή του Τιμούρ στην Οθωμανική Αυτοκρατορία από την Ανατολή. Αλλά αυτό το επεισόδιο ήταν ένας οιωνός για το τι επρόκειτο να ακολουθήσει, όπως θα δούμε σύντομα.
Ως αποτέλεσμα της οθωμανικής πίεσης, οι Βυζαντινοί λόγιοι αναζητούσαν όλο και περισσότερο προστάτες και θέσεις διδασκαλίας στη Δύση, ενώ οι Ιταλοί άρχισαν να συνειδητοποιούν το βάθος της μάθησης που έπρεπε να έχουν από την Ανατολή. Οι Medicis και άλλοι μεγάλοι οίκοι έδωσαν εντολή στους εμπορικούς πράκτορές τους να αγοράσουν χειρόγραφα και να τα επιστρέψουν στη Φλωρεντία, χρησιμοποιώντας τα δίκτυα υποκαταστημάτων τους για να διευκολύνουν τη διαδικασία.
Το 1397, την ίδια χρονιά ιδρύθηκε η τράπεζα των Μεδίκων, και με την Κωνσταντινούπολη υπό πολιορκία, ο Μανουήλ Χρυσολωράς, ένας διάσημος βυζαντινός λόγιος και φιλόσοφος, έφτασε στη Φλωρεντία για να αναλάβει τη θέση του διδάσκοντας ελληνική γραμματική, λογοτεχνία και θεωρία της μετάφρασης. Αρχικά είχε έρθει στην Ιταλία ως διπλωμάτης ζητώντας βοήθεια στον αγώνα του Βυζαντίου κατά των Τούρκων. Κατά την άφιξή του, έγινε ο πρώτος κάτοχος της πανεπιστημιακής έδρας στα ελληνικά που ιδρύθηκε στο Studio της Φλωρεντίας.
Ο Χρυσολωράς πέρασε μόλις τρία χρόνια στη Φλωρεντία, αλλά θα είχε τεράστια επιρροή. Δίδαξε έναν μικρό αριθμό Φλωρεντινών μελετητών, μεταξύ των οποίων ισχυρές προσωπικότητες όπως ο Λεονάρντο Μπρούνι, ο οποίος έγινε καγκελάριος της Φλωρεντίας, και ο Νικολό Νικόλι, ο οποίος θα γινόταν ο αγοραστής βιβλίων του Κόζιμο των Μεδίκων.
Ο Χρυσολωράς έγραψε επίσης την πρώτη ελληνική γραμματική που τυπώθηκε, τα Ερωτάματα, τα οποία αργότερα θα χρησιμοποιηθούν από διάσημους λόγιους όπως ο Έρασμος και ο Johann Reuchlin. Και ανέπτυξε τη θεωρία της μετάφρασης – συμπεριλαμβανομένου του μεγάλου ζητήματος του βαθμού στον οποίο πρέπει να διατηρηθεί το αρχικό ύφος και το νόημα ενός κειμένου.
Ο αναγνώστης μπορεί ήδη να συνειδητοποιήσει αυτό που προαναγγέλλεται εδώ – την Ιταλική Αναγέννηση – κυριολεκτικά, την «αναγέννηση» – που θα έβλεπε την νεόπλουτη τάξη των εμπόρων και των τραπεζιτών να χρηματοδοτεί την ανάκτηση της ελληνικής και ρωμαϊκής αρχαιότητας, συμπεριλαμβανομένων των κειμένων, της τέχνης, της αρχιτεκτονικής και των πολιτικών ιδεών. Αυτό που προέκυψε ήταν το ανθρωπιστικό πρόγραμμα σπουδών: η μελέτη της γραμματικής, της ρητορικής, της ποίησης, της ιστορίας και της ηθικής φιλοσοφίας. Η Αναγέννηση ήταν, στην ουσία, μια προσπάθεια να απορροφηθεί η σοφία της παγανιστικής αρχαιότητας στον Χριστιανισμό.
Σχεδόν όλα όσα θα έκαναν οι μελετητές της Αναγέννησης - να μάθουν ελληνικά, να κυνηγήσουν χειρόγραφα, να θεωρητικοποιήσουν τη μετάφραση - ήταν παρόντα στον Χρυσολωρά σε μικρογραφία στην αρχή του κύκλου Πλούτωνα-Ποσειδώνα. Όλα αυτά συνέβαιναν υπό την αιγίδα μιας συνόδου στους Διδύμους, το ζώδιο του Ερμή-Ερμή, ο οποίος είναι, εκτός από προστάτης των εμπόρων, ο αγγελιοφόρος θεός της μετάφρασης και της ερμηνείας.
Αν κοιτάξουμε λίγο πιο προσεκτικά τις συνόδους του Πλούτωνα και του Ποσειδώνα του 1398 και του 1399, τις βρίσκουμε στην τρίτη και τέταρτη μοίρα των Διδύμων, τοποθετώντας τις στο πρώτο αιγυπτιακό όριο των Διδύμων, το οποίο αποδίδεται στον ίδιο τον Ερμή-Ερμή. Αυτοί είναι οι πιο «ερμητικοί» βαθμοί ενός «ερμητικού» ζωδίου. Ίσως υπάρχει ένα σιωπηρό μήνυμα εκεί: ότι η μάθηση ξεκινά με την ανταλλαγή και τη μετάφραση ιδεών, που είναι η ουσία της Αναγέννησης.
Τώρα, ας προχωρήσουμε γρήγορα γύρω στον μισό αιώνα - όταν η οθωμανική εκστρατεία κατά των Βυζαντινών φτάνει στο αποκορύφωμά της και ο κύκλος Πλούτωνα-Ποσειδώνα εισέρχεται σε μια νέα φάση.
Η άλωση της Κωνσταντινούπολης
Οι Οθωμανοί Τούρκοι προσπάθησαν να καταλάβουν την Κωνσταντινούπολη για άλλη μια φορά το 1422 υπό τον σουλτάνο Μουράτ Β', αλλά η επίθεση αποκρούστηκε και η προσπάθεια απέτυχε. Στις 29 Μαΐου 1453, μετά από πολιορκία 53 ημερών, η Κωνσταντινούπολη έπεσε τελικά στους Οθωμανούς υπό τον γιο του Μουράτ Β', Μωάμεθ Β'. Λέγεται συχνά ότι αυτή η στιγμή σηματοδότησε το πραγματικό τέλος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, δεδομένου ότι το Βυζάντιο ήταν η ανατολική συνέχεια της Ρώμης.
Όπως έχουμε ήδη δει, μέχρι το 1450 ο Πλούτωνας και ο Ποσειδώνας κινούνταν στη σφαίρα της εξάγωνης φάσης τους. Για άλλη μια φορά, είδαμε ένα προμήνυμα στην περίοδο της συνόδου του κύκλου – την ανεπιτυχή οθωμανική πολιορκία της πόλης που ξεκίνησε το 1394. Όταν η πρώτη σημαντική πτυχή του κύκλου ήρθε στη σφαίρα, το εξάγωνο, ήρθε η μεγάλη μετάβαση στην οποία έδειχνε η σύνοδος - η κατάληψη της πόλης από τους Οθωμανούς Τούρκους.
Επιπλέον, υπάρχει εδώ ένας συναρπαστικός απόηχος της πτώσης της Ρώμης, περίπου χίλια χρόνια νωρίτερα. Όπως είδαμε στο Οδεύουμε προς την καταστροφή; Αστρολογικά μαθήματα από την πτώση της Ρώμης, η Ρώμη λεηλατήθηκε από τον βασιλιά των Βησιγότθων Αλάριχο το 410 μ.Χ., ακριβώς τη στιγμή που οι σύνοδοι Πλούτωνα-Ποσειδώνα αυτού του κύκλου πήγαιναν ακριβείς. Το 476 μ.Χ., η Ρώμη έπεσε «επίσημα», όταν ο βάρβαρος πολέμαρχος Οδόακρος εκθρόνισε τον έφηβο αυτοκράτορα Ρωμύλο Αύγουστο.
Όπως μπορούμε να δούμε στο παρακάτω διάγραμμα, η πτώση της Ρώμης ήρθε όταν ο Πλούτωνας και ο Ποσειδώνας πλησίασαν το εξάγωνο για πρώτη φορά σε αυτόν τον κύκλο. (Σημειώστε πώς η πρώτη μπλε «καμπούρα» δεν φτάνει ακριβώς στην κορυφή του γραφήματος, υποδεικνύοντας ένα τελειοποιημένο εξάγωνο. Στην πραγματικότητα δεν τελειοποίησαν την πτυχή παρά μόνο δεκαετίες αργότερα. Φαίνεται ότι και μόνο η είσοδος στο Orb ήταν αρκετή για να επισπεύσει την εκπλήρωση του συνδετικού οιωνού του κύκλου.)
Αν συγκρίνουμε αυτούς τους δύο κύκλους, που χωρίζονται από μια χιλιετία, βλέπουμε μια αξιοσημείωτη συμμετρία. Στις περιπτώσεις τόσο της Ρώμης όσο και της Κωνσταντινούπολης, των δύο πρωτευουσών της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, η κατάληψη της πόλης προαναγγέλθηκε από τα γεγονότα της συνόδου. (Αξίζει να αναλογιστούμε εδώ ότι η περίοδος σύνδεσης του δικού μας κύκλου, η δεκαετία του 1880-90, δεν είχε τέτοιο οιωνό για την εξέχουσα αυτοκρατορία του σημερινού κόσμου, αυτή των Ηνωμένων Πολιτειών.)
Η πτώση της Κωνσταντινούπολης είχε βαθιές επιπτώσεις για την Ευρώπη. Έστειλε ένα νέο κύμα Ελλήνων λογίων και χειρογράφων προς τα δυτικά, επιταχύνοντας την ανάκαμψη της ελληνικής μάθησης που είχε ξεκινήσει με τον Χρυσολωρά μισό αιώνα νωρίτερα. Η Αναγέννηση ήταν έτοιμη να ξεκινήσει...
Η Θεολογία της Πρίσκας
Τώρα, ας περάσουμε στο έτος 1460, που είναι το πρώτο έτος που ο Πλούτωνας και ο Ποσειδώνας σχημάτισαν ένα ακριβές εξάγωνο κατά τη διάρκεια του κύκλου του 1398, περίπου ισοδύναμο με το έτος 1950, όταν επιτεύχθηκε το ίδιο ορόσημο στον κύκλο μας. Εκείνη την εποχή, ο Κόζιμο των Μεδίκων, γιος του Τζιοβάνι ντι Μπίτσι των Μεδίκων, ήταν ο επικεφαλής της οικογενειακής του τράπεζας, ο πλουσιότερος άνθρωπος στη Φλωρεντία και υπηρετούσε ως de facto κυβερνήτης της. Ήταν και γέρος.
Οι μορφωμένοι άνδρες της εποχής του Κόζιμο πίστευαν ότι μια μοναδική αρχέγονη αποκάλυψη της πνευματικής αλήθειας είχε δοθεί στους πρώτους σοφούς και είχε περάσει μέσα στους αιώνες. Αυτή ήταν η έννοια της prisca theologia – της «αρχαίας θεολογίας». Όμως το «σήμα» θεωρήθηκε ότι υποβαθμίζεται με την πάροδο του χρόνου, καθώς περνούσε από τον έναν σοφό στον άλλο. Όσο παλαιότερη ήταν μια πηγή, τόσο πιο έγκυρη θεωρούνταν ότι ήταν. Και ένας από τους παλαιότερους από όλους πιστεύεται ότι ήταν ο Ερμής ο Τρισμέγιστος, ο μυθικός Αιγύπτιος σοφός.
Οι Πατέρες της Εκκλησίας, συμπεριλαμβανομένου του Αυγουστίνου, είχαν γράψει για τον Ερμή, ισχυριζόμενοι ότι ήταν σχεδόν τόσο αρχαίος όσο ο Μωυσής και πολύ παλαιότερος από τους Έλληνες φιλοσόφους. Ένα ερμητικό κείμενο, ο Ασκληπιός, κυκλοφορούσε ήδη στον μεσαιωνικό κόσμο, τροφοδοτώντας την επιθυμία για περισσότερη σοφία της Αιγύπτου.
Ως πλούσιος άνθρωπος των γραμμάτων στην αιχμή της γνώσης της εποχής, ο Κόζιμο προσέλαβε άνδρες για να του αποκτήσουν ελληνικά χειρόγραφα, με την ελπίδα να πάρει στα χέρια του τα έργα του Ερμή. Το 1460, ο Κόζιμο βρήκε τελικά αυτό που έψαχνε, όταν ένας μοναχός στην υπηρεσία του του έφερε ένα ελληνικό χειρόγραφο που περιείχε ένα αντίγραφο του Corpus Hermeticum.
Αστρολογικά μιλώντας, αυτό είναι αρκετά αξιοσημείωτο. Σκεφτείτε ότι ο κύκλος Πλούτωνα-Ποσειδώνα είχε ξεκινήσει το 1398 με σύνοδο στο ζώδιο του Ερμή-Ερμή, του προστάτη της φιλοσοφίας, της μετάφρασης και του εμπορίου. Τώρα, καθώς η πρώτη σημαντική πτυχή μπαίνει στη σφαίρα, το εξάγωνο που αυξάνεται, ένα κείμενο που δεν αποδίδεται σε κανέναν άλλον από τον ίδιο τον Ερμή Τρισμέγιστο, πέφτει στα χέρια του πλουσιότερου τραπεζίτη στην Ευρώπη.
Εκείνη την εποχή, ο Cosimo ήταν ο προστάτης ενός λαμπρού νεαρού μελετητή ονόματι Marsilio Ficino, ο οποίος ήταν γιος του γιατρού του. Ο Φιτσίνο ασχολήθηκε τότε με τη μετάφραση των έργων του Πλάτωνα από τα ελληνικά στα λατινικά για τον δάσκαλό του.
Για το τι συνέβη στη συνέχεια, πρέπει να στραφούμε στην ιστορικό Frances Yates, της οποίας το θεμελιώδες βιβλίο του 1964, Giordano Bruno and the Hermetic Tradition, έβαλε τον Ερμή ξανά στο κέντρο της ιστορίας της Αναγέννησης. Μια από τις πιο διάσημες παρατηρήσεις του Γέιτς ήταν η εξής: κοντά στο θάνατο, ο Κόζιμο διέταξε τον Φιτσίνο να αφήσει κάτω τα έργα του Πλάτωνα και να αρχίσει αμέσως να εργάζεται για τη μετάφραση του Corpus Hermeticum. Γράφει:
«Είναι μια εξαιρετική κατάσταση. Υπάρχουν τα άπαντα του Πλάτωνα, που περιμένουν, και πρέπει να περιμένουν ενώ ο Φιτσίνο μεταφράζει γρήγορα τον Ερμή, πιθανώς επειδή ο Κόζιμο θέλει να τον διαβάσει πριν πεθάνει. Τι μαρτυρία είναι αυτή για τη μυστηριώδη φήμη του Τρισμέγιστου!»
Όπως είδαμε, υπήρχε μια λογική σε αυτό, αφού πίστευαν ότι τα έργα του Ερμή ήταν παλαιότερα από οτιδήποτε άλλο. Και παλαιότερος σήμαινε πιο αληθινός.
Ο Γέιτς έγραψε: «Ο Κόζιμο και ο Φιτσίνο γνώριζαν από τους Πατέρες ότι ο Ερμής ο Τρισμέγιστος ήταν πολύ προγενέστερος από τον Πλάτωνα. Γνώριζαν επίσης το λατινικό Asclepius που άνοιξε την όρεξη για πιο αρχαία αιγυπτιακή σοφία από την ίδια παρθένα πηγή. Η Αίγυπτος ήταν πριν από την Ελλάδα. Ο Ερμής ήταν προγενέστερος του Πλάτωνα. Ο αναγεννησιακός σεβασμός για το παλιό, το πρωταρχικό, το μακρινό, ως πλησιέστερο στη θεϊκή αλήθεια, απαιτούσε να μεταφραστεί το Corpus Hermeticum πριν από την Πολιτεία ή το Συμπόσιο του Πλάτωνα, και έτσι αυτή ήταν στην πραγματικότητα η πρώτη μετάφραση που έκανε ο Φιτσίνο».
Παρεμπιπτόντως, βλέπω μια αντανάκλαση αυτής της αναγεννησιακής προοπτικής στην παραδοσιακή σκηνή της αστρολογίας του σήμερα. Μια κοινή πεποίθηση φαίνεται να είναι ότι οι ελληνιστικές ή μεσαιωνικές παραδόσεις αντιπροσωπεύουν την «πραγματική αστρολογία» και είναι πιο έγκυρες από τη «σύγχρονη αστρολογία». Μερικές φορές ανιχνεύει κανείς τον υπαινιγμό ότι οι τεχνικές του παρελθόντος ήταν θεόπνευστες, ενώ αυτές του 20ου αιώνα είναι προϊόντα μιας βέβηλης εποχής και δεν πρέπει να τις εμπιστευόμαστε.
Οι αστρολόγοι αυτής της σχολής συχνά προσκολλώνται επίμονα στις τεχνικές που χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι αστρολόγοι, αποφεύγοντας τις πρόσφατες καινοτομίες. Ένα παράδειγμα αυτής της προσέγγισης μπορεί να δει κανείς στον αείμνηστο επαγγελματία της μεσαιωνικής αστρολογίας, Robert Zoller, ο οποίος του άρεσε να λέει σε σχέση με την τεχνική ότι «οι παλιοί τρόποι είναι οι καλοί τρόποι». Η ομοιότητα με την προοπτική της Αναγέννησης ότι «παλαιότερο σημαίνει πιο αληθινό» είναι σαφής.
Ας επιστρέψουμε όμως στον 15ο αιώνα. Αυτό που βλέπουμε στον Κόζιμο των Μεδίκων και τον Μαρσίλιο Φιτσίνο είναι ένα χαρακτηριστικό φαινόμενο στην «εποχή των Διδύμων»: μέλη της πλούσιας οικονομικής τάξης χρηματοδοτούν την παραγωγή γνώσης αιχμής. Η ίδια η Φράνσις Γέιτς εργαζόταν στο Ινστιτούτο Warburg, μια βιβλιοθήκη που ιδρύθηκε από έναν γόνο της τραπεζικής δυναστείας Warburg. Έτσι με τον Φιτσίνο, έτσι με τη Βιβλιοθήκη Πηγής, έτσι και με τον Γέιτς: τα τραπεζικά χρήματα χρηματοδοτούν τη μετάφραση και τη διάδοση έργων που ονομάζονται από τον ίδιο τον θεό των μηνυμάτων και του εμπορίου, τον Ερμή.
Ο Φιτσίνο τελείωσε τη μετάφραση του Ερμή πριν πεθάνει ο Κόζιμο το 1464, εκπληρώνοντας στον γέρο την επιθυμία του να διαβάσει τα Ερμητικά. Ονόμασε τη μετάφρασή του Πίμανδρο, από την πρώτη πραγματεία του Corpus. Και το νεοσύστατο τυπογραφείο του Γουτεμβέργιου τέθηκε σε λειτουργία για να το διαδώσει παντού. Τυπώθηκε για πρώτη φορά στο Τρεβίζο το 1471 και ανατυπώθηκε σταθερά για τον επόμενο ενάμιση αιώνα.
Έτσι άρχισε η εισροή της φιλοσοφίας και των τεχνών του Ερμή του Τρισμέγιστου στο μυαλό της Αναγέννησης. Ο πρόλογος του Φιτσίνο στον Πιμάντερ τοποθέτησε τον Ερμή επικεφαλής μιας αλυσίδας αρχαίων θεολόγων - τον Ερμή στον Ορφέα στον Αγλαοφέμο στον Πυθαγόρα στον Φιλόλαο στον Πλάτωνα, καθιστώντας τον Ερμή τον πρώτο από αυτούς και περίπου σύγχρονο με τον Μωυσή.
Σε μια εποχή που ένας Χριστιανός μπορούσε να καεί ζωντανός για αίρεση, αυτή ήταν μια έξυπνη κίνηση. Η σκέψη του Πλάτωνα είχε ήδη εμποτιστεί στη χριστιανική παράδοση από τον Άγιο Αυγουστίνο. Τοποθετώντας τον Ερμή ως κρίκο στην ίδια αλυσίδα καταγωγής, ο Φιτσίνο νομιμοποιούσε τη σκέψη του σε χριστιανικό πλαίσιο, απεικονίζοντάς τον ως προπαρασκευαστικό για την ενσάρκωση του Χριστού. Αν ο Πλάτωνας μπορούσε να γίνει δεκτός, το ίδιο θα μπορούσε και ο Ερμής.
Τι ήταν όμως η Ερμητική; Και γιατί οι ιδέες ήταν τόσο επαναστατικές;
Σε γενικές γραμμές, τα Ερμητικά κείμενα χωρίζονται σε δύο ομάδες: τα φιλοσοφικά Ερμητικά, τα οποία είναι στοχαστικά κείμενα που εξηγούν την κοσμολογία, την άνοδο της ψυχής, την αναγέννηση και τη γνώση. και τα τεχνικά Ερμητικά, τα οποία είναι διδακτικά κείμενα για τις «Ερμητικές τέχνες»: αλχημεία, αστρολογία και θεουργία. Και αυτό είναι το κλειδί – γιατί επιδιώκοντας να νομιμοποιήσει τον Ερμή γενικά, ο Φιτσίνο νομιμοποιούσε σιωπηρά και την Ερμητική μαγεία. Και αυτό ήταν που έκανε το έργο του επαναστατικό.
Για τον Derek Lomas, ιδρυτή του έργου Source Library με το οποίο ξεκινήσαμε, το αποτέλεσμα της ανάκτησης και της διάδοσης του Ερμητισμού ήταν «μια έκρηξη ανθρώπινης δημιουργικότητας και αυτοκατανόησης που εξακολουθούμε να ζούμε μέσα μας. Συγκέντρωσαν τη σοφία του παρελθόντος και την έκαναν διαθέσιμη στο παρόν, και το παρόν μεταμορφώθηκε από αυτήν».
Τώρα, ο Lomas τροφοδοτεί το ίδιο υλικό πίσω στην ίδια την τεχνητή νοημοσύνη, πίσω σε αυτό που υποθέτει ότι θα γίνει «τεχνητή υπερνοημοσύνη». Κατά μία έννοια, λοιπόν, έχουμε επιστρέψει στην Αναγέννηση.
Και εδώ, πρέπει να υπολογίσουμε μια άλλη ομοιότητα μεταξύ της εποχής μας και αυτής του Ficino. Ο Ερμής υποστηρίζει ότι τα πάντα στο σύμπαν είναι μια έκφραση του νου. Η Ερμητική διδάσκει μεθόδους εμψύχωσης, μεταφοράς πνεύματος σε φυσικά αντικείμενα: ο Ασκληπιός περιγράφει τους Αιγύπτιους να φτιάχνουν θεούς τραβώντας πνεύματα σε αγάλματα, ενώ η τεχνική Ερμητική ασχολείται με τις δυνάμεις των φυλαχτών και των πολύτιμων λίθων. Το μεγάλο επιχείρημα σήμερα είναι εάν η ίδια η τεχνητή νοημοσύνη -κατασκευασμένη από πυρίτιο, μέταλλα σπάνιων γαιών και τα τούβλα και το κονίαμα από τα οποία κατασκευάζονται τα κέντρα δεδομένων- είναι έμψυχη, και αν ναι, ποια είναι η φύση αυτής της εμψύχωσης.
Για άλλη μια φορά, η αστρολογία και η ιστορία αποκαλύπτουν ότι η εποχή μας δεν είναι τόσο διαφορετική από την Αναγέννηση. Στο επόμενο μέρος της Ερμητικής Εποχής, θα δούμε πόσο αληθινό είναι αυτό.
**Εδώ εκθέτουμε απόψεις και πληροφορία.Δεν συμφωνούμε απαραίτητα με τους αρθρογράφους.











