Το δαχτυλίδι του Senicianus, ένα ύστερο ρωμαϊκό χρυσό σφραγιστικό δαχτυλίδι που βρέθηκε κοντά στο Silchester. Η επιγραφή του ζητά να ζήσει ο Σενικιανός εν Θεώ. Πηγή: Φωτογραφία του Simon Q, μέσω του Wikimedia Commons. CC ΑΠΌ 2.0.
Ένα χρυσό δαχτυλίδι, μια ρωμαϊκή κατάρα και μια τεκμηριωμένη συνάντηση με τον λόγιο που δημιούργησε τη Μέση Γη.
Ένας Ρωμαίος έχασε ένα χρυσό δαχτυλίδι. Ένας άλλος άνδρας φορούσε ένα δαχτυλίδι που έφερε το όνομα του ύποπτου κλέφτη. Και τότε μια κατάρα ζήτησε από έναν θεό να αρνηθεί σε αυτόν τον κλέφτη την υγεία του.
Ο χρόνος μπροστά σε περισσότερους από δεκαπέντε αιώνες αργότερα, και η ιστορία έφτασε στον J. R. R. Tolkien.
Αυτή η ακολουθία ακούγεται σχεδόν πολύ τέλεια. Περιέχει ένα κλεμμένο δαχτυλίδι, μια επιγραφή, μια κατάρα, ένα αρχαίο ιερό και τον λόγιο που αργότερα δημιούργησε το πιο διάσημο δαχτυλίδι στη σύγχρονη λογοτεχνία. Είναι εύκολο να καταλάβουμε γιατί το αντικείμενο στο The Vyne στο Hampshire έχει ονομαστεί πιθανή πηγή για το Ένα Δαχτυλίδι.
Τα στοιχεία αποδεικνύουν ότι ο Τόλκιν μελέτησε τον ναό και τον μυστηριώδη θεό του, αλλά δεν αποδεικνύουν ότι το συγκεκριμένο δαχτυλίδι ενέπνευσε τη μυθοπλασία του. Η πραγματική ιστορία όμως είναι πιο αβέβαιη, και ίσως πιο ενδιαφέρουσα, από τον θρύλο που αναπτύχθηκε γύρω της.
Το δαχτυλίδι στο χωράφι
Γύρω στο 1785, ένας αγρότης που όργωνε κοντά στην εγκαταλελειμμένη ρωμαϊκή πόλη Silchester αποκάλυψε ένα μεγάλο χρυσό δαχτυλίδι. Τελικά μπήκε στη συλλογή της οικογένειας Chute στο The Vyne, όπου παραμένει σήμερα.
Το δαχτυλίδι είναι λίγο ασυνήθιστο. Ζυγίζει περίπου δώδεκα γραμμάρια και έχει ένα στεφάνι δέκα όψεων προσαρτημένο σε μια τετράγωνη στεφάνη. Η στεφάνη φέρει ένα χαραγμένο προφίλ που περιβάλλεται από τη λέξη VENVS. Γύρω από το στεφάνι υπάρχει μια δεύτερη λατινική επιγραφή: Seniciane vivas in Deo. Συνήθως εννοείται ως επιθυμία να ζήσει ο Σενικιανός εν Θεώ.
Τώρα, αυτό που είναι περίεργο, είναι ότι η Αφροδίτη ανήκει στον παλαιότερο ρωμαϊκό θρησκευτικό κόσμο, ενώ η φράση στο συγκρότημα συνδέεται με τον πρώιμο Χριστιανισμό. Το National Trust χρονολογεί το δαχτυλίδι περίπου στο 350 έως το 450 μ.Χ., μια περίοδο που και οι δύο παραδόσεις υπήρχαν η μία δίπλα στην άλλη στη Βρετανία.
Αλλά το όνομα Senicianus θα τραβούσε τελικά το δαχτυλίδι σε μια πολύ πιο σκοτεινή ιστορία.
Μια κατάρα εκατό μίλια μακριά
Στο Lydney Park στο Gloucestershire, οι αρχαιολόγοι βρήκαν ένα λεπτό φύλλο μολύβδου σε ένα ρωμαϊκό ιερό αφιερωμένο στον θεό Nodens. Η γραφή καταγράφει την οργή ενός άνδρα ονόματι Silvianus. Το δαχτυλίδι του είχε φύγει και πίστευε ότι κάποιος που ονομαζόταν Senicianus ήταν υπεύθυνος.
Το μήνυμα ζητά από τον Nodens να αρνηθεί την υγεία σε οποιονδήποτε ονομάζεται Senicianus μέχρι να επιστραφεί το δαχτυλίδι στο ναό. Ο Silvianus υπόσχεται στον θεό τη μισή αξία του αντικειμένου που λείπει.
Αλλά αυτή δεν ήταν μια ιδιωτική καταχώρηση ημερολογίου. Φαίνεται να είναι μια έκκληση στην υπερφυσική δικαιοσύνη! Σε έναν κόσμο χωρίς σύγχρονη αστυνομία ή ασφάλιση, ένα θύμα θα μπορούσε να παραδώσει ένα παράπονο σε έναν θεό και να ζητήσει τιμωρία. Βολικό, έτσι δεν είναι;
Μόλις οι αρχαιολόγοι παρατήρησαν το ίδιο όνομα στην πινακίδα Lydney και στο δαχτυλίδι Silchester, σχηματίστηκε μια ακαταμάχητη ιστορία. Ο Σενικιανός είχε κλέψει το δαχτυλίδι, το φόρεσε παρά την κατάρα και το έχασε κοντά στο Σίλτσεστερ. Το αντικείμενο στο Hampshire ήταν επομένως ο ίδιος ο θησαυρός που ονομαζόταν στην πινακίδα στο Gloucestershire.
Ο Τόλκιν μπαίνει στην ιστορία
Η σύνδεση με τον Τόλκιν είναι πραγματική, αλλά στενότερη από ό,τι υποδηλώνει η δημοφιλής εκδοχή.
Ο αρχαιολόγος Mortimer Wheeler εργάστηκε στο Lydney Park και ζήτησε από τον Tolkien, τότε μελετητή της γλώσσας στην Οξφόρδη, να ερευνήσει το όνομα Nodens. Ο Τόλκιν συνέβαλε με ένα ειδικό σημείωμα στην έκθεση ανασκαφής που δημοσιεύθηκε το 1932. Το έργο του ήταν γλωσσικό και εξέτασε το όνομα του θεού και τις πιθανές ρίζες του.
Αυτό τοποθετεί τον Τόλκιν απευθείας μέσα στην επιστημονική ιστορία της τοποθεσίας Lydney. Ήξερε για το ιερό, τις επιγραφές και τον παράξενο κόσμο γύρω από το Nodens. Μεταγενέστερες αναφορές δείχνουν επίσης ότι ο Wheeler συζήτησε την πιθανή σύνδεση του δαχτυλιδιού μαζί του.
Η χρονική στιγμή όμως ενθάρρυνε τις εικασίες. Ο Τόλκιν ανέπτυσσε τις ιστορίες που έγιναν το Χόμπιτ κατά την ίδια γενική περίοδο. Ένα καταραμένο χρυσό δαχτυλίδι που συνδέεται με ένα μέρος που ονομάζεται Dwarf Hill φαίνεται σχεδόν σχεδιασμένο για να προκαλεί σύγκριση με τη Μέση Γη, έτσι δεν είναι;
Ενέπνευσε το One Ring;
Καμία σωζόμενη επιστολή, σημειωματάριο ή δήλωση από τον Τόλκιν δεν προσδιορίζει το δαχτυλίδι Senicianus ως έμπνευσή του. Το National Trust προειδοποιεί τώρα ότι το αντικείμενο έχει προηγουμένως παρουσιαστεί λανθασμένα ως η πηγή του Άρχοντα των Δαχτυλιδιών.
Υπάρχει επίσης αβεβαιότητα στην αρχή της ιστορίας. Το National Trust θεωρεί απίθανη μια άμεση σύνδεση μεταξύ του δαχτυλιδιού και της πινακίδας κατάρας. Τα δύο αντικείμενα βρέθηκαν σε μεγάλη απόσταση μεταξύ τους και το Senicianus δεν ήταν μοναδικό όνομα. Το ίδιο το δαχτυλίδι ονομάζει Senicianus, όχι Silvianus, κάτι που δημιουργεί μια άλλη δυσκολία αν ήταν το κλεμμένο αντικείμενο που περιγράφεται στο Lydney.
Ο Τόλκιν μελέτησε αναμφισβήτητα το Nodens και το υλικό του Lydney. Μπορεί να συνάντησε τη δραματική ιστορία που έχτισαν οι αρχαιοκάπηλοι γύρω από το χρυσό δαχτυλίδι. Αυτή η ιστορία θα μπορούσε τότε να είχε ενταχθεί στους πολλούς μύθους, γλώσσες, αντικείμενα και θρύλους που έτρεφαν τη φαντασία του. Ωστόσο, ο ισχυρισμός δεν μπορεί να αποδειχθεί, αν και έχει νόημα.
Η διαμάχη για το δαχτυλίδι είναι ακόμα ζωντανή
Το αντικείμενο δεν χρειάζεται τον Τόλκιν για να είναι αξιοσημείωτο. Επιβιώνει από μια στιγμή που η ρωμαϊκή Βρετανία άλλαζε, οι παλιοί θεοί παρέμεναν παρόντες και η χριστιανική γλώσσα γινόταν πιο ορατή. Οι επιγραφές του διατηρούν αυτόν τον περίπλοκο κόσμο σε ένα μόνο κομμάτι χρυσού.
Η πινακίδα της κατάρας είναι εξίσου ανθρώπινη. Καταγράφει την απώλεια, την καχυποψία, τον θυμό και την ελπίδα ότι μια θεϊκή δύναμη θα μπορούσε να πετύχει εκεί που η συνηθισμένη δικαιοσύνη είχε αποτύχει. Είτε τα δύο αντικείμενα ανήκαν είτε όχι στον ίδιο καυγά, το καθένα αποκαλύπτει πώς οι άνθρωποι προσπάθησαν να προστατεύσουν την ιδιοκτησία και να κατανοήσουν την ατυχία.
Η σύνδεση Tolkien προσθέτει ένα τελευταίο επίπεδο. Δείχνει πώς ένα αρχαίο τεχνούργημα μπορεί να αποκτήσει μια δεύτερη ζωή μέσω της σύγχρονης αφήγησης. Ένα δαχτυλίδι που βρέθηκε σε ένα χωράφι συνδέθηκε με μια κατάρα που βρέθηκε σε έναν ναό, μετά με έναν λόγιο που μελετούσε έναν άγνωστο θεό και τέλος με έναν λογοτεχνικό θρύλο γνωστό σε όλο τον κόσμο.
Είναι πιθανό ότι αυτό το δαχτυλίδι βοήθησε να εμπνεύσει τον Τόλκιν. Αν θα ξέρουμε με βεβαιότητα ή όχι, δεν ξέρουμε. Αυτό που μπορούμε να πούμε όμως με σιγουριά είναι ότι η ιστορία που το περιβάλλει έχει γίνει αρκετά ισχυρή ώστε να μοιάζει με μια δική του: ένα αντικείμενο περνά μέσα στο χρόνο, συγκεντρώνει νοήματα και γίνεται πολύ μεγαλύτερο από το άτομο που το φόρεσε για πρώτη φορά.
Κορυφαία εικόνα: Το δαχτυλίδι του Senicianus, ένα ύστερο ρωμαϊκό χρυσό σφραγιστικό δαχτυλίδι που βρέθηκε κοντά στο Silchester. Η επιγραφή του ζητά να ζήσει ο Σενικιανός εν Θεώ. Πηγή: Φωτογραφία του Simon Q, μέσω του Wikimedia Commons. CC ΑΠΌ 2.0.
Του Άρη Μάνους
βιβλιογραφικές αναφορές
Συλλογές National Trust. Δαχτυλίδι του Σενικιανού, απογραφή 719789. https://www.nationaltrustcollections.org.uk/object/719789
Ρωμαϊκές επιγραφές της Βρετανίας. RIB 306, Κατάρα στον Σενικιανό. https://romaninscriptionsofbritain.org/inscriptions/306
BBC News. Το δαχτυλίδι J. R. R. Tolkien εκτίθεται στην έκθεση The Vyne. https://www.bbc.com/news/uk-england-hampshire-22008746
Ο κηδεμόνας. Το δαχτυλίδι του Χόμπιτ που μπορεί να ενέπνευσε τον Τόλκιν έκανε την εμφάνισή του. https://www.theguardian.com/books/2013/apr/02/hobbit-tolkien-ring-exhibition
**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων
