ΕΥΔΑΙΜΟΝ ΤΟ ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ,ΤΟ Δ ΕΛΕΥΘΕΡΟΝ ΤΟ ΕΥΨΥΧΟΝ ΚΡΙΝΟΜΕΝ...…
[Το μπλόγκ δημιουργήθηκε εξ αρχής,γιά να εξυπηρετεί,την ελεύθερη διακίνηση ιδεών και την ελευθερία του λόγου...υπό το κράτος αυτού επιλέγω με σεβασμό για τους αναγνώστες μου ,άρθρα που καλύπτουν κάθε διάθεση και τομέα έρευνας...άρθρα που κυκλοφορούν ελεύθερα στο διαδίκτυο κι αντιπροσωπεύουν κάθε άποψη και με τά οποία δεν συμφωνώ απαραίτητα.....Τά σχόλια είναι ελεύθερα...διαγράφονται μόνο τά υβριστικά και οσα υπερβαίνουν τά όρια κοσμιότητας και σεβασμού..Η ευθύνη των σχολίων (αστική και ποινική) βαρύνει τους σχολιαστές..]
Η 1η Μαΐου δεν είναι απλώς μια επέτειος. Είναι μια συμπύκνωση ιστορίας, αγώνων, ιδεολογιών, νικών, διαψεύσεων και νέων ερωτημάτων. Η Εργατική Πρωτομαγιά γεννήθηκε μέσα από την αξίωση του οκταώρου, από τις μεγάλες εργατικές κινητοποιήσεις του Σικάγου το 1886 και από τη μνήμη των γεγονότων του Haymarket. Το 1889, η Δεύτερη Διεθνής καθιέρωσε την 1η Μαΐου ως ημέρα διεθνούς εργατικής διεκδίκησης, ενώ οι πρώτοι εορτασμοί έγιναν το 1890. Από τότε, η ημέρα αυτή έγινε παγκόσμιο σύμβολο της εργασίας, της κοινωνικής δικαιοσύνης και της οργανωμένης διεκδίκησης καλύτερων όρων ζωής.
Στον πυρήνα της Πρωτομαγιάς βρίσκεται το μεγάλο ερώτημα της νεωτερικότητας: ποιος παράγει τον πλούτο και ποιος τον ιδιοποιείται; Αυτό ήταν και το ερώτημα που έθεσε, με τη μεγαλύτερη θεωρητική ένταση, ο Καρλ Μαρξ. Στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο του 1848, ο Μαρξ και ο Ένγκελς περιέγραψαν την ιστορία ως ιστορία ταξικών αγώνων και είδαν στο βιομηχανικό προλεταριάτο το νέο επαναστατικό υποκείμενο. Ο εργάτης του εργοστασίου, απογυμνωμένος από ιδιοκτησία και εξαρτημένος από την πώληση της εργασιακής του δύναμης, θα γινόταν —κατά τη μαρξική πρόβλεψη— ο φορέας μιας ιστορικής ανατροπής.
Όμως η ιστορία δεν ακολούθησε ευθύγραμμη πορεία. Ο καπιταλισμός αποδείχθηκε πολύ ανθεκτικότερος από όσο υπολόγιζαν οι επαναστατικές θεωρίες του 19ου αιώνα. Αντί να καταρρεύσει κάτω από το βάρος των αντιφάσεών του, αναδιοργανώθηκε. Ενσωμάτωσε εργατικά δικαιώματα, κοινωνικό κράτος, συλλογικές συμβάσεις, μαζική κατανάλωση, τεχνολογική καινοτομία, χρηματοπιστωτική επέκταση και παγκοσμιοποίηση. Από την άλλη πλευρά, ο ιστορικός κομμουνισμός του 20ού αιώνα, όπως εκφράστηκε κυρίως από τη Σοβιετική Ένωση και τα καθεστώτα της Ανατολικής Ευρώπης, δεν άντεξε τη δική του δοκιμασία. Η πτώση του Τείχους του Βερολίνου στις 9 Νοεμβρίου 1989 και η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης στις 31 Δεκεμβρίου 1991 σφράγισαν το τέλος μιας ολόκληρης εποχής.
Κι όμως, η αποτυχία του ιστορικού κομμουνισμού δεν σημαίνει ότι όλες οι θεωρητικές παρατηρήσεις του Μαρξ διαψεύστηκαν. Αντιθέτως, μία από τις πιο βαθιές του ιδέες μοιάζει σήμερα πιο επίκαιρη από ποτέ: ότι όταν αλλάζουν οι παραγωγικές δυνάμεις, αλλάζουν και οι σχέσεις παραγωγής.
Στην εισαγωγή του 1859 στην Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας, ο Μαρξ υποστήριξε ότι σε ένα ορισμένο στάδιο ανάπτυξης οι υλικές παραγωγικές δυνάμεις έρχονται σε σύγκρουση με τις υπάρχουσες σχέσεις παραγωγής. Με απλούστερα λόγια: η τεχνολογία, η οργάνωση της παραγωγής και τα μέσα με τα οποία παράγεται ο πλούτος μεταβάλλουν τελικά και την κοινωνική δομή.
Αυτό ακριβώς ζούμε σήμερα. Η πρώτη βιομηχανική επανάσταση δημιούργησε τον εργάτη του εργοστασίου. Η δεύτερη και η τρίτη βιομηχανική επανάσταση δημιούργησαν τον μαζικό τεχνικό, τον υπάλληλο γραφείου, τον μηχανικό, τον διαχειριστή συστημάτων, τον εργαζόμενο της πληροφορίας. Η τέταρτη τεχνολογική μετάβαση —με επίκεντρο την Τεχνητή Νοημοσύνη— δεν μεταβάλλει απλώς τα εργαλεία της εργασίας. Μεταβάλλει την ίδια την έννοια της εργασίας.
Για πρώτη φορά, η αυτοματοποίηση δεν περιορίζεται κυρίως στη σωματική εργασία. Η Τεχνητή Νοημοσύνη εισέρχεται στον χώρο της γλώσσας, της ανάλυσης, της σύνταξης κειμένων, του προγραμματισμού, της μετάφρασης, της λογιστικής, της εξυπηρέτησης πελατών, της νομικής προεργασίας και της διοικητικής υποστήριξης. Δηλαδή δεν απειλεί μόνο τον κλασικό εργάτη του εργοστασίου, αλλά και τον υπάλληλο γνώσης, τον νέο πτυχιούχο, τον μεσαίο επαγγελματία, ακόμη και τμήματα της δημιουργικής εργασίας. Το ΔΝΤ εκτίμησε το 2024 ότι περίπου το 40% της παγκόσμιας απασχόλησης είναι εκτεθειμένο στην Τεχνητή Νοημοσύνη, ενώ στις ανεπτυγμένες οικονομίες το ποσοστό μπορεί να φτάνει περίπου το 60%.
Η αλλαγή δεν είναι απλώς μελλοντική· έχει ήδη αρχίσει. Ο ΟΟΣΑ σημείωνε ότι, αν ληφθούν υπόψη όλες οι τεχνολογίες αυτοματοποίησης μαζί με την Τεχνητή Νοημοσύνη, περίπου το 27% των θέσεων εργασίας στις χώρες του ΟΟΣΑ βρίσκεται σε επαγγέλματα υψηλού κινδύνου αυτοματοποίησης. Η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας, από την άλλη, υπογραμμίζει ότι η γενετική Τεχνητή Νοημοσύνη είναι πιθανότερο να μετασχηματίσει και να συμπληρώσει πολλές εργασίες παρά να τις εξαφανίσει όλες άμεσα, με ιδιαίτερη έκθεση στα διοικητικά και γραμματειακά επαγγέλματα.
Εδώ βρίσκεται η μεγάλη ιστορική μετατόπιση. Ο «κλασικός εργάτης», όπως τον φαντάστηκε ο 19ος και ο 20ός αιώνας, δεν εξαφανίζεται από τη μία μέρα στην άλλη. Όμως παύει να είναι το κεντρικό πρόσωπο της παραγωγής. Η μηχανή δεν αντικαθιστά απλώς το χέρι. Η Τεχνητή Νοημοσύνη αρχίζει να αντικαθιστά μέρος της κρίσης, της μνήμης, της ταξινόμησης, της πρόβλεψης και της γλωσσικής παραγωγής. Ο εργάτης του μέλλοντος δεν θα είναι μόνο αυτός που χειρίζεται ένα εργαλείο, αλλά αυτός που συνεργάζεται με συστήματα, επιβλέπει αλγορίθμους, ελέγχει αποτελέσματα, διορθώνει σφάλματα, διαχειρίζεται δεδομένα και προσθέτει εκεί όπου η μηχανή δεν μπορεί ακόμη να προσθέσει: ευθύνη, ηθική κρίση, εμπιστοσύνη, ενσυναίσθηση, κοινωνική νοημοσύνη.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει αυτομάτως έναν καλύτερο κόσμο.Η τεχνολογία δεν είναι ποτέ ουδέτερη ως προς τις κοινωνικές της συνέπειες.Μπορεί να αυξήσει την παραγωγικότητα, να μειώσει τον μόχθο και να απελευθερώσει χρόνο. Μπορεί όμως και να συμπιέσει μισθούς, να καταργήσει εισαγωγικές θέσεις εργασίας, να συγκεντρώσει δύναμη σε λίγες τεχνολογικές πλατφόρμες και να δημιουργήσει μια νέα ανισότητα ανάμεσα σε όσους κατέχουν τα συστήματα και όσους απλώς προσαρμόζονται σε αυτά. Το World Economic Forum εκτίμησε ότι μέχρι το 2030 μπορεί να εκτοπιστούν 92 εκατομμύρια θέσεις εργασίας,αλλά και να δημιουργηθούν 170 εκατομμύρια νέες, με καθαρό θετικό ισοζύγιο 78 εκατομμυρίων θέσεων — υπό την προϋπόθεση όμως ότι οι κοινωνίες θα μπορέσουν να διαχειριστούν τη μετάβαση.
Τα νεότερα στοιχεία δείχνουν ότι οι επιπτώσεις δεν είναι ομοιόμορφες. Η Έκθεση AI Index του Stanford για το 2026 επισημαίνει ότι οι επιπτώσεις στην αγορά εργασίας εμφανίζονται άνισα, ιδιαίτερα στις προσλήψεις και στους νεότερους εργαζομένους σε επαγγέλματα υψηλής έκθεσης. Αναφέρει, για παράδειγμα, ότι η απασχόληση προγραμματιστών ηλικίας 22–25 ετών έχει μειωθεί σχεδόν 20% από το 2024. Αυτό είναι κρίσιμο: η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να μη διώχνει μαζικά τους έμπειρους εργαζόμενους, αλλά να δυσκολεύει την είσοδο των νέων στην αγορά εργασίας.Έτσι, η νέα εργατική ερώτηση δεν είναι ίδια με εκείνη του 1886. Τότε το αίτημα ήταν: οκτώ ώρες εργασία, οκτώ ώρες ανάπαυση, οκτώ ώρες ζωή. Σήμερα το αίτημα γίνεται πιο σύνθετο: ποιος ελέγχει την τεχνολογία; Ποιος ωφελείται από την παραγωγικότητα της Τεχνητής Νοημοσύνης; Ποιος εκπαιδεύεται και ποιος μένει πίσω; Ποιος έχει πρόσβαση στα νέα εργαλεία και ποιος μετατρέπεται σε περιττό κόστος; Ποιος είναι εργαζόμενος όταν η παραγωγή γίνεται από ανθρώπους, μηχανές, δεδομένα και αλγοριθμικά συστήματα μαζί;
Έτσι, η νέα εργατική ερώτηση δεν είναι ίδια με εκείνη του 1886. Τότε το αίτημα ήταν: οκτώ ώρες εργασία, οκτώ ώρες ανάπαυση, οκτώ ώρες ζωή. Σήμερα το αίτημα γίνεται πιο σύνθετο: ποιος ελέγχει την τεχνολογία; Ποιος ωφελείται από την παραγωγικότητα της Τεχνητής Νοημοσύνης; Ποιος εκπαιδεύεται και ποιος μένει πίσω; Ποιος έχει πρόσβαση στα νέα εργαλεία και ποιος μετατρέπεται σε περιττό κόστος; Ποιος είναι εργαζόμενος όταν η παραγωγή γίνεται από ανθρώπους, μηχανές, δεδομένα και αλγοριθμικά συστήματα μαζί;
Η Εργατική Πρωτομαγιά του 2026 δεν μπορεί, λοιπόν, να είναι μόνο τελετουργική ανάμνηση. Δεν αρκεί να κοιτάζει προς τα πίσω, προς το Σικάγο, τα εργοστάσια, τις απεργίες, τα συνδικάτα και τα κόκκινα λάβαρα. Πρέπει να κοιτάξει και προς τα εμπρός: στα εργαστήρια τεχνητής νοημοσύνης, στα κέντρα δεδομένων, στις πλατφόρμες, στα αυτοματοποιημένα γραφεία, στα ρομπότ, στους αλγορίθμους αξιολόγησης, στους νέους που αναρωτιούνται αν το πτυχίο τους θα έχει αξία, στους εργαζόμενους που βλέπουν τη δουλειά τους να ανασχεδιάζεται χωρίς να τους ρωτά κανείς.
Η ιστορία δεν δικαίωσε πλήρως τον Μαρξ ως προφήτη της αναπόφευκτης προλεταριακής επανάστασης. Δικαίωσε όμως, σε μεγάλο βαθμό, τον Μαρξ ως αναλυτή της βαθιάς σχέσης ανάμεσα στην τεχνολογία, την παραγωγή και την κοινωνική οργάνωση. Οι παραγωγικές δυνάμεις αλλάζουν ξανά. Και μαζί τους θα αλλάξουν οι σχέσεις παραγωγής, οι ταξικές ισορροπίες, τα επαγγέλματα, οι δεξιότητες, τα δικαιώματα και ίσως η ίδια η έννοια του εργαζομένου.Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν μπορούμε να σταματήσουμε την Τεχνητή Νοημοσύνη. Δεν μπορούμε. Το ερώτημα είναι αν θα τη μετατρέψουμε σε μηχανισμό συγκέντρωσης ισχύος ή σε εργαλείο κοινωνικής αναβάθμισης. Αν θα οδηγήσει σε μια κοινωνία λίγων ιδιοκτητών αλγορίθμων και πολλών επισφαλών ανθρώπων ή σε μια νέα συμφωνία εργασίας, γνώσης και αξιοπρέπειας.
Η Εργατική Πρωτομαγιά ξεκίνησε ως αγώνας για τον χρόνο του εργάτη. Στον 21ο αιώνα μπορεί να γίνει αγώνας για τον ρόλο του ανθρώπου μέσα στην παραγωγή. Και αυτό ίσως είναι το βαθύτερο νόημά της σήμερα: όχι η νοσταλγία μιας παλιάς εργατικής ταυτότητας, αλλά η διεκδίκηση μιας νέας ανθρώπινης θέσης σε έναν κόσμο όπου οι μηχανές δεν κινούν μόνο γρανάζια, αλλά αρχίζουν να σκέφτονται, να γράφουν, να αποφασίζουν και να παράγουν.https://www.anixneuseis.gr/
**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων
Η Πρωτομαγιά ανοιξιάτικη γιορτή, πολύ πριν γίνει εργατική γιορτή, κοντά πάντοτε στο Πάσχα, συνδυάζει αρχέγονα λατρευτικά στοιχεία που σχετίζονται με τη λατρεία των νεκρών (Λεμούρια, Ροζάρια) και την αναγέννηση της φύσης. Θεωρείται παρετυμολογικά ευνοϊκή για τα μάγια, όπως και ολόκληρος ο μήνας Μάιος.
Το μαγιάτικο στεφάνι
Το στεφάνι που πλέκεται την παραμονή της Πρωτομαγιάς είναι το μοναδικό σχεδόν έθιμο, που εξακολουθεί να μας δένει με την παραδοσιακή πρωτομαγιά, μια γιορτή της άνοιξης και της φύσης με πανάρχαιες ρίζες πλούσια σε εκδηλώσεις σε παλιότερες εποχές. Το στεφάνι κατασκευαζόταν με βέργα από ευλύγιστο και ανθεκτικό ξύλο κρανιάς ή κλήματος και στολιζόταν με λουλούδια και θαλερά κλαδιά από καρποφόρα δέντρα (αμυγδαλιά με αμύγδαλο, συκιά με τα σύκα, ροδιά με ρόδι ) αλλά και στάχυα από σιτάρι και κριθάρι, κρεμμύδι και σκόρδο για το μάτι.
Η χρησιμοποίηση πρασινάδας και όχι τόσο λουλουδιών με σκοπό τη μετάδοση της θαλερότητας και της γονιμότητάς τους στον άνθρωπο είναι το κύριο χαρακτηριστικό των μαγιάτικων συνηθειών. Στον αγροτικό μάλιστα χώρο δεν ήταν απαραίτητο το πλέξιμο στεφανιών αλλά η τοποθέτηση πάνω από την πόρτα του σπιτιού δέσμης από χλωρά κλαδιά ελιάς, συκιάς, νερατζιάς, πορτοκαλιάς κ.ά. μαζί με λουλούδια. Απαραίτητη ήταν η ύπαρξη μεταξύ των λουλουδιών και χλωρών κλαδιών φυτών αποτρεπτικών του κακού, όπως τσουκνίδα, σκόρδο, δαιμοναριά, αγκάθια. Σε ορισμένες περιοχές οι μαγικές ενέργειες για υγεία συνοδεύονται από ομαδικές εκδηλώσεις, όπως αγερμούς (παιδιά στεφανωμένα με λουλούδια και κρατώντας κλαδιά καρποφόρων δένδρων έλεγαν τραγούδια του Μάη:
Μάη, Μάη χρυσομάη,
τι μας άργησες;
να μας φέρεις τα λουλούδια
και την άνοιξη;
ή
Μάη, Μάη δροσερέ κι Απρίλη λουλουδάτε (με τα ρόδα) κ.ά.
Στην Κέρκυρα για παράδειγμα περιέφεραν κορμό τρυφερού κυπαρισσιού στολισμένου με λουλούδια, μαντήλια, κορδέλες και φρούτα της εποχής (μούσμουλα) και χορταρικά. Αυτό ήταν το μαγιόξυλο .
Η Πρωτομαγιά είναι εθιμικά μια από τις δημοφιλέστερες γιορτές του ελληνικού λαού ιδιαίτερα στο βορειοελλαδικό χώρο. Ο βαρύς χειμώνας, ο οποίος συνήθως επικρατεί στη Μακεδονία και κυρίως στην κατ’ εξοχήν ορεινή περιοχή της, με τις πολλές βροχές, τα χιόνια, τον παγετό, το δυνατό κρύο και τις ομίχλες, κάνει εντονότερη την προσδοκία της άνοιξης και του καλοκαιριού. Έτσι την Πρωτομαγιά γιορτάζεται χαρακτηριστικά και πανηγυρικά η βελτίωση του καιρού, η επικράτηση της άνοιξης και η επικείμενη έλευση του καλοκαιριού, η αναγέννηση προπαντός της φύσης.
Η Πρωτομαγιά στη Δυτική Μακεδονία συνδέεται με ποικίλα έθιμα γονιμικού κυρίως χαρακτήρα, και τραγούδια. Έτσι, στη Βλάστη Κοζάνης πρωΐ πρωΐ αδειάζουν τα αγγεία και φέρνουν φρέσκο νερό από τη βρύση. Τα παιδιά κόβουν κλάδους οξυάς και τους φέρνουν στους γύρω από το χωριό λόφους, όπου κυρίως τα κορίτσια στήνουν χορούς, « πιάνοντας το Μάη». Στολίζουν τις μέσες τους με λυγαριές, για να μην τους πονάει τον Ιούνιο στον θερισμό. Στο Τσακνοχώρι Βοϊου στολίζουν τις πόρτες των σπιτιών με πρασινάδες, ενώ στη Γαλατινή κρεμούν στη βρύση ένα πράσινο κλαδί και τρώνε κάτι πρωΐ – πρωΐ, για να « μην τους τσακίσ΄ ο κούκος».
Στην πόλη της Φλώρινας πρωϊ ανεβαίνουν στον λόφο του Αγίου Παντελεήμονα και συναγωνίζονται ποιος θα μαζέψει πρώτος λουλούδια, να φτιάξουν στεφάνια που στεφανώνονται οι ίδιοι και φροντίζουν και να τα κρεμάσουν πρώτοι στην εξώπορτα του σπιτιού τους και να πιάσουν πρώτοι τον Μάη, για το καλό, για γούρι. Εκεί στον λόφο οι Φλωρινιώτες παραδοσιακά μέχρι σήμερα χαίρονται τη φύση, χορεύουν και τραγουδούν. Επικαλούνται επίσης τον άγιο Ιερεμία, που γιορτάζει τη Πρωτομαγιά, για να φύγουν από τα σπίτια τους ποντίκια, φίδια κλπ. με την έλευση του Μάη. Έτσι χτυπώντας τον μασά, ένα μέλος της οικογένειας, γυρίζει την παραμονή όλο το σπίτι και τους βοηθητικούς χώρους του φωνάζει μεταξύ άλλων: «Γιερεμία, συντελεία στα ποντίκια ( ή στα φίδια κλπ. )», ή «φύγετε γάτες, φίδια, ποντίκια, γιατί έρχεται ο Μάης ».
Και στα τραγούδια της Πρωτομαγιάς οι κάτοικοι της Δυτικής Μακεδονίας θεωρούν τον Μάη ως τον κατ’ εξοχήν μήνα της άνοιξης και τον προπομπό του καλοκαιριού. Έτσι το παρακάτω πολύ γνωστό και ευρύτατα διαδεδομένο τραγούδι το τραγουδούν την Πρωτομαγιά στην Κοζάνη και αλλού, όταν οι οικογένειες γυρίζουν στολισμένες με πρασινολούλουδα από την εξοχή. Είναι η εποχή που με τη βελτίωση του καιρού είναι πλέον εφικτά τα μακρινά ταξίδια και η επιστροφή των ξενιτεμένων στο γενέθλιο τόπο τους:
Τώρα Μαγιά, τώρα δροσιά, τώρα το καλοκαίρι,
Τώρα φουντώνουν τα κλαριά και βγάζ΄ η γη χορτάρι,
τώρα κι ο ξένος βούλεται να πάγει στα δικά του.
Νύχτα σελώνει τ’ άλογο, νύχτα το καλιγώνει.
Βάζει τα πέταλα αργυρά, καρφιά μαλαματένια.
Βάζει τα φτερνιστήρια του, ζώνει κι του σπαθί του
Κι η κόρη που τον αγαπά κρατεί κερί και φέγγει.
Με το ‘να χέρι το κερί, με τ’ άλλο το ποτήρι
κι όσα ποτήρια τον κερνά, τόσες βουλές του λέει:
– Πάρε μ΄, αφέντη μ΄, πάρε με κι εμένανε κοντά σου,
να μαγειρεύω να δειπνάς, να στρώνω να κοιμάσαι,
να γίνω κι ασημόκουπα να πίνεις το κρασί σου.
Εσύ να πίνεις το κρασί κι εγώ να λάμπω μέσα.
– Κει που πηγαίνω, κόρη μου, γυναίκες δεν διαβαίνουν,
Κει ’ναι λύκοι στα βουνά και κλέφτες στα ντερβένια
κι εσένα παίρνουν, κόρη μου, κι εμένα με σκλαβώνουν.
Σε χορευτικό τραγούδι ακολουθεί παραλλαγή του από τον Πελεκάνο Βοϊου, ο λαός εκδηλώνει την προσμονή του για τον Μάη και την άνοιξη που φέρνει:
Μάη, Μάη , χρυσομάη, τι μας άργησες και δεν φάνηκες,
να μας φέρεις τα λουλούδια και την άνοιξη;
Λούσου κι άλλαξε, μπεΐνα, κοντά μου πλάγιασε.
Για ’τος, για ’τος από πέρα, με τριαντάφυλλα, με καρόφυλλα.
Σε άλλο τραγούδι, πολύ διαδεδομένο επίσης στον δυτικομακεδονικό χώρο, ο Μάης θεωρείται ο μήνας, που παράλληλα με το ξύπνημα της φύσης μετά τη βαρυχειμωνιά, προκαλεί διέγερση ερωτικών αισθημάτων, γι’ αυτό και διατυπώνονται σχετικές συμβουλές. Άλλωστε γενικότερα ο Μάης, καθώς έχει συνδεθεί παρετυμολογικά με τη μαγεία, είναι μήνας συνδεδεμένος με ποικίλες προλήψεις και δεισιδαιμονίες.
Κι εμείς το Μάη τον ξέρουμε πως είναι σκανταλιάρης, που σκανταλίζει όμορφες χήρες και μαυρομάτες !
Το Μάη κρασί μην πίνετε, όξω μην κοιμηθείτε.
Τρία παιδιά παλάβωσαν και πήραν τα σοκάκια.
Σέρνουν ψωμί για τα σκυλιά και κρέας για τ’ αγρίμια,
σέρνουν κι αγαποβότανο γι΄ αυτές τις μαυρομάτες.
Στο παρακάτω τραγούδι από τα πολλά σχετικά της επαρχίας Βοϊου Κοζάνης, διατυπώνονται οι προσδοκίες όχι μόνο του ανθρώπου, αλλά και των άλλων ζωντανών οργανισμών, από τον όμορφο μήνα της άνοιξης, που στ΄ όνομά του εξυμνούνται οι ομορφιές της φύσης και της ζωής:
τα χορτάρια, Σε μήνυσαν οι όμορφες ν΄ αξιώνεις τα λουλούδια,
σε μήνυσαν και τα πουλιά της άνοιξης τ΄ αηδόνιαν΄
αξιώνεις τα κοντά κλαδιά και τα ψιλά δενδράκια.
Την ίδια μέρα οι γυναίκες συνηθίζουν να συγκεντρώνουν τα χόρτα που χρησιμοποιούν για τα φάρμακα (βότανα) και να βγάζουν το ασπρόχωμα ή ασημόχωμα που προορίζεται για λούσιμο όλο το χρόνο. Πιστεύουν ότι έτσι η ψώρα και οι λειχήνες εξαλείφονται. Μάλιστα η εξαγωγή του χώματος αυτού από συγκεκριμένο σημείο γινόταν με συμμετοχή πολλών γυναικών μαζί και με τραγούδια.
Ο σεβασμός προς τους νεκρούς, οι οποίοι ευρίσκονται ακόμη πάνω στη γη και ετοιμάζονται να ξαναμπούν στους τάφους οδηγεί τις γυναίκες στα νεκροταφεία προκειμένου να καθαρίσουν τους τάφους από τα χόρτα, να τους ασβεστώσουν και να τους περιποιηθούν, να ανάψουν κεριά και όταν γυρίσουν στα σπίτια να φτιάσουν πίττα που μοιράζουν στη γειτονιά και στους φτωχούς για συχώριο.
Στον καταραμένο τόπο το Μάη χαλαζώνει……
Το χαλάζι, όπως είναι γνωστό, προκαλεί μεγάλες καταστροφές στη γεωργική παραγωγή, όταν μάλιστα πέφτει την εποχή που ανθίζουν τα φυτά (αμπέλια, δέντρα) ή ωριμάζουν οι καρποί τους. Αυτός είναι και ο λόγος που ο γεωργός το θεωρεί κατάρα και θεομηνία, όπως εύκολα μπορεί να συμπεράνει κανείς από σχετικές παροιμίες και παροιμιώδεις εκφράσεις π.χ. «στον καταραμένο τόπο το Μάη μήνα χαλάζι ρίχνει», «αντά ’πρεπε δεν έβρεχε κι ο Μάης χαλαζώνει».
Ειδικότερα ο λαός πιστεύει ότι με το χαλάζι εκδηλώνεται η οργή του θεού για κάποιο ηθικό παράπτωμα των ανθρώπων. Τέτοια παραπτώματα που μπορούν, σύμφωνα πάντοτε με τη λαϊκή αντίληψη, να προκαλέσουν χαλαζοθύελλα είναι πολλά. Αναφέρω ενδεικτικά την παραβίαση της αργίας ορισμένων εορτών, την εγκατάλειψη νόθου παιδιού, δοξασία με πλατειά διάδοση σε χαλαζόπληκτες ελληνικές περιοχές αλλά και στον ευρωπαϊκό χώρο, τον ανόσιο έρωτα μεταξύ συγγενών εξ αίματος, όπως συχνά αναφέρεται στα δημοτικά μας τραγούδια, την εξωμοσία χριστιανού, τη φθορά εκκλησιαστικής – μοναστηριακής περιουσίας.
Ο γεωργός για να αποφύγει την καταστροφή του μόχθου του ο γεωργός καταφεύγει στη μαγεία, στη θρησκεία αλλά συνήθως και στα δύο μαζί. Με τη βοήθεια της μαγείας επιχειρεί «να καταδέσει το χαλάζι», να το «καρφώσει» και να το «γυρίσει πίσω» χρησιμοποιώντας μέσα και τους τρόπους, όπως πυροστιά, μαυρομάνικο μαχαίρι, κεριά και άνθη του Επιταφίου, κόκκινο αβγό του Πάσχα, επωδές, που χρησιμοποιεί, όπως είναι γνωστό, και σε άλλες περιστάσεις.
Άγιοι προστάτες από το χαλάζι
Τη βοήθεια της θρησκείας εξασφαλίζει με την αυστηρή τήρηση της αργίας ορι-σμένων εορτών ή μνήμης αγίου, που θεωρείται προστάτης από το χαλάζι και θεωρεί την παραβίασή της από τις πιό σοβαρές αιτίες για τη χαλαζόπτωση. Έτσι π.χ. τηρούνται αυστηρά σαν αργίες από τους αμπελουργούς και τους κηπουρούς σ’όλες σχεδόν τις χαλαζόπληκτες περιοχές η Μεγάλη Πέμπτη, η Πέμπτη της Διακαινησίμου, η ημέρα της Αναλήψεως, της Πεντηκοστής. Αυτές τις ημέρες δεν πλένουν, δεν απλώνουν ρούχα, δεν λούζονται, δεν γνέθουν και δεν πηγαίνουν στο αμπέλι.
Άη Γιάννης ο Χαλαζιάς
Στην Κεντρική Ελλάδα «κρατούν την αργία του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου (8 Μαίου), που τον λένε μάλιστα «χαλαζιά», γιατί πιστεύουν ότι ο άγιος «στέλνει το χαλάζι και καταστρέφει τα σπαρτά». Στη Μακεδονία την αργία του Αγίου Γεωργίου και της Αγίας Ελένης που «φυλάει από το χαλάζι. Το σηκώνει στο μανίκι της», ενώ στην περιοχή της Γορτυνίας τη γιορτή της Αγίας Τριάδας και του Αγίου Αντωνίου.
Σε διάφορες άλλες περιοχές καταφεύγουν σε αγίους που θεωρούνται γενκότερα προστάτες της βλαστήσεως από ασθένειες ή δυσμενείς καιρικές συνθήκες, όπως ο άγιος Τρύφων και ο Προφήτης Ηλίας ή τοπικούς αγίου, όπως ο άγιος Αχίλλειος (Κόνιτσα), ο Κοσμάς ο Αιτωλός (Ήπειρος), ο άγιος Αρσένιος (Παραμυθιά Θεσπρωτίας). Ενώ όμως η λατρεία των αγίων που προαναφέρθηκαν είναι περιορισμένη τοπικά, η λατρεία του αγίου Χριστοφόρου, ως προστάτη από το χαλάζι, καλύπτει όλο το βορειοελληνικό χώρο, από την Ήπειρο μέχρι την Ανατολική Θράκη.
Ειδικότερα στην Ήπειρο πιστεύεται ότι ο άγιος Χριστόφορος «γυρίζ’ με το χαλάζ’ στον κόρφο», για αυτό και τηρούν την αργία της γιορτής του (9 του Μάη) με μεγάλη αυστηρό-τητα. «Έχ’ νι σκόλ’ όλοι, γιατί πεισμών’ ου άγιους». «…Επειδή πολλοί ζητούσι με εις πόλιν έχειν ή χώραν ή αγρόν, ή εν οιωδήποτε τόπω μη επέλθη αυτοίς εκεί, Δέσποτα, χάλαζα, μηδέ θυμός μηδέ αφορία αμπέλου, αλλ’ ει και ποτε ηδικούντο, απελθόντος μου εκείσε, φύλαξον τους τόπους αυτών, όπως ούτοι αφθόνως λαμβάνουσι τας αιτήσεις αυτών…» Του Αγίου Χριστοφόρου δε μπαίνουν στους κήπους και στα χωράφια, γιατί, αν δουλέψουν, «θα πέση χαλάζι και θα τους χαλάσει τη σοδειά» «Ο Αη Χριστόφορος, λένε, στέκεται με το χαλάζι στο χέρι» και αλλού πως το έχει στην ποδιά του το χαλάζι κι ίσια το ρίχνει, άμα εργαστείς στη γιορτή του».
Από την ίδια περιοχή προέρχεται μια παράδοση που αιτιολογεί την καθιέρωση της αργίας στις 9 Μαϊου: Όταν ακόμη η ημέρα δεν είχε καθιερωθεί ως αργία, θέλησε ο άγιος Χριστόφορος να παρουσιαστεί στο θεό και να παραπονεθεί, αλλά ο φύλακας άγγελος της Πύλης τον ρώτησε τί θέλει και μαθαίνοντας την αιτία τον συμβούλεψε: – Αφού δε σου κρατούν την ημέρα, χτύπα τους με λιθάρια από δω ψηλά. – Πού να βρω τα λιθάρια, εδώ δεν έχουμε, είπε ο άγιος. – Έχουμε το χαλάζι. Έτσι και έγινε. Επήρε το μεγαλύτερο χαλάζι χτύπησε τους γεωργούς και κατάστρεφε τους αγρούς και τους κήπους τους. Από τότε κρατούν την ημέρα αυτή» .
Στη Μακεδονία (περιοχή Πέλλης) «για να μη πέφτει χαλάζι και καταστρέφει τα σπαρτά, τα δέντρα – ακόμη και τα ζώα σκοτώνει – φυλάνε την ημέρα του αγίου Χριστοφόρου». Και στη Χαλκιδική «εκείνη την ημέρα οι γεωργοί δεν οργώνουν». Στο χωριό Καρπερό των Γρεβενών στις 9 Μαϊου η λειτουργία συνοδεύεται από δημοτελή θυσία και «εγκατόρυξη» (ταφή) των υπολειμμάτων από την από κοινού κατανάλωση του σφαγίου. «Συγκεντρώνονται οι κάτοικοι της περιοχής στο εξωκλήσι του Αγίου Χριστοφόρου και μετά τη λειτουργία θυσιάζουν ένα μαύρο αρνί. Η θυσία γίνεται σ’ ένα λάκκο κοντά στο άγιο βήμα, σκεπασμένο με μια πέτρα. Στο λάκκο αυτό χύνεται το αίμα, το δέρμα και τα κόκκαλα του αρνιού μετά από το κοινό τραπέζι».
Όταν υπάρχει κίνδυνος να πέσει χαλάζι μαζεύεται ο κόσμος στον άγιο Χριστόφορο. Έρχεται και ο παπάς. «Ανοίγουν και βγάζουν μερικά κόκκαλα από μέσα. Ο παπάς φέρνει την εικόνα του αγίου Χριστοφόρου. Την ακουμπάει πάνω στην πέτρα, ανάβει και μια λαμπάδα, διαβάζει την ευχή και το σύννεφο δια-λύεται». Η τελετή της εκταφής των οστών του θυσιασθέντος ζώου συνηθίζεται και σε περιπτώσεις ανομβρίας στην ίδια περιοχή. Τη γιορτή τηρούσαν και οι Τούρκοι… Στη Θράκη για τον ίδιο σκοπό και με την ίδια αυστηρότητα τηρούν την αργία του αγίου.
Στο Φανάρι Κομοτηνής «κάθε χρόνο στη γιορτή τ’ αποβραδύ έκαμναν αγρυπνία και την ώρα που έβγαινε τ’ άστρο, ο αυγερινός, ανέβαιναν έξω στα χωράφια κι έκαμναν δέησι να μη ρίχνει χαλάζι. Κείν’ τη μέρα δεν δούλευαν κι οι Τούρκοι του Γιαπατζή. Ρωτούσανε πότε ήτανε η γιορτή τ’ για να μη δουλέψουν».
Στην Κομοτηνή, τέλος, όπως αναφέρει ο Στίλπων Κυριακίδης, «του Χριστοφόρου δε δ’ λεύουν». Είνι για του χαλάζ’». Ο άγιος Χριστόφορος (250 περ. π.Χ.) ανήκει στους λαϊκούς μάρτυρες τόσο της Ανατολικής όσο και της Δυτικής Εκκλησίας και θεωρείται από το ελληνικό λαό καθώς και τους ευρωπαϊκούς λαούς προστάτης από διάφορες συμφορές, όπως είναι οι επιδημίες, η κακοκαιρία, τα ατυχήματα κ.ά. Η εικονογραφική παράδοση είναι διττή. Η μία τον θέλει Κυνοκέφαλο, επειδή ήταν πολύ όμορφος και παρακάλεσε το Θεό να τον κάνει άσχημο.
Η σύνδεσή του με τα απότομα καιρικά φαινόμενα, όπως είναι η χαλαζόπτωση, αποτελεί ενδεχομένως ένα στοιχείο για την συσχέτισή του με τους αιγυπτιακούς Κυνοκεφάλους δαίμονες. Στην απόδοση της ιδιότητας του προστάτη από το χαλάζι στον άγιο Χριστόφορο συνετέλεσε προφανώς η εποχή που γιορτάζει (9 Μαϊου) που θεωρείται η πιο κρίσιμη για τις επιπτώσεις της χαλαζόπτωσης στη γεωργική παραγωγή. Η άλλη παράδοση τον παριστάνει με κανονικά χαρακτηριστικά να κουβαλάει στον ώμο το Χριστό, τον οποίο περνάει από ένα ποτάμι (Χρι-στοφόρος).
Ως Χριστοφόρος είναι σήμερα ο προστάτης των αυτοκινητιστών. Στο εύλογο ερώτημα, γιατί η λατρεία του αγίου αυτού εντοπίζεται ειδικά στο Βόρειο Ελληνικό χώρο, όπως τουλάχιστον προκύπτει από τη σχετική έρευνα τόσο σε έντυπα όσο και στο χειρόγραφο υλικό του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, και γιατί έχει τέτοια διάδοση σε σύγκριση με την περιορισμένη τοπικά λατρεία άλλων αγίων, την απάντηση δίνει η διάδοση της λατρείας του αγίου Χριστοφόρου στον βορειοελληνικό χώρο οφείλεται στις καιρικές συνθήκες που επικρατούν την εποχή της εορτής του αγίου ή σε τοπική λατρεία του αγίου, προερχομένη από τη Μ. Ασία (Καππαδοκία), που απλώθηκε στο χώρο αυτό, όπου επικρατούν οι ίδιες δυσμενείς συνθήκες κλίματος. Την υπόθεση αυτή ενισχύει και η παρουσία εικόνων του αγίου Χριστοφόρου σε ναούς των Μικρασιατών Ελλήνων προσφύγων στους τόπους όπου εγκαταστάθηκαν.
Στο ερώτημα εξ άλλου, γιατί αποδίδεται στον άγιο η ιδιότητα του προστάτη από το χαλάζι, η απάντηση θεωρούμε ότι δίδεται από τη διήγηση που υπάρχει στο συναξάριο του αγίου – που σώζεται σε κώδικα του ΙΑ΄ αιώνα – και απηχεί ασφαλώς παλαιότερη παράδοση, όπου αναφέρεται ότι ο άγιος σε προσευχή του προς τον θεό, όταν τον οδηγούσαν στο μαρτύριο είπε: «Κύριε, δος χάριν τω σώματί μου, ίνα πας ο έχων λείψανόν μου φανερώς δύναται δι αυτού απελαύνειν τους δαίμονας. Αλλά και επειδή πολλοί ζητούσι με εις πόλιν έχειν ή χώραν ή αγρόν, ή εν οιωδήποτε τόπω μη επέλθη αυτοίς εκεί, Δέσποτα, χάλαζα, μηδέ θυμός μηδέ αφορία αμπέλου, αλλ’ ει καί ποτε ηδικούντο, απελθόντος μου εκείσε, φύλαξον τους τόπους αυτών, όπως ούτοι αφθόνως λαμβάνουσι τας αιτήσεις αυτών… Και ήλθεν αυτώ φωνή εκ του ουρανού. Κατά το αίτημά σου έσται σοι, και ου μη λυπήσω σε έως του αιώνος. Και εν τούτω θαυμασθήσει..»
Οι Μάηδες στο Πήλιο…
Στο Πήλιο ο ερχομός του Μάη γιορταζόταν παλιότερα– και αναβίωσε κάποιες φορές από το 1957 και εξής στη Μακρινίτσα – με ιδιαίτερες εκδηλώσεις. Κατά μία περιγραφή, την παλαιότερη, του Ζωσιμά Εσφιγμενίτη το 1892 «Τη α΄ Μαϊου άγουσι τινές νουμηνίαν μετημφιεσμένοι και προσωπιδοφορημένοι όντες εν συνεταιρισμώ και συνοδεία δέκα έως δώδεκα, ων έκαστος φέρει ίδιον όνομα, ως ιατρός, γενίτσαρος, αράπης κτλ. Έχοντες μεθ’ εαυτών και νεανίαν τινά όλον κεκαλυμμένον δι’ ανθέων, όν ονομάζουσι « μαγιόπουλον» και περιερχόμενοι ανά τας οδούς και ρύμας του χωρίου άδουσι και χορεύουσιν επί προαιρετική αμοιβή.
Τα αδόμενα δε ιδιόρρυθμα άσματα εισί τάδε:
Το έθιμο έχει ζωγραφίσει στις αρχές του 20ού αιώνα ο λαϊκός ζωγράφος Θεόφιλος Χατζημιχαήλ, ενώ ο Γεώργιος Αδρακτάς κάνοντας λόγο για την σηροτροφία (καματερός) στο Πήλιο αναφέρεται στη συνήθεια των γυναικών για προληπτικούς λόγους «κατά την πρωτομαγιάν αποσπώσιν εκ του μάη ήτοι του παιδός, όστις εστολισμένος δι’ ανθέων χορεύει κατά την πρώτην του Μαϊου προ των οικιών υπό τον ήχον τυμπάνου, τεμάχιον ορμαθιάς από μαϊολούλουδα, ταύτα δε μετά χαράς κρεμώσιν εις την πρώτην σταντοσιάν, επειδή τούτο θεωρείται ως συντελεστικόν καλής εσοδείας».
Περιγραφή των Μάηδων στο Πήλιο μας δίνει το 1931 στη Νέα Εστία ο Γιάνης Κορδάτος. Μετά την αναβίωσή τους (1957) οι περιγραφές είναι πολλές (Κ. Λιάπης, Αποστολία Νάνου-Σκοτεινιώτη. Δ. Λαμπαδάρης, Κ. Καρυδάκης κ.ά.) και αφορούν σε όλα τα χωριά του Πηλίου.
Σύμφωνα με τις καταγεγραμμένες πληροφορίες ομάδες ανδρών ντυμένων με διάφορα ρούχα και προσωπίδες παράσταιναν τον αράπη, το γιατρό, το γέρο και τη γριά, τον φουστανελά, τον γενίτσαρο, τη χανούμισσα και στη μέση πάντοτε έναν νέο στολισμένο με λουλούδια, που κρατούσε ένα ξύλο στολισμένο επίσης με λουλούδια, το μαγιόξυλο. Η ομάδα συνοδευόταν από οργανοπαίχτες με ζουρνά, νταούλι, βιολί και περιερχόταν τα σπίτια και τα μαγαζιά και παρίστανε πως ο νέος πέθαινε και ο γιατρός με τη βοήθεια και της γριάς τον ξανάφερναν στη ζωή. Τραγουδούσαν και τα παραπάνω τραγούδια.
Μάη μου, Μάη δροσερέ κι Απρίλη λουλουδάτε,
Ο Μάης με τα τριαντάφυλλα κι Απρίλ’ς με τα λουλούδια,
Όλον τον κόσμο γέμουσι τ’ άθη και το λουλούδι,
Το νιόνε περικύκλουσες μες της κυράς την πόρτα.
Άνοιξε, πόρτα της κυράς, πόρτα της μαυρομάτας,
Να μπω να διώ τη λιγυρή, πώς στρώνει, πώς κοιμάται,
Πώς στρώνει στα τριαντάφυλλα, κοιμάται στα λουλούδια.
Πώς να την πω να σηκωθεί, πώς να την πω να κάτσει.
Να την ειπώ αγιόκλημα, το κλήμα κόμπους έχει,
Να την ειπώ τριαντάφυλλο κι από τ’ αγκάθι βγαίνει,
Να την ειπώ βασιλικό κι από τη μυρουδιά του.Ακόμη:
Αφέντη κι αφεντούτσικε, πέντε φορές αφέντη,
Λύσε τ(ο), αφέντη μ’, λύσε το, το χρυσομάντηλό σου,
Κι αν έχεις γρόσια δός μας τα, φλουργιά μη τα λυπάσαι,
Κι αν τα λυπάσαι τα φλουριά, δός μας δεκαπεντάρια.
Δός μας τα, αφέντη, δός μας τα, να πούμε για την υγειά σου,
Για την υγειά σ’, αφέντη μου, για την καλή χρονιά σου,
Να ζήσης χρόνους εκατό και να τους ξεπεράσεις,
Κι απ’ τους διακόσιους κι εμπροστά, ν’ ασπρίσεις, να γεράσεις,
Ν’ ασπρίσεις σαν τον Όλυμπο, σαν τ’ άσπρο περιστέρι.
Και του χρόνου.
Ως προς τις λεπτομέρειες οι περιγραφές που διαθέτουμε διαφέρουν μεταξύ τους. Ωστόσο κοινό στοιχείο που χαρακτηρίζει το μαγικοθρησκευτικό δρώμενο του Πηλίου και το συνδέει με ανάλογα ανοιξιάτικα δρώμενα του ελληνικού χώρου (Ζαφείρης, Φουσκοδέντρι, «Πεθαμένος») είναι η συμβολική μιμική αναπαράσταση θανάτου και ανάστασης στο αποκορύφωμα της άνοιξης και στην αρχή της καρποφορίας. Όπως έχει γράψει για την παλιά « Αθηναϊκή Πρωτομαγιά » ο Δημ. Καμπούρογλους, η « η πρώτη Μαϊου συνεκέντρωσε την ελπίδα της βλαστήσεως, την χαράν της ανθίσεως και την αθανασίαν της καρπώσεως, εκπροσωπήσασα συμβολικώς και την άνοιξιν ολόκληρον».
Η συνονόματη του Walpurgisnacht ήταν η Βενεδικτίνα μοναχή Walpurga, η οποία προσηλυτίστηκε σε Γερμανούς Ειδωλολάτρες στη βόρεια Βαυαρία τον 8ο αιώνα. Οι ιστορίες για τα «θαύματά» της ήταν τέτοιες που αγιοποιήθηκε εκατό χρόνια μετά τον θάνατό της. Σκοπεύω να δείξω ότι όταν αποκωδικοποιήσουμε τα μυστικά που κρύβονται στην ετυμολογία και τους μυθικούς συμβολισμούς στην αγιογραφία της και αντλήσουμε αντιστοιχίες με γνωστές ειδωλολατρικές παραδόσεις – ότι η Walpurga ως «αγία» (όχι ως πραγματικό ιστορικό πρόσωπο), ήταν ένα εκχριστιανισμένο αρχέτυπο που δημιουργήθηκε από τις αρχές της Εκκλησίας/Κράτους για να οικειοποιηθεί και τελικά να αντικαταστήσει τη λατρεία διαφόρων γερμανικών θεών και να δαιμονοποιήσει τις απελευθερωτικές μαγικές πρακτικές (σε αντίθεση με τις δικές τους). δική του σκοτεινή μαγεία του αρχοντικού ελέγχου). (1)
Γεννήθηκε το 710 μ.Χ. σε μια αριστοκρατική αγγλοσαξονική οικογένεια αγίων στο Ντέβονσαϊρ - οι γονείς της ήταν ο Ριχάρδος ο Προσκυνητής και η Γούνα του Ουέσσεξ, ενώ ο θείος της ήταν ο διαβόητος Βονιφάτιος, ο οποίος έκοψε τη βελανιδιά του Ντονάρ των Τσάττι στην Έσση (οι οποίοι κατάγονταν από τους Ιρμινόνες όπως οι Σουέμπι, οι Αλαμαννοί και οι Βαυαροί). Ο Βονιφάτιος έστειλε τους ανιψιούς του, τους αγίους Wunnibald και Willibald, και την ανιψιά του Walburga να ενωθούν μαζί του στις προσπάθειες να προσηλυτίσουν τη Βαυαρία, το Schwaben, το Franken και την Έσση τη δεκαετία του 740.(2) Όλη αυτή η «αγία» οικογένεια έκαψε ενεργά ιερά άλση και εκτέλεσε οδηγίες της Εκκλησίας (και του Λεβαντίνικου πνεύματος που την κατείχε) να χτίσει νέες χριστιανικές τοποθεσίες πάνω από τις προϋπάρχουσες ιερές ειδωλολατρικές τοποθεσίες για να αξιοποιήσει την πνευματική τους ενέργεια και έτσι να διευκολύνει τον προσηλυτισμό. Έγινε μοναχή στη βαυαρική πόλη Heidenheim, της οποίας το μοναστήρι ιδρύθηκε από τον Willibald.
Η χρήση του Heidenheim («Ειδωλολατρικό σπίτι») ως βάση τους είχε σκοπό να συμβολίσει την «κατάκτηση» επί των Ειδωλολατρών. Ωστόσο, η ίδια η ύπαρξη του Χάιντενχαϊμ και των πόλεων με παρόμοια ονόματα σε όλη την Μπάγερν και το Σβάμπεν αποκαλύπτουν παρατεταμένα απομεινάρια του Ειδωλολατρικού Στρατού, γιατί παρά τους συχνά επαναλαμβανόμενους ισχυρισμούς των χριστιανών απολογητών – που επαναλαμβάνουν ad nauseum το μάντρα των «2.000 ετών» ή αλλιώς ξαναγράφουν την ιστορία για να ισχυριστούν ότι οι πρόγονοί μας υιοθέτησαν «πρόθυμα» τη νέα θρησκεία πεπεισμένοι από τα «ανώτερα» επιχειρήματά της – οι περιοχές της Νότιας Γερμανίας εξακολουθούσαν να διατηρούν την προγονική λαϊκή πίστη μας μέχρι τον 7ο και 8ο αιώνα πριν προσηλυτιστούν – Και ακόμη και τότε μόνο μετά από μια μακρά διαδικασία συγκρητισμού και απορρόφησης από την εκκλησία. Τα απομεινάρια επέζησαν περισσότερο στη λαογραφία και τα έθιμα, όπως έχει εκφράσει εύγλωττα ένας σύγχρονος ειδωλολάτρης συγγραφέας:
«Germania in Ketten» (δεκαετία 1920) του Γερμανού ειδωλολάτρη καλλιτέχνη, μυστικιστή και αναδομητή Ludwig Fahrenkrog. Αποτυπώνει τέλεια την ανθεκτικότητα και την αποφασιστικότητα του πνεύματος, ξεπερνώντας τις αντιξοότητες και τις προσπάθειες για δέσμευση.
«Αυτή η συνέχεια δεν βρίσκεται στα σχολικά βιβλία ή στις επίσημες αργίες. Βρίσκεται στα πρότυπα της λαϊκής ζωής: στον τρόπο που ψήνεται το ψωμί σε ένα συγκεκριμένο χωριό, στον τρόπο που γιορτάζεται η συγκομιδή, στα σκαλίσματα σε ένα παλιό δοκάρι αχυρώνα, στα νανουρίσματα που περνούν από τα χείλη των γιαγιάδων. Στη Βόρεια Ευρώπη, αυτοί οι απόηχοι αφθονούν. Στη Σουηβία, οι μάσκες Fasnet που φοριούνται κατά τη διάρκεια των πομπών πριν από τη Σαρακοστή εξακολουθούν να φέρουν τα πρόσωπα των προχριστιανικών πνευμάτων – άγριων ανθρώπων, αγέλης, κερασφόρων θηρίων. Στη Σουηδία, το Majstång [Πόλος του Μαΐου] που υψώνεται στα μέσα του καλοκαιριού θυμίζει έναν κόσμο όπου τα δέντρα δεν ήταν ξυλεία αλλά πρόγονοι. Στα βουνά Harz, οι πυρκαγιές Walpurgisnacht εξακολουθούν να καίνε την τελευταία νύχτα του Απριλίου, τρεμοπαίζοντας σκιές σε βραχώδεις σχηματισμούς που λέγεται ότι είναι οι έδρες των αρχαίων μαγισσών.
«Αυτά δεν είναι ατυχήματα. Είναι επιβιώσεις. Ακόμη και όταν ο Χριστιανισμός σάρωσε τον Βορρά, δεν έσβησε αυτά τα έθιμα. Τους βάφτισε. Έντυσε τους παλιούς θεούς με άμφια αγίων και μετονόμασε τα ιερά άλση σε «Δάση του Διαβόλου». Αναπροσανατόλισε τον ίδιο τον χρόνο – σηματοδοτώντας τα χρόνια όχι με την ανατολή του ήλιου αλλά με τη γέννηση ενός μόνο ξένου προφήτη. Αλλά οι παλιοί ρυθμοί δεν εξαφανίστηκαν. Απορροφήθηκαν. Μεταλλαγμένος. Και σε ορισμένες περιπτώσεις, θαμμένος». (3)
Επιθυμώντας να σπάσει την αυτόχθονη συνοχή μιας περιοχής, η εκκλησία έτεινε να στέλνει ξένους ιερείς, μοναχούς και μοναχές για να προσηλυτίσουν τις τοπικές φυλές στον Χριστιανισμό. Έτσι, η εκκλησία έστειλε ιεραποστόλους από νεοφώτιστες περιοχές των Βρετανικών Νήσων για να προσηλυτίσουν τη Γερμανία, υποτάσσοντάς την στην πολιτική εξουσία των δυναστειών των Μεροβίγγειων/Καρολιδών. (4) Μετά τον θάνατο του Willibald το 751, η Walpurga έγινε ηγουμένη του μοναστηριού και επόπτης του μετά το θάνατο του Winibald το 760. (5) Προπαγάνδισε την καταστροφή των ιερών δασών σε όλη τη Γερμανία, με αποκορύφωμα την υλοτόμηση του Irminsul των Σαξόνων (με τον βαθύ και υπερβατικό συμβολισμό του για όλες τις ηπειρωτικές γερμανικές φυλές) από τους χριστιανικούς στρατούς του Καρλομάγνου το 772. Ο Walpurga πέθανε στις 25 Φεβρουαρίου, είτε το 777 είτε το 779. Αυτή η ημέρα έγινε η αρχική της γιορτή μέχρι την αγιοποίησή της από τον Πάπα Αδριανό. (6)
Κατασκευάζοντας μια Μυθική Αγιογραφία
Η αγιοποίηση της Walpurga ξεκίνησε με μια τελετή την 1η Μαΐου 870, όταν τα λείψανά της μεταφέρθηκαν από το Heidenheim. «Τα οστά της «μεταφράστηκαν» (δηλαδή μετακινήθηκαν) την 1η Μαΐου - που έγινε η γιορτή της - κάποια στιγμή κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 870 στο Eichstätt, όπου ο αδελφός της Willibald ήταν επίσκοπος. Από τότε ένα ελαιώδες υγρό έχει αναβλύσει από τον βράχο στον οποίο στηρίζεται ο τάφος της και είναι γνωστό μεταξύ των προσκυνητών για τη μεγάλη θεραπευτική του δύναμη». (7) Αυτό δείχνει ότι, όπως και το Heidenheim, το Eichstätt ήταν ιερός τόπος στους ειδωλολατρικούς χρόνους, ίσως μια ιαματική πηγή. Μπορούμε σίγουρα να επισημάνουμε την ευρεία αφοσίωση στις κελτικές θεραπευτικές θεότητες, Grannus και Sirona, όταν οι κελτικές φυλές εξακολουθούσαν να κυριαρχούν στα εδάφη που σήμερα γνωρίζουμε ως Schwaben και Bayern. Ο Willibald σαφώς θα επέλεγε μια τοποθεσία που είχε κάποια σημασία για τους Ειδωλολάτρες που προσπαθούσε να προσηλυτίσει.
Η μετάφραση προηγούμενων έργων για τη φυσική φιλοσοφία σήμαινε μεγαλύτερη αποδοχή της μαγείας εφόσον ήταν «φυσική», αξιοποιώντας τη δύναμη των φυσικών ιδιοτήτων και όχι τη «δαιμονική» ποικιλία δυνάμεων και οντοτήτων εκτός της Εκκλησίας. (8) Παραδείγματα των μαγικών παραδόσεων της Εκκλησίας περιλαμβάνουν τη Λατινική Λειτουργία, που διαμορφώθηκε σύμφωνα με προηγούμενες ρωμαϊκές τελετουργίες. δόγμα της Μετουσίωσης. καθαγιασμένοι βωμοί? ευλογημένα κεριά και λάδια. και καθορισμένα ξόρκια που χρησιμοποιούνται για εξορκισμούς και άλλες περιστάσεις. Έτσι, τέτοιες μαγικές ιδιότητες εφευρέθηκαν για τη Walpurga, που αναφέρεται για πρώτη φορά από το Miracula S. Walburgae Manheimensis (895/896) του Wolfhard von Herrieden, αλλά κυρίως από το Vita secunda του τέλους του 10ου αιώνα. Τελικά, τον 11ο αιώνα, ο Anno II, ο Αρχιεπίσκοπος της Κολωνίας, δήλωσε ότι το "Walpurgisnacht" θα εορταζόταν από τη δύση του ηλίου στις 30 Απριλίου. (9)
Όπως θα δούμε αργότερα, η χρονολόγηση δεν είναι τυχαία, καθώς έχει σχεδιαστεί για να οικειοποιηθεί τα φεστιβάλ των ιθαγενών της Ευρώπης που συνενώνονται γύρω στην 1η Μαΐου. Και δεδομένου ότι οι γερμανικές και κελτικές ημέρες ξεκίνησαν με το φεγγάρι, θα δινόταν σημασία και στην προηγούμενη νύχτα. Γνωρίζοντας αυτό, η Εκκλησία έπρεπε να κατασκευάσει ένα μυστήριο γύρω από τη Βαλπούργκα, καθώς και ένα προφανές οικονομικό συμφέρον για την προώθηση του προσκυνήματος στον τόπο της και τη δύναμη της δικής της «αποδεκτής» μαγείας έναντι αυτής των Ειδωλολατρών. Μετατράπηκε σε «προστάτιδα κατά της μαγείας»(10). Για αυτήν και άλλες πτυχές της λαογραφίας της, ο James Hjuka Coulter, ο οποίος ανακατασκευάζει τον ηπειρωτικό Ειδωλολατρισμό ως Ιρμινισμό, υποστηρίζει ότι βασίστηκε στη Walburga Frouwa, γνωστή στους Νορβηγούς ως Freya:
"Freyja and the Necklace" (1890) του Ιρλανδού ζωγράφου James Doyle Penrose
«Η Frouwa είναι διαβόητη για τις ικανότητές της στη μαγεία και τη μαγεία (δίδαξε τις γυναικείες (μαγικές) πειθαρχίες στον Wodan) και δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι τη βρίσκουμε ως προστάτιδα των μαγισσών και το κέντρο του επαίνου στο Walburganaht (μια μακροχρόνια γιορτή των μαγισσών). Το wain της Frouwa σχεδιάζεται από γάτες - η δημοφιλής εικόνα μιας μάγισσας που συνοδεύεται από μια (μαύρη) γάτα προέρχεται από τη σχέση των αιλουροειδών με τη θεά. Με την πάροδο των αιώνων, αναπτύχθηκαν πολλές δεισιδαιμονίες σχετικά με τις γάτες (και τη σχέση τους με τη Walburga Frouwa) και με ένα κοινό θέμα: η καλή μεταχείριση των πλασμάτων φέρνει την τύχη και την εύνοια του The Frouwa στον εαυτό του και στο σπίτι του». (11)
Οι αγιογραφίες γράφτηκαν μετά την (πραγματική ή φανταστική) θνητή ζωή των υπηκόων τους, γεμάτες με πιο απόκρυφες και μυθικές ιστορίες που είχαν σκοπό να αντικαταστήσουν τις ζωντανές παραδόσεις των ανθρώπων που προσπαθούσαν να προσηλυτίσουν: «Σε άλλες περιπτώσεις, παλαιότερες παγανιστικές θεότητες απορροφήθηκαν ήσυχα στη χριστιανική αγιογραφία. Οι ιστορίες μιας γυναικείας φιγούρας που οδηγεί νυχτερινές πομπές, για παράδειγμα, μερικές φορές συγχωνεύονται με ορισμένους θρύλους αγίων. Ενώ το ίδιο το κείμενο μπορεί να αποφεύγει ρητές αναφορές σε αρχαίους θεούς, οι ιδιότητες του νέου αγίου μπορεί να απηχούν την κυριαρχία του παλαιότερου πνεύματος πάνω από τη γονιμότητα ή τις χειμερινές καταιγίδες. Οι εκκλησίες σε απομακρυσμένες περιοχές μερικές φορές αφιέρωναν γιορτές γύρω από τις ίδιες ημερολογιακές ημερομηνίες που κάποτε συνδέονταν με ειδωλολατρικές γιορτές». (12)
Χαρακτικό δύο Volvas από τον Σουηδό καλλιτέχνη Gunnar Forssell, για μια έκδοση του 1893 των Eddas
Αποκωδικοποιώντας τα μυστικά της ετυμολογίας
Η ετυμολογία της Walburga που έχει τόσο στενή σχέση με την αρχαία γερμανική λαϊκή μαγεία και τις μάγισσες δεν μπορεί να είναι τυχαία. «Οι διορατικές, σοφές γυναίκες έπαιξαν τόσο σημαντικό ρόλο μεταξύ των λαών του δάσους που εξέπληξε τους Ρωμαίους. Στην περιοχή των γερμανοκελτικών οικισμών, ήταν γνωστοί με τα ονόματα Wala και Voelva και στη νότια και κεντρική Γερμανία ως Walburg και Walburga, που σημαίνει «ραβδοφόρος» (γερμανικά waluz = πεντάγραμμο, ραβδί, από το ινδοευρωπαϊκό *uel = στροφή). Κουβαλούσαν ραβδιά με τα οποία μπορούσαν να κατευθύνουν τα πράγματα μαγικά». (13)
Οι ιστορικές Γερμανίδες μάντισσες δάνεισαν τα ονόματά τους στο αρχέτυπο Walpurga. Μια ελληνική επιγραφή από κεραμική του δεύτερου αιώνα στο νησί Ελεφαντίνη στην Αίγυπτο αναφέρει μια μάντισσα ονόματι Βάλουμπουργκ που υπηρετούσε τον Ρωμαίο κυβερνήτη, αποκαλώντας την «Σε[μ]όνι Σίβυλλα» ή «Σίβυλλα από τους Σέμνωνες», μια γερμανική φυλή που ζούσε μεταξύ των ποταμών Έλβα και Όντερ. 14) Ρωμαίοι πολιτικοί όπως ο Τάκιτος είχαν ήδη διασκεδάσει τους συμπατριώτες τους Ρωμαίους με τη μυσταγωγία και τις ιδιότητες των γερμανικών φυλών, οπότε δεν αποτελεί έκπληξη ότι ορισμένοι στρατιωτικοί ηγέτες χρησιμοποίησαν μάντισσες «βαρβαρικών» φυλών που συνέδεαν με πιο αρχέγονες δυνάμεις από το κοσμοπολίτικο ήθος που επιτάχυνε την πνευματική και στρατιωτική παρακμή της Ρώμης. Σε αυτούς τους Ρωμαίους υπενθύμισε τη δική τους εθνική πίστη που έχασε πολλά από τις παρακμιακές διαδικασίες της Αυτοκρατορίας.
"Veleda, profetisa de los germanos" του Ισπανού εικονογράφου Juan Scherr, Germania (Βαρκελώνη: Montaner y Simón, 1882)
Στις αρχές του τρίτου αιώνα, ο Ρωμαίος ιστορικός και γερουσιαστής Δίων Κάσσιος ανέφερε μια διάσημη μάντισσα που ονομαζόταν Βελέντα. Ο σύγχρονος Γερμανός λαογράφος και εθνοβοτανολόγος Wolf-Dieter Storl εντοπίζει την ετυμολογία της: «Το Veleda ή Weleda ανάγεται στο αρχικό κελτικό velet ή fili, που σημαίνει «οραματιστής» ή «ποιητής». (15) Ο Κάσσιος αφηγήθηκε ότι τη Βελέντα διαδέχθηκε μια άλλη μάντισσα που ονομαζόταν Γκάνα, της οποίας το όνομα σχετιζόταν με την πρωτοκελτική *geneta «κορίτσι». (16) Το Walpurgisnacht είναι πιο διαδεδομένο σε περιοχές της νότιας και κεντρικής Γερμανίας που κατοικήθηκαν νωρίτερα από Κέλτες, συμπίπτοντας με την κελτική γιορτή του Bealtaine. Οι παρατεταμένες κελτικές παραδόσεις συγχωνεύτηκαν με το γερμανικό τοπίο – και τις λαϊκές παραδόσεις που ενέπνευσε. Και οι δύο λαοί ακολουθούσαν ένα σεληνιακό ημερολόγιο, οπότε ο Coulter συνδέει το Walpurgisnacht με την «πανσέληνο του Wunnimanod» (17), που αντιστοιχεί περίπου στον Μάιο.
Η μάντισσα (ή ίσως ο τίτλος της) Ganna ήταν γνωστή στην παράδοση των Λογγοβάρδων (Λομβαρδών) ως Gambara, η οποία ζήτησε τη βοήθεια της θεάς Frea – το όνομά τους για τη Frija, τη σύζυγο-σύζυγο του Wodan (ή Godan μεταξύ των Λογγοβάρδων). Ο Αυστριακός φιλόλογος Rudolf Simek συνέδεσε το γοτθικό walus «ραβδί, ραβδί» – θυμηθείτε την άμεση σύνδεση αυτής της λέξης με το Walburga – με το Longobardic Gand-bera «ραβδί». (18) Και τα δύο αυτά θα μπορούσαν επίσης να σχετίζονται με τον Wodan, ο οποίος ως Περιπλανώμενος διέσχισε τους κόσμους κουβαλώντας το ραβδί ενός ταξιδιώτη (ή προσκυνητή, καθώς και οι δύο μετέφεραν εσωτερικές ιδέες). Εδώ βλέπουμε τη μετατόπιση των γραμμάτων, με τις ιδιότητες της Frija να αποδίδονται συχνά στη Frau Holle, η οποία ήταν συχνά γνωστή ως "Gode" η σύζυγος του Wodan σε ορισμένες γερμανικές περιοχές. Έτσι, καθιερώνουμε έναν ακόμη σύνδεσμο μεταξύ της Walpurga και των νυχτερινών πομπών που ονομάζονται Wild Hunt (αν και αναδιατυπώνονται με χριστιανικούς όρους ως κολασμένες «μάγισσες»).
«Valkyrie» (1864) του Νορβηγού καλλιτέχνη Peter Nicolai Arbo
Το στοιχείο wal της Walpurga θα μπορούσε επίσης να σχετίζεται με τους walkuries, τους αγγελιοφόρους του θανάτου που επέλεγαν επιλεγμένους πολεμιστές από το πεδίο της μάχης για να τους πάρουν μαζί τους στον Κάτω Κόσμο. Η σκανδιναβική παράδοση υποστήριζε ότι η Freyja είχε την πρώτη επιλογή αυτών των πεσόντων πολεμιστών πριν από τον Odin. Ο Coulter κάνει μια ηπειρωτική σύνδεση με τη Walpurga: «Η Walburga Frouwa ηγείται του πλήθους των ευχών του Wodan (walchuriâ) και λέγεται ότι η ίδια λαμβάνει το μισό της μάχης που σκοτώθηκε (στην αίθουσά της, Folcwise), με τον Wodan να λαμβάνει το άλλο μισό - εξ ου και το όνομά της: «Προστάτιδα των Σκοτωμένων». (19) Ο θάνατος είχε στενή σχέση με τη γονιμότητα μέσα στην κυκλική κοσμοθεωρία μας, έτσι οι Seeresses που γεφύρωσαν τους διαφορετικούς «κόσμους» ένωσαν τόσες πολλές έννοιες μέσα στα ίδια τους τα ονόματα. Η Frouwa συνδύασε όλους αυτούς τους κύκλους μέσα στο βασίλειό Της – εκδηλώνοντας το αρσενικό και το θηλυκό ως συμπληρωματικές δυνάμεις της θεϊκής ισορροπίας:
«Η Freya μετέφερε τους επιλεγμένους σκοτωμένους στο Folkvang, όπου τους διασκέδασαν δεόντως. Εκεί επίσης καλωσόρισε όλες τις αγνές κοπέλες και τις πιστές συζύγους, για να απολαύσουν τη συντροφιά των εραστών και των συζύγων τους μετά θάνατον. Οι χαρές της κατοικίας της ήταν τόσο δελεαστικές για τις ηρωικές γυναίκες του Βορρά που συχνά έσπευδαν στη μάχη όταν σκοτώνονταν τα αγαπημένα τους πρόσωπα, ελπίζοντας να έχουν την ίδια μοίρα». (20)
"Wodan Frea Himmelsfenster" (1905) του Γερμανού καλλιτέχνη Emil Doepler, εμπνευσμένο από τις αναφορές του Langobard που αναφέρονται παραπάνω
Άλλα στοιχεία στο όνομα του "αγίου" περιλαμβάνουν *walda, "δύναμη, κυβερνήτης, ισχύς" και *wala, "νεκρός, πεδίο μάχης".( 21) Η Παλαιά Ανώτερη Γερμανική Walburga συνδυάζει waltan «κυβερνώ» + burg «προστασία, φρούριο», έτσι ώστε το όνομά της να σχετίζεται με «κυβερνήτης του φρουρίου» ή «προστάτης του βασιλείου». Το τελευταίο έχει μαγικές ιδιότητες λαμβάνοντας υπόψη τον κεντρικό ρόλο της προστασίας σε όλες τις μαγικές παραδόσεις, με το μυαλό, τη θέληση και το σώμα κάποιου ως «το βασίλειο». Η αγιογραφία της Walpurga της αποδίδει μια γραμμή αίματος που είναι αριστοκρατική («να κυβερνά») και «αγία», όπως ακριβώς η επίκληση της παρείχε «προστασία» από τις φοβερές μάγισσες και άλλα φαντάσματα. Αυτές οι ιδιότητες κατασκευάστηκαν για να εδραιώσουν διανοητικά τη μαγική δύναμη της Εκκλησίας πάνω στους υποταγμένους Ειδωλολάτρες, των οποίων οι μαγικές δυνάμεις δαιμονοποιήθηκαν – αν και στην πραγματικότητα ήταν τόσο ισχυρές που η εκκλησία «έπρεπε» να τις οικειοποιηθεί και να τις αντιστρέψει όλες για τους δικούς της σκοπούς.
Τα στοιχεία -purgis και -burga θα μπορούσαν ταυτόχρονα να σχετίζονται με το burg "homestead" ή το berg "βουνό", μεταφέροντας και τα δύο εικόνες της εστίας και της μητρικής μήτρας. Η σύνδεση μεταξύ βουνού και «στήθους» που εκφράζεται συνήθως μέσω της μυθολογίας και των τοπωνυμίων μεταφέρει την ίδια ανιμιστική κοσμοθεωρία που όλοι οι αυτόχθονες πληθυσμοί (ανεξάρτητα από τη βιόσφαιρα) είχαν ως φυσική κατάσταση του Είναι. Ο Ρούνος Berkanan ᛒ εκφράζει τις διπλές έννοιες της «σημύδας» και της «αναγέννησης», έτσι ώστε το Walpurgisnacht που συμβαίνει μετά την Ostara και την παραμονή του Μαΐου μεταφέρει νέα ζωή που «ξεπηδά» από το σκοτάδι που προηγείται του φωτός, όπως θα δούμε με τη Θεά που είναι γνωστή ως Frau Holle, Perchta, Berchta - και άλλες αντιστοιχίες στο Μέρος 3. Αυτός είναι και ο λόγος που στις εικόνες της, η Walpurga απεικονιζόταν συχνά με έναν ηλιακό δίσκο να φωτίζει το κεφάλι της – ένα θέμα μύθου που μεταφέρει επίσης «εξουσία» και πνευματικές δυνάμεις:
«Ο αχθοφόρος που ένα βράδυ αρνήθηκε να εκτελέσει τις εντολές της Walpurga και να ανάψει τα φώτα του μοναστηριού της είναι η εικόνα του αδιανόητου ανθρώπου που πάντα βλέπει και ποτέ δεν βλέπει, ενώ ένα φως ανάβλυσε από την αγνή καρδιά της Walpurga και πλημμύρισε τη φιγούρα της, η οποία στη μέση της νύχτας άρχισε να λάμπει τόσο έντονα που η ορδή των μοναχών όρμησε τρομαγμένη και, Άφωνοι από έκπληξη, περικύκλωσαν τη γυναίκα που ακτινοβολούσε». (22)
«Το θαύμα της Αγίας Βαλμπούργκα» (1610), του Φλαμανδού ζωγράφου Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς, εκφράζοντας την ιδιότητά της ως προστάτιδας της θάλασσας. Μια προγονική ανάμνηση της Nehalennia;
**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων
