Γιατί οι συστημικές κρίσεις δεν οδηγούν πάντα σε επαναστάσεις;

 Για πολύ καιρό, πίστευαν ότι μια δομική οικονομική κρίση, όπως αυτή που βιώνει σήμερα ο κόσμος, θα ακολουθούνταν από μια γενική πολιτική κρίση και στη συνέχεια από κοινωνικές αναταραχές και επαναστάσεις. Ωστόσο, αυτές είναι εξαιρετικές περιπτώσεις.

Υπάρχει αιτιώδης σχέση μεταξύ περιόδων γενικής οικονομικής και πολιτικής κρίσης και περιόδων κοινωνικής αναταραχής και εξεγέρσεων; Το ερώτημα είναι επίκαιρο σήμερα, επειδή ο κόσμος διέρχεται μια ιστορική περίοδο πολυάριθμων αλληλεπικαλυπτόμενων κρίσεων -οικονομική στασιμότητα, χαμηλή παραγωγικότητα, υψηλός πληθωρισμός, αυξανόμενο χρέος, δασμολογικοί πόλεμοι, γεωκατακερματισμός της οικονομίας, πολιτική πόλωση, παρακμή των φιλελεύθερων δημοκρατιών και άνοδος της ακροδεξιάς- και όμως δεν βλέπουμε επαναστάσεις να ξεσπούν πουθενά στον πλανήτη.

Πολλοί συγγραφείς στις κοινωνικές επιστήμες έχουν προσπαθήσει να απαντήσουν στο ίδιο ερώτημα, αν και με μάλλον περιορισμένο τρόπο. Ο T. Gurr, στο κλασικό του «Why Men Rebel», διερεύνησε την ιδέα της σχετικής απογοήτευσης που προκύπτει από μια απότομη πτώση των οικονομικών συνθηκών μιας κοινωνίας. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια της μεγάλης χρηματοπιστωτικής κρίσης του 2008-2009, το μέσο εισόδημα μειώθηκε κατά 5% στις ΗΠΑ και ελαφρώς λιγότερο στην ΕΕ. Εκατομμύρια θέσεις εργασίας χάθηκαν και η φτώχεια αυξήθηκε, ωστόσο δεν σημειώθηκε καμία κοινωνική αναταραχή. Η απογοήτευση, η οποία είναι σημαντική στις εξεγερτικές διαδικασίες, μπορεί, υπό άλλες συνθήκες, να οδηγήσει κυρίως σε απάθεια και κοινωνική απόγνωση.

Οι Ch. Tilly και S. Tarrow, διάσημοι ερευνητές των κοινωνικών συγκρούσεων, υποστηρίζουν ότι, αντιμέτωποι με ένα αναδυόμενο οικονομικό πρόβλημα, οι δυσαρεστημένοι κοινωνικοί τομείς μπορούν να αδράξουν πολιτικές ευκαιρίες, όπως εσωτερικές διαιρέσεις εντός των ελίτ εξουσίας, για να κάνουν τη φωνή τους να ακουστεί. Εναλλακτικά, ενόψει της αποδυνάμωσης της κυβέρνησης, μπορούν να δημιουργήσουν μια πολύπλευρη κυριαρχία που αμφισβητεί την εξουσία μιας σημαντικής μερίδας των πολιτών (Dynamics of Political Contention, 2005). Το πρόβλημα με αυτές τις ερμηνείες είναι ότι απλώς περιγράφουν τα αποτελέσματα χωρίς να κατανοούν τις υποκείμενες αιτίες. Για παράδειγμα, τι οδήγησε στη ριζική διαίρεση των ελίτ ή γιατί οι δυσαρεστημένοι τομείς μπορούν να δημιουργήσουν μια παράλληλη εξουσία αντί να υποκύψουν στην παραλυτική απογοήτευση, όπως συμβαίνει συνήθως; Είναι ευκολότερο να ανακατασκευάσουμε από το «πάνω» – την κοινωνική έκρηξη – στο «κάτω» – την προηγούμενη κοινωνική αναταραχή – σε μια ντετερμινιστική περιγραφή των γεγονότων. Όταν η αληθινή κατανόηση είναι το αντίστροφο, δηλαδή να μελετήσουμε γιατί, εν μέσω πολλαπλών πιθανών τρόπων δράσης που προκύπτουν τη στιγμή της κοινωνικής αναταραχής, οι κοινωνικές ομάδες επιλέγουν έναν συγκεκριμένο δρόμο – την εξέγερση – αντί για άλλους εξίσου διαθέσιμους. Και έτσι, βήμα προς βήμα, μέχρι να φτάσουμε στις επαναστάσεις.

Από μαρξιστική σκοπιά, οι συνεισφορές ήταν πολύ πιο διεισδυτικές. Ο Λένιν επινόησε μια αξιομνημόνευτη φράση που περιείχε την εμπειρία του: «Δεν αρκεί οι «κάτω» να μην θέλουν πλέον να ζουν όπως πριν. Οι «πάνω» δεν πρέπει πλέον να μπορούν να διοικούν και να κυβερνούν όπως πριν». Εκτός από την οικονομική κρίση και την επιδείνωση των συνθηκών διαβίωσης, αυτό που χρειάζεται, αφενός, είναι μια «εντατικοποίηση» της συλλογικής δράσης και, αφετέρου, μια «κυβερνητική κρίση» που διασπά τους παλιούς κυβερνητικούς συνασπισμούς, προκαλώντας μια «γενική εθνική κρίση» και μια «επαναστατική κατάσταση» (Λένιν, Κολεκτίβα Έργων, Τόμος 15, 22). Η οικονομική κρίση και η απόκλιση και η αντιπαράθεση μεταξύ των παλαιών πολιτικών ελίτ επαναλαμβάνονται τα τελευταία χρόνια σε πολλά μέρη του κόσμου, αλλά μόνο κατ' εξαίρεση συνοδεύτηκαν από εντατικοποίηση της συλλογικής δράσης από μεγάλα τμήματα του πληθυσμού. Και όπου έχει γίνει – Αργεντινή (2001-2005), Βολιβία (2000-2003), Ισπανία (2011), Χιλή (2019), Κολομβία (2021) – έχει οδηγήσει σε περισσότερο ή λιγότερο ριζοσπαστικούς πολιτικούς και κοινωνικούς μετασχηματισμούς, ανάλογα με την ένταση της κοινωνικής κινητοποίησης.

Ο Γκράμσι υιοθετεί ξανά αυτή τη φόρμουλα υπό την έννοια της «κρίσης εξουσίας» που χαρακτηρίζει το «μεσοδιάστημα». Αυτό που είναι νέο εδώ δεν είναι μόνο ότι οι κυρίαρχες τάξεις «χάνουν τη συναίνεση» που είχαν επιτύχει προηγουμένως, αλλά και ότι υπάρχει ένας «θάνατος των παλιών ιδεολογιών», δηλαδή, ότι μεγάλα τμήματα της κοινωνίας «δεν πιστεύουν πλέον σε αυτό που πίστευαν κάποτε» και, ως εκ τούτου, οι κυρίαρχες τάξεις βλέπουν την αποτελεσματικότητα των παλιών ιδεολογικών αφηγήσεων που επέτρεπαν την πολιτική άρθρωση και την ηθική ανοχή των κυριαρχούμενων τάξεων να μειώνεται.

Η παρακμή της παγκοσμιοποιημένης ιδεολογίας της ελεύθερης αγοράς και η κρίση των παραδοσιακών πολιτικών συστημάτων που βλέπουμε σήμερα σε πολλά μέρη του κόσμου αποτελούν παράδειγμα όλων αυτών. Αλλά ο Γκράμσι προειδοποίησε ενάντια στην ψευδαίσθηση ότι αυτή η «κρίση εξουσίας» θα ακολουθηθεί από εξέγερση. Αντίθετα, αυτό που είναι πιο συνηθισμένο είναι ένας «γενικευμένος σκεπτικισμός» απέναντι σε άλλες ιδεολογίες, η εμφάνιση «νοσηρών φαινομένων» ή η αποκατάσταση της παλιάς τάξης πραγμάτων (Gramsci, Prison Notebooks, τόμος III, σελ. 298).

Σε μια προσπάθεια να αρθρώσουμε τη γενική οικονομική κρίση, την πολιτική κρίση, την κατάρρευση του συστήματος πεποιθήσεων, τον εκτεταμένο κοινωνικό σκεπτικισμό και, τελικά, την εκτεταμένη συλλογική δράση, προτείνουμε, τα τελευταία έξι χρόνια, την έννοια του μεταιχμιακού χρόνου για να προσδιορίσουμε με ακρίβεια τις διαμεσολαβήσεις μεταξύ καθεμιάς από αυτές τις ιστορικές πραγματικότητες. Αυτή είναι η εποχή του λυκόφωτος του παλιού καθεστώτος συσσώρευσης-νομιμοποίησης, της προσωρινής απουσίας υποκατάστατου, μέχρι τη θυελλώδη και ενδεχόμενη εμφάνιση ενός νέου καθεστώτος συσσώρευσης-νομιμοποίησης.

Ο οριακός χρόνος έχει πέντε συνιστώσες:

Το πρώτο είναι η δομική κρίση ενός καθεστώτος οικονομικής συσσώρευσης , κατανοητή ως η παρακμή ενός συγκεκριμένου τρόπου οργάνωσης της παραγωγής, της διανομής και της χρήσης του οικονομικού πλεονάσματος μεταξύ διαφορετικών κοινωνικών τάξεων (παραγωγική, κερδοσκοπική, στην κατανάλωση κ.λπ.), η επεκτατική χρήση ορισμένων τεχνολογιών σε διαφορετικούς τομείς εργασίας και η εδαφική οριοθέτηση των αλυσίδων αξίας. Η ευελιξία αυτών των στοιχείων μας επιτρέπει να ενσωματώσουμε, ως περαιτέρω στοιχείο συστημικής παρακμής, την ένταση και την ανασύσταση της παγκόσμιας ηγεμονικής εξουσίας – Μεγάλη Βρετανία/Ηνωμένες Πολιτείες μεταξύ 1930 και 1950. Ηνωμένες Πολιτείες/Κίνα από το 2020 και μετά.

Δεδομένης αυτής της προοπτικής, είναι η δομική κρίση του μοντέλου συσσώρευσης μια συστημική κρίση του καπιταλισμού; Σίγουρα, αφού κάθε ιστορική μορφή που παίρνει ο καπιταλισμός στην τροχιά του –το καθεστώς συσσώρευσης– είναι ο συγκεκριμένος τρόπος με τον οποίο ο καπιταλισμός, ως συνολική κοινωνική οργάνωση, υπάρχει στην πραγματικότητα. Κάθε δομική κρίση θέτει υπό αμφισβήτηση την ίδια την ύπαρξη του καπιταλισμού, αν και, όπως γνωρίζουμε, οι δομικές κρίσεις είναι επίσης μέρος των ίδιων των δυνάμεων που του επιτρέπουν να μεταλλάσσεται και να επιμένει σε όλη την ιστορία. Ως εκ τούτου, είναι πολύ πιθανό ότι η δομική κρίση που βιώνει ο κόσμος είναι απλώς η «οδυνηρή γέννηση» μιας νέας φάσης του καπιταλισμού, και έτσι, αυτή η οριακή στιγμή θα είναι το ταραχώδες προοίμιο ενός νέου καθεστώτος καπιταλιστικής συσσώρευσης. Αλλά είναι επίσης αλήθεια ότι μόνο σε έναν οριακό χρόνο είναι δυνατές οι κοινωνικές συνθήκες για ένα επαναστατικό ξεπέρασμα της καπιταλιστικής τάξης πραγμάτων σε οποιαδήποτε από τις μορφές της.

Δεύτερον, ο οριακός χρόνος συνεπάγεται την κατάρρευση του προγνωστικού ορίζοντα με τον οποίο οι άνθρωποι οραματίζονται ένα σχετικά εύλογο μέλλον και γύρω από τον οποίο δίνουν νόημα στις καθημερινές τους πράξεις, προσπάθειες και θυσίες. Ο προγνωστικός ορίζοντας είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια απλή ιδεολογική αφήγηση. Είναι η ανάγκη του εγκεφάλου και της γλώσσας να σχεδιάσουν συλλογικά μελλοντικά σενάρια ικανά να συνδέσουν ενέργειες και ελάχιστα ικανοποιητικά υλικά αποτελέσματα, καθιστώντας έτσι το φανταστικό πεπρωμένο αξιόπιστο. Ο προγνωστικός ορίζοντας είναι μια διαμεσολάβηση μεταξύ υλικών δομών, νοητικών δομών και κοινωνικής ελπίδας. Η κατάρρευσή του είναι η συντριβή των παλιών προσδοκιών και μια γενική ανησυχία μπροστά στην απουσία μέλλοντος.

Τρίτον, η οριακή περίοδος ενσαρκώνει την αμφιλεγόμενη απόκλιση των ελίτ —πολιτικών, οικονομικών και κοινωνικών. Είναι το σχίσμα που διαπερνά όλες τις συναινέσεις που προηγουμένως συγκρατούσαν τις δομές της κυριαρχίας και της ηθικής ανοχής των κυριαρχούμενων. Αντιμέτωποι με την κατάρρευση των παλιών τρόπων οργάνωσης της κανονικότητας της οικονομικής τάξης, οι ηγέτες, οι διαμορφωτές της κοινής γνώμης και οι πολιτικοί ανταγωνιστές με κοινωνική υποστήριξη αποκλίνουν ριζικά για το πώς να ξεπεράσουν την κρίση και να προστατεύσουν τις παλιές ιεραρχίες τους. Το παλιό πολιτικό σύστημα κατακερματίζεται, οι μετριοπαθείς χάνουν την υποστήριξη και νέες, ακραίες θέσεις, περιθωριακές σε περιόδους σταθερότητας, αρχίζουν να κερδίζουν ενδιαφέρον και κοινωνική υποστήριξη.

Καθώς επικρατεί αβεβαιότητα για το μέλλον, δεν υπάρχει πλέον κοινός ορίζοντας οικονομικών μέτρων στον οποίο να εναποτίθενται οι προσδοκίες. Κάθε επιχειρηματικό, πολιτικό ή κοινωνικό μπλοκ θα επιδιώξει ό,τι είναι πιο επωφελές για τον εαυτό του, ανεξάρτητα από τη διασφάλιση των συμμαχιών και των συμφωνιών που έχουν δημιουργηθεί προηγουμένως. Το παλιό ενοποιημένο όραμα για το μέλλον έχει καταρρεύσει και για ένα διάστημα, δεν υπάρχει άλλο μέλλον που να μπορεί να επανενώσει την κοινωνία.

Η τέταρτη συνιστώσα είναι αυτή των κρατών Λεβιάθαν, δηλαδή ο ηγετικός ρόλος των κρατών στη συγκέντρωση της κοινωνικής ενέργειας και στην προσπάθεια επίλυσης της κρίσης και υπέρβασης της αστάθειας. Δεδομένου ότι το κράτος είναι το πιο ισχυρό μέσο για την ενοποίηση της κοινωνίας, τη μονοπώληση του κοινού οικονομικού πλούτου και την άσκηση εξαναγκασμού, σε περιόδους κρίσης θα είναι ο προτιμώμενος μηχανισμός που διεκδικούν τόσο οι παλιοί κυρίαρχοι συνασπισμοί που επιδιώκουν να διατηρήσουν την καταρρέουσα τάξη όσο και οι νέοι αντάρτικοι συνασπισμοί που πιστεύουν ότι έχουν έναν εναλλακτικό δρόμο για τη σταθεροποίηση της οικονομίας και την επίτευξη πολιτικής νομιμότητας.

Και τέλος, η οριακή περίοδος, στο τελικό της στάδιο, περιέχει τη στιγμή της κοινωνικής ετοιμότητας να ανακαλέσει πεποιθήσεις και να δεσμευτεί πρακτικά σε νέες που, αργά ή γρήγορα, ωθούν την κοινωνία να προσκολληθεί σε κάποια διέξοδο, οποιονδήποτε τρόπο, προκειμένου να ξεπεράσει την παραλυτική αβεβαιότητα που τη συνθλίβει. Μερικές φορές αυτές οι «διέξοδοι» μπορεί να είναι «μαγικές» ή αποκαλυπτικές, οδηγώντας τους ανθρώπους να υποστηρίζουν τσαρλατάνους και προφήτες της καταστροφής. Περιστασιακά, μπορεί να είναι βάναυσες, ριζωμένες στο μίσος και τη δυσαρέσκεια προς τους λιγότερο τυχερούς - μετανάστες, αυτόχθονες πληθυσμούς, γυναίκες, φτωχούς τομείς. Άλλες φορές, μπορεί να κλίνουν προς ευρείες μεταρρυθμίσεις κοινωνικής δικαιοσύνης και μέτρα κατά της υπερβολικής συγκέντρωσης πλούτου. Όλες αυτές οι επιλογές τείνουν να ξεδιπλώνονται μέσα από εκλογικές διαδικασίες που αναθέτουν την εφαρμογή της νέας κοινωνικής κοινής λογικής σε νέες πολιτικές ελίτ. Αλλά επίσης, συμπληρωματικά προς τις εκλογικές λύσεις, ορισμένοι κοινωνικοί τομείς μπορεί να κλίνουν προς επαναστατικές λύσεις που διεκδικούν άμεση λαϊκή συμμετοχή στην οργάνωση, απόλαυση και πρακτική διαχείριση του εθνικού πλούτου.

Σε όλες τις περιπτώσεις, ούτε το ακραίο θράσος ούτε η πιο καινοτόμος αφήγηση θα έχουν κανένα αποτέλεσμα εάν δεν συνοδεύονται γρήγορα από οικονομικούς μετασχηματισμούς που βελτιώνουν ορατά και βιώσιμα τις συνθήκες διαβίωσης των ανθρώπων με τέτοιο τρόπο ώστε ο προγνωστικός ορίζοντας να ανασυντίθεται γύρω από ένα εύλογο μοντέλο συσσώρευσης.

Όπως μπορούμε να δούμε, ο μεταιχμιακός χρόνος ενσωματώνει την «κρίση εξουσίας» του Γκράμσι, αλλά πάντα συνδέεται, στην αρχή και στην έκβασή της, με οικονομικές αλλαγές που, όπως βλέπουμε τώρα ξεκάθαρα, αποτελούν ουσιαστική προϋπόθεση για να ξεπεραστεί η οικονομική κρίση και η κρίση νομιμότητας που βιώνει ο κόσμος. Ομοίως, η λενινιστική «επαναστατική κατάσταση» είναι ενσωματωμένη, αλλά μόνο ως μία από τις πολλές επιλογές που αναδύονται από το κοινωνικό τοπίο, παράλληλα και σε σύγκρουση με την κοινωνική απελπισία, την ατομικιστική καταστροφολογία, τον αποκαταστατικό αυταρχισμό ή την ανίσχυρη δυσφορία.

Επομένως, μπορεί να ειπωθεί ότι δεν υπάρχει κανένα λογικό ή ιστορικά προκαθορισμένο αποτέλεσμα που να οδηγεί κάθε συστημική κρίση στην καπιταλιστική κοινωνία, όπως η σημερινή, να κορυφωθεί σε μια κοινωνική επανάσταση. Η μόνη πραγματικά αναπόφευκτη συνέπεια μιας κρίσης αυτού του μεγέθους είναι η γνωστική αβεβαιότητα που κατακλύζει τον πληθυσμό, ως αποτέλεσμα της κατάρρευσης του παλιού συστήματος πεποιθήσεων.

Το πιο κοινό χαρακτηριστικό των περιόδων δομικής κρίσης είναι η παράλυση του ιστορικού χρονοδιαγράμματος που καθοδηγούσε τις συλλογικές ελπίδες. Από εκείνη τη στιγμή και μετά, τα γεγονότα της καθημερινής ζωής δεν έχουν πλέον τίποτα με το οποίο να μετρηθούν, ούτε ένα φανταστικό πεπρωμένο με το οποίο μπορούν να δεσμευτούν. Το μέλλον εξαφανίζεται, το παρόν γίνεται ανισόρροπο. Η μόνη κοινή εμπειρία που επιβαρύνει την κοινωνία είναι αυτή ενός μέλλοντος που ούτε αναγγέλλεται ούτε υπόσχεται τίποτα άλλο εκτός από μια απέραντη άβυσσο.

Η κοινωνική αποθάρρυνση και ο θυμός είναι τα πιο διαρκή συναισθήματα σε περιόδους κρίσης, και αυτά μπορεί να διανθίζονται, από καιρό σε καιρό, από φευγαλέες εκδηλώσεις υποστήριξης και ενθουσιασμού για τη μία ή την άλλη αναδυόμενη εναλλακτική λύση. Η εύρεση ενός «εσωτερικού» εχθρού στον οποίο θα εξαπολυθεί το συσσωρευμένο μίσος είναι πολύ εύκολη. Αυτό κάνουν οι αυταρχικές δεξιές ομάδες, ειδικά όταν ένα προοδευτικό ή αριστερό σχέδιο έχει έρθει στην εξουσία υποσχόμενο ανανέωση, αλλά δεν έχει καταφέρει να επιλύσει την κρίση.

Οι κοινωνικές εξεγέρσεις, οι λαϊκές εξεγέρσεις, οι πανεθνικές εξεγέρσεις και οι επαναστάσεις είναι, επομένως, ιστορικές εξαιρέσεις. Αλλά αν ποτέ συμβούν, θα το κάνουν πάντα μέσα σε ένα οριακό χρονικό διάστημα. Δεν υπάρχουν επαναστάσεις σε περιόδους οικονομικής και πολιτικής σταθερότητας. Και θα είναι πιο πιθανό εάν τα πληβειακά τμήματα της κοινωνίας έχουν συσσωρεύσει προηγούμενες ιστορικές εμπειρίες συλλογικής δράσης, οι οποίες τους επιτρέπουν να διοχετεύουν την κοινωνική δυσαρέσκεια προς την αυτοοργάνωση και την ενεργό συμμετοχή των λαϊκών στρωμάτων στην αντιμετώπιση των κοινών τους αναγκών. Εκεί, τα πολλαπλά ρεύματα της μαχητικής αριστεράς, που σφυρηλατήθηκαν πριν από χρόνια ή δεκαετίες στη μοριακή τους διακλάδωση μέσα στους πιο οργανωμένους πληβειωτικούς τομείς, μπορούν να βοηθήσουν στην καλύτερη άρθρωση αυτών των πολλαπλών συλλογικών πρωτοβουλιών που αναδύονται με δική τους βούληση. Μπορούν να διαμορφώσουν τον αναδυόμενο ορίζοντα με μεγαλύτερη ακρίβεια φέρνοντας λιγότερο οργανωμένους τομείς. Μπορούν να συνεισφέρουν πολιτικά στελέχη, με αγνές πεποιθήσεις, στη διαχείριση αυτού που η ίδια η κοινωνία, εν κινήσει, δημιουργεί στην πορεία, και ούτω καθεξής. Αλλά η ιστορία δεν τους δίνει την τιμή να εφεύρουν ούτε την ώθηση για συλλογική δράση ούτε την εμπειρία του κοινωνικού πρωταγωνισμού. Η εξαιρετική φύση της επανάστασης και το ξεπέρασμα του καπιταλισμού, περισσότερο από θέμα πολιτικής πρωτοπορίας, είναι ένα γεγονός εξαιρετικού κοινωνικού πρωταγωνισμού στη διαμόρφωση του πεπρωμένου τους.

Στις 22 Ιανουαρίου 1917, ο Λένιν -ο οποίος ήταν εξόριστος στην Ελβετία εν μέσω της οριακής περιόδου που εγκαινιάστηκε από το τέλος του φιλελευθερισμού του 19ου αιώνα και τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο- εκφώνησε μια ομιλία στους σοσιαλιστές αγωνιστές, συνοψίζοντας τα διδάγματα της Επανάστασης του 1905 και υποδηλώνοντας ότι η παγκόσμια κρίση θα οδηγούσε σε περαιτέρω επαναστάσεις. Ωστόσο, παρατηρώντας το πανόραμα της κοινωνικής αποθάρρυνσης που είχε κυριεύσει την Ευρώπη και τη Ρωσία, έγραψε, όχι χωρίς έναν ορισμένο αέρα θρήνου: «Εμείς της παλαιότερης γενιάς μπορεί να μην ζήσουμε για να δούμε τις αποφασιστικές μάχες αυτής της μελλοντικής επανάστασης».

Ένα μήνα αργότερα, αυτή η «μελλοντική επανάσταση» ξέσπασε στη Ρωσία και δεν δίστασε ούτε δευτερόλεπτο να βυθιστεί σε αυτήν και να περάσει όλη την υπόλοιπη ζωή του σε αυτήν.

Αυτή είναι η παράδοξη φύση των οριακών καιρών.

Ο Άλβαρο Γκαρσία Λινέρα είναι μια από τις σημαντικότερες πνευματικές προσωπικότητες του μαρξισμού της Λατινικής Αμερικής. Φοιτητής μαθηματικών στο Εθνικό Αυτόνομο Πανεπιστήμιο του Μεξικού (UNAM), συμμετείχε στην ίδρυση του Αντάρτικου Στρατού Tupac Katari (EGTK) και πέρασε αρκετά χρόνια ως πολιτικός κρατούμενος στη φυλακή Chonchocoro της Λα Παζ. Εξελέγη Αντιπρόεδρος της Βολιβίας το 2006 και επανεξελέγη μέχρι το πραξικόπημα του 2019 που τον ανάγκασε να εξοριστεί μαζί με τον Πρόεδρο Έβο Μοράλες. Συγγραφέας περισσότερων από είκοσι βιβλίων, το τελευταίο του έργο, «Η έννοια του κράτους στον Μαρξ: Τα κοινά μέσα από τα μονοπώλια» (Akal, 2025), διερευνά τις θεωρητικές προτάσεις για το κράτος από τη σκοπιά της μαρξιστικής και κριτικής σκέψης, καθώς και τη θέση του Μαρξ για το θέμα.

(Ant/agon μέσω Alvaro Garcia Linera)

**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων

Το χρέος και ο αγώνας για το παγκόσμιο κεφάλαιο

 

«Ο ψυχρός πόλεμος για την παγκόσμια αποταμίευση: Οι Ηνωμένες Πολιτείες, η Ευρώπη και η τεχνητή νοημοσύνη μάχονται για τα ίδια λάφυρα» (The Economic Gadfly)/ InfoNativa.

• Αλεχάντρο Μάρκο ντελ Ποντ

Το πάρτι του δωρεάν χρήματος τελείωσε. Για χρόνια, το χρηματοπιστωτικό σύστημα μας πούλησε μια ψευδαίσθηση. Το κεφάλαιο ήταν άπειρο και πρακτικά ελεύθερο. Οι κεντρικές τράπεζες, με τα σχεδόν μηδενικά επιτόκια και τα ψηφιακά τυπογραφικά πιεστήρια τους να λειτουργούν με πλήρη ταχύτητα, έχτισαν έναν κόσμο όπου οι κυβερνήσεις και οι εταιρείες θα μπορούσαν να δανείζονται χωρίς να νοιάζονται για το κόστος. Αυτή η εποχή έχει τελειώσει.

Αυτό που συμβαίνει σήμερα στις αγορές ομολόγων δεν είναι μια απλή τεχνική διόρθωση. Είναι μια αλλαγή καθεστώτος. Είναι η σκληρή πραγματικότητα του σκληρού ανταγωνισμού για έναν πεπερασμένο πόρο: την παγκόσμια αποταμίευση. Όλοι θέλουν την ίδια φέτα από την πίτα ταυτόχρονα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες πρέπει να χρηματοδοτήσουν ένα δημόσιο χρέος που μόλις ξεπέρασε τα 40 τρισεκατομμύρια δολάρια. Η Ευρώπη αναζητά κεφάλαια για να επανεξοπλιστεί, να ανοικοδομήσει τις υποδομές της και να διατηρήσει την ενεργειακή της μετάβαση. Η Ιαπωνία, ο μεγάλος σιωπηλός δανειστής στον κόσμο, αλλάζει πορεία και εγκαταλείπει τα εξαιρετικά χαμηλά επιτόκια δεκαετιών. Εν τω μεταξύ, η Silicon Valley απαιτεί εκατοντάδες δισεκατομμύρια για την κατασκευή της φυσικής υποδομής για την τεχνητή νοημοσύνη και η αμυντική βιομηχανία ζητά χρηματοδότηση για μια νέα κούρσα εξοπλισμών. Ο Παγκόσμιος Νότος, από την πλευρά του, θέλει απλώς να αναχρηματοδοτήσει τα χρέη του για να αποφύγει τον πνιγμό.

Το κεφάλαιο, σε αντίθεση με τα σιτηρά ή το πετρέλαιο, δεν παράγεται κατά παραγγελία. Όταν όλοι οι αγοραστές πηδούν στην ίδια πισίνα ταυτόχρονα, η τιμή του νερού αυξάνεται. Στα οικονομικά, αυτή η τιμή έχει ένα όνομα γνωστό σε όλους μας: το επιτόκιο.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες έκρουσαν τον κώδωνα του κινδύνου αυτή την εβδομάδα. Η απόδοση του 30ετούς ομολόγου του Δημοσίου σκαρφάλωσε πάνω από το 5,3%, το υψηλότερο επίπεδό της από το 2007, ενώ το 10ετές ομόλογο διαμορφώθηκε κοντά στο 4,75%. Αλλά η κρίση δεν περιορίζεται στην Ουάσιγκτον. Η Γερμανία, η Γαλλία και η Ιαπωνία είδαν τις δικές τους μακροπρόθεσμες αποδόσεις να εκτινάσσονται στα ύψη. Το Reuters το περιέγραψε εύστοχα: οι αγορές τιμωρούν τις κυβερνήσεις για τα δημοσιονομικά τους λάθη και το φάσμα του ανεξέλεγκτου πληθωρισμού.

Δεν αρκεί πλέον να ρωτάμε γιατί αυξάνονται τα ομόλογα. Το βασικό ερώτημα είναι διαφορετικό: ποιος είναι πρόθυμος να δανείσει, σε ποιον και σε ποια τιμή; Για να κατανοήσουμε το μέγεθος αυτού του φαινομένου, ας κάνουμε μια απλή αλλά αποκαλυπτική άσκηση. Φανταστείτε ότι το 2024 αγοράσαμε ένα ομόλογο του αμερικανικού δημοσίου για 1,000 $ που πληρώνει ένα κουπόνι 3% ή 30 $ ετησίως. Εφόσον η αγορά υποχώρησε γύρω από αυτό το ποσοστό, ήταν μια λογική επένδυση. Σήμερα όμως το Υπουργείο Οικονομικών εκδίδει νέο ομόλογο στο 5%. Αυτό το νέο ομόλογο πληρώνει 50 $ για κάθε 1,000 $ που επενδύεται. Ποιος θα πλήρωνε 1.000 δολάρια για το παλιό ομόλογο, το οποίο πληρώνει μόνο 30 δολάρια, όταν θα μπορούσε να αγοράσει το νέο που πληρώνει 50 δολάρια; Κανείς. Για να είναι ελκυστικό το παλιό ομόλογο, η τιμή του πρέπει να πέσει έως ότου η πραγματική του απόδοση ισούται με αυτή του νέου. Το ομόλογο δεν έχει σταματήσει να πληρώνεται, το Υπουργείο Οικονομικών δεν έχει χρεοκοπήσει. Η τιμή της αγοράς έχει απλώς προσαρμοστεί στη νέα πραγματικότητα.

Αυτός είναι ο μηχανισμός που πολλοί ξεχνούν όταν συζητούν για τα επιτόκια. Τα αυξανόμενα επιτόκια τιμωρούν αυτούς που αγόρασαν χθες και ανταμείβουν αυτούς που αγοράζουν σήμερα. Όσο μεγαλύτερη είναι η λήξη του ομολόγου, τόσο μεγαλύτερη είναι η δυσκολία. Ένα διετές ομόλογο απορροφά το χτύπημα με σχετική αξιοπρέπεια. Ένα τριακονταετές ομόλογο μπορεί να καταρρεύσει μπροστά σε μια φαινομενικά μικρή κίνηση στις αποδόσεις. Γι' αυτό ο σεισμός στο μακρύ άκρο της καμπύλης αποδόσεων των ΗΠΑ είναι τόσο αποκαλυπτικός.

Ο πραγματικός κίνδυνος δεν είναι ότι το Υπουργείο Οικονομικών μπορεί να χρειαστεί να πληρώσει 5,3% για χρέος 40 τρισεκατομμυρίων δολαρίων αύριο. Αυτό θα ήταν λάθος υπολογισμός. Η μετάδοση είναι σταδιακή. Τα ομόλογα λήγουν και αναχρηματοδοτούνται υπό τους νέους όρους της αγοράς. Το πρόβλημα είναι ότι εάν τα επιτόκια παραμείνουν υψηλά για χρόνια, όλο και περισσότερο παλιό χρέος θα αντικατασταθεί από νέο, ακριβό χρέος. Είναι ένας αυτοδιαιωνιζόμενος κύκλος χρέους. Το απόθεμα του δημόσιου χρέους των ΗΠΑ έχει υπερδιπλασιαστεί μέσα σε μόλις μια δεκαετία.

Οι αριθμοί είναι τρομακτικοί. Το Γραφείο Προϋπολογισμού του Κογκρέσου (CBO) εκτιμά ότι οι καθαρές πληρωμές τόκων είναι ήδη περίπου 1 τρισεκατομμύριο δολάρια ετησίως και προβλέπει ότι θα μπορούσαν να εκτοξευθούν στα 2,1 τρισεκατομμύρια δολάρια έως το 2036. Μέχρι τότε, το δημόσιο χρέος θα μπορούσε να ανέβει από το 101% στο 120% του ΑΕΠ. Το ερώτημα δεν είναι αν οι Ηνωμένες Πολιτείες θα χρεοκοπήσουν -εκδίδουν δολάρια και ελέγχουν το παγκόσμιο αποθεματικό νόμισμα- αλλά μάλλον πόσο θα κοστίσει η παραμονή στην επιχείρηση χρέους.

Και εδώ είναι που η ιστορία γίνεται παγκόσμια, επειδή οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν ανταγωνίζονται στο κενό. Η Ευρώπη είναι επίσης υποψήφια. Ο πόλεμος στην Ουκρανία και η νέα στρατηγική τάξη ανάγκασαν τους Ευρωπαίους να διογκώσουν τους στρατιωτικούς προϋπολογισμούς τους. Η Γερμανία έχει εγκαταλείψει τη μακροχρόνια δημοσιονομική της ορθοδοξία για να χρηματοδοτήσει την άμυνα και τις υποδομές και η Γαλλία παλεύει με ένα χρόνιο έλλειμμα ενώ προσπαθεί να διατηρήσει τη βιομηχανική της ικανότητα. Το Reuters εκτιμά ότι η Γερμανία θα μπορούσε να εκδώσει χρέος σχεδόν 400 δισεκατομμυρίων ευρώ έως το 2027, ενώ οι ακαθάριστες χρηματοδοτικές ανάγκες της ευρωζώνης προβλέπεται να φτάσουν τα 1,54 τρισεκατομμύρια ευρώ. Ακριβώς όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες ανοίγουν τη βρύση, η Ευρώπη ανοίγει τη δική της.

Αλλά υπάρχει ένας τρίτος παίκτης που αλλάζει το παιχνίδι: η Ιαπωνία. Για δεκαετίες, οι Ιάπωνες επενδυτές, παγιδευμένοι σε ένα καθεστώς σχεδόν μηδενικών επιτοκίων, αναζητούσαν αποδόσεις στο εξωτερικό, και έγιναν κύριοι κάτοχοι αμερικανικών ομολόγων. Αυτή η σταθερή ροή φθηνού κεφαλαίου αρχίζει τώρα να σπάει. Η απόδοση του 10ετούς ιαπωνικού ομολόγου έχει φτάσει το 2,9%, επίπεδα που δεν έχουν παρατηρηθεί από τη δεκαετία του 1990. Οι Ιάπωνες δεν χρειάζεται πλέον να ψάχνουν τόσο μακριά για μια αξιοπρεπή επιστροφή. Εάν κάποιες από αυτές τις τεράστιες εγχώριες αποταμιεύσεις παραμείνουν στο εσωτερικό, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει να εργαστούν πολύ σκληρότερα για να προσελκύσουν ξένα κεφάλαια.

Ωστόσο, ο πιο απροσδόκητος ανταγωνιστής αναδύθηκε από την καρδιά της Silicon Valley. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν ζει στο μεταφορικό σύννεφο. Χρειάζεται σκυρόδεμα, χάλυβα και ηλεκτρισμό. Τα κέντρα δεδομένων, τα εξειδικευμένα τσιπ, τα δίκτυα οπτικών ινών και οι νέοι σταθμοί ηλεκτροπαραγωγής απαιτούν μια κολοσσιαία επένδυση. Και οι μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας στρέφονται μαζικά στην αγορά χρέους για να πληρώσουν τον λογαριασμό.

Τα δεδομένα είναι συγκλονιστικά. Σύμφωνα με την BNP Paribas, την οποία επικαλείται το Reuters, η έκδοση χρέους που συνδέεται με έργα τεχνητής νοημοσύνης έφτασε τα 220 δισεκατομμύρια δολάρια το 2026, σε σύγκριση με τα ασήμαντα 12.5 δισεκατομμύρια δολάρια το προηγούμενο έτος. Η Amazon, η Alphabet, η Microsoft και η Meta αναδιαρθρώνουν τα κεφάλαιά τους για να διατηρήσουν αυτόν τον αγώνα. Οι επενδυτές, ωστόσο, αρχίζουν να δείχνουν σημάδια δυσπεψίας. Τα spreads στα τεχνολογικά ομόλογα διευρύνονται και οι νέες εκδόσεις πρέπει να προσφέρουν όλο και πιο γενναιόδωρους όρους για να προσελκύσουν αγοραστές. Ο ανταγωνισμός για το κεφάλαιο είναι απτός, όχι μόνο θεωρητικός.

Η αμυντική βιομηχανία τροφοδοτεί επίσης αυτή την αύξηση της ζήτησης. Η γεωπολιτική έχει θέσει για άλλη μια φορά τις στρατιωτικές δαπάνες στο επίκεντρο των δημόσιων και ιδιωτικών επενδύσεων. Οι πύραυλοι, τα drones, οι δορυφόροι και τα συστήματα αεράμυνας απαιτούν τεράστια χρηματοδότηση. Κυβερνήσεις, εταιρείες τεχνολογίας και κατασκευαστές όπλων συναγωνίζονται για την προσοχή στην ίδια αίθουσα δημοπρασιών.

Εδώ είναι που η μακροοικονομία γίνεται βάναυσα απλή. Είναι το φαινόμενο του παραγκωνισμού. Φανταστείτε ότι ο κόσμος έχει μόνο $100 διαθέσιμα για επένδυση. Η κυβέρνηση των ΗΠΑ χρειάζεται 40 δολάρια και οι επιχειρήσεις χρειάζονται 60 δολάρια. Τα μαθηματικά βγαίνουν. Αλλά αν η κυβέρνηση χρειάζεται 60 δολάρια και οι επιχειρήσεις εξακολουθούν να χρειάζονται 60 δολάρια, έχουμε ζήτηση 120 δολαρίων για προσφορά 100 δολαρίων. Η αγορά πρέπει να μεριμνήσει για το κεφάλαιο και ο μηχανισμός για να γίνει αυτό είναι να αυξήσει την τιμή: τα επιτόκια εκτοξεύονται στα ύψη.

Εδώ έρχεται το μεγάλο παράδοξο της στρατηγικής του Ντόναλντ Τραμπ. Ο πρόεδρος θέλει να χρησιμοποιήσει τη δύναμη του κράτους για να αναζωογονήσει την οικονομία, αξιοποιώντας τη βιομηχανία, την ενέργεια και την άμυνα. Αλλά η χρηματοδότηση αυτού του κράτους αυξάνει το κόστος του κεφαλαίου που χρειάζονται οι ιδιωτικές εταιρείες για να πραγματοποιήσουν ακριβώς τις επενδύσεις που θα δημιουργήσουν την υποσχόμενη ανάπτυξη. Είναι η αντίφαση του παρεμβατισμού σε περιόδους έλλειψης. Ο Τραμπ θέλει χαμηλά επιτόκια για να ελαφρύνει το κόστος του χρέους και να ενθαρρύνει τον δανεισμό, αλλά η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ ελέγχει μόνο την τιμή του χρήματος βραχυπρόθεσμα. Η τιμή του χρήματος μακροπρόθεσμα -αυτή που έχει πραγματικά σημασία για το διαρθρωτικό χρέος- υπαγορεύεται από την αγορά. Και η αγορά λέει «όχι».

Ο πόνος αυτής της διαμάχης δεν περιορίζεται στις οθόνες των εμπόρων. Ξεχύνεται στους δρόμους. Οι εταιρείες που θέλουν να ανοίξουν εργοστάσια πληρώνουν υψηλότερα επιτόκια. Οι οικογένειες που αναζητούν στεγαστικά δάνεια βλέπουν το όνειρό τους για ιδιοκτησία σπιτιού να χάνεται. Οι κυβερνήσεις που σχεδιάζουν αυτοκινητόδρομους πρέπει να προϋπολογίσουν περισσότερα για τους δανειστές. Και οι αναδυόμενες οικονομίες που χρειάζονται να αναχρηματοδοτήσουν το εξωτερικό τους χρέος αντιμετωπίζουν υψηλότερα επιτόκια αναφοράς των ΗΠΑ, παρόλο που ο δικός τους κίνδυνος δεν έχει αλλάξει. Εάν η απόδοση του ομολόγου του αμερικανικού δημοσίου αυξηθεί από 4% σε 5%, μια αναπτυσσόμενη χώρα μπορεί να χρειαστεί να πληρώσει αυτή την επιπλέον ποσοστιαία μονάδα, ακόμη και αν ο κίνδυνος χώρας της παραμένει αμετάβλητος. Με απλά λόγια, ο κόσμος έχει γίνει πιο ακριβός για όλους.

Εάν το δολάριο ενισχυθεί σε αυτό το περιβάλλον, η πίεση στις αναδυόμενες αγορές εντείνεται, ειδικά για εκείνες που έχουν κολλήσει με χρέος σε αμερικανικό νόμισμα. Το πρόβλημα των ομολόγων των ΗΠΑ είναι επομένως ένα παγκόσμιο πρόβλημα.

Και τότε εμφανίζεται ο απόλυτος πολλαπλασιαστής: λάδι. Ένας πόλεμος που ανεβάζει τις τιμές του αργού πετρελαίου αυξάνει το κόστος μεταφοράς, ενέργειας και παραγωγής, τροφοδοτώντας τον πληθωρισμό. Οι κεντρικές τράπεζες, με τα χέρια τους δεμένα, δεν μπορούν να μειώσουν τα επιτόκια για να ελαφρύνουν το χρέος. Πόλεμος → αύξηση των τιμών του πετρελαίου → επίμονος πληθωρισμός → υψηλά επιτόκια → ακριβό χρέος → μεγαλύτερο έλλειμμα → περισσότερη εκτύπωση χρήματος → μεγαλύτερη πίεση στα ομόλογα. Ο κύκλος είναι τέλειος και ανησυχητικός.

Μια ύφεση, μια τραπεζική κρίση ή ένα ενεργειακό σοκ έχουν όλα ένα κοινό χαρακτηριστικό: προκαλούν αύξηση των αναγκών χρηματοδότησης της κυβέρνησης ακριβώς όταν οι επενδυτές απαιτούν υψηλότερα ασφάλιστρα για να αντισταθμίσουν τον πληθωρισμό, τον δημοσιονομικό κίνδυνο και τη μακροπρόθεσμη αβεβαιότητα. Ο δανεισμός χρημάτων για τριάντα χρόνια είναι ένα στοίχημα για το μέλλον. Πώς θα είναι ο πληθωρισμός σε δέκα χρόνια; Τι θα κάνει η κυβέρνηση σε δεκαπέντε; Τι θα αξίζει το δολάριο σε είκοσι; Αντιμέτωποι με τόση αβεβαιότητα, οι επενδυτές απαιτούν ένα ασφάλιστρο. Εάν αυξηθεί η αβεβαιότητα, αυξάνεται το ασφάλιστρο και μαζί του και οι μακροπρόθεσμες αποδόσεις.

Αυτό είναι το πιο άβολο σενάριο για τον Τραμπ: μια Federal Reserve που μειώνει τα βραχυπρόθεσμα επιτόκια, αλλά μια αγορά που αυξάνει τις τιμές των 30ετών ομολόγων. Η κυβέρνηση κάνει τον δανεισμό φθηνότερο για τις καθημερινές ανάγκες, αλλά προσκρούει στον τοίχο της διαρθρωτικής χρηματοδότησης. Μιλάμε, λοιπόν, για δημοσιονομική κυριαρχία, μια κρίσιμη στιγμή κατά την οποία η ανάγκη συγκράτησης του κόστους του χρέους καταλήγει να υπαγορεύει τη νομισματική πολιτική της κεντρικής τράπεζας.

Δεν αντιμετωπίζουμε μια κρίση χρέους ελληνικού ή λατινοαμερικανικού τύπου. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν πρόκειται να χρεοκοπήσουν. Αλλά γινόμαστε μάρτυρες του τέλους μιας εποχής. Κατά τη διάρκεια του κύκλου του φθηνού χρήματος, το χρέος θα μπορούσε να αυξηθεί χωρίς το οικονομικό του κόστος να αυξηθεί αναλογικά. Τώρα συμβαίνει το αντίθετο: το χρέος διογκώνεται, τα επιτόκια παραμένουν υψηλά, οι πληρωμές τόκων καταβροχθίζουν τον προϋπολογισμό, το έλλειμμα διευρύνεται και τα πιεστήρια εκτύπωσης χρήματος επιταχύνονται, δημιουργώντας μεγαλύτερη πίεση στις τιμές.

Ο κόσμος μεταβαίνει από μια εποχή άφθονου και ελεύθερου κεφαλαίου σε μια εποχή αμφισβητούμενου και ακριβού κεφαλαίου. Δεν θα υπάρχει απαραίτητα λιγότερο χρήμα στην κυκλοφορία, αλλά θα υπάρχει λιγότερο φθηνό χρήμα. Αυτή η φαινομενικά λεπτή διαφορά θα αναδιαμορφώσει τις αποφάσεις των κυβερνήσεων, των επιχειρήσεων και των οικογενειών την επόμενη δεκαετία.

Ως εκ τούτου, η τρέχουσα ανάφλεξη στην παγκόσμια αγορά ομολόγων δεν πρέπει να ερμηνεύεται αποκλειστικά ως πρόβλημα δημόσιου χρέους. Είναι, στην ουσία, ένας σκληρός αγώνας για τον έλεγχο του κεφαλαίου: ποιος το αποκτά, για ποιο σκοπό χρησιμοποιείται και, πάνω απ' όλα, με ποιο τίμημα. Το πάρτι τελείωσε. Τώρα αρχίζει ο Ψυχρός Πόλεμος για την αποταμίευση.        (Πληροφορίες Nativa)

**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων

Η Ευρώπη που χάνεται, τα κενά στην «Ασπίδα του Αχιλλέα» και η τουρκική υποκρισία

Η εκλογική ανατροπή στη Γερμανία αποκαλύπτει το αδιέξοδο των ευρωπαϊκών πολιτικών, την ώρα που η Ελλάδα καλείται να αποσαφηνίσει τα κρίσιμα κενά στην «Ασπίδα του Αχιλλέα» και να προετοιμαστεί για την κλιμάκωση της ισραηλινοτουρκικής αντιπαράθεσης στη Συρία.Οι πολιτικές που ακολούθησε η Ευρώπη στο μεταναστευτικό, στην οικονομία, στην ενέργεια και στον πόλεμο της Ουκρανίας ενίσχυσαν τις ακραίες δυνάμεις και έθεσαν σε κίνδυνο το ίδιο το ευρωπαϊκό οικοδόμημα. Την ίδια στιγμή, η Ελλάδα οφείλει να απαιτήσει απόλυτο εθνικό έλεγχο στην «Ασπίδα του Αχιλλέα», ενώ στη Συρία διαμορφώνεται ένα επικίνδυνο πεδίο αντιπαράθεσης ανάμεσα στην Τουρκία και το Ισραήλ.

Γράφει ο Σάββας Καλεντερίδης

Τα αποτελέσματα των εκλογών στη Γερμανία δεν αποτελούν ένα τοπικό πολιτικό γεγονός. Είναι η εκδήλωση μιας βαθύτερης κρίσης, η οποία αφορά ολόκληρη την Ευρώπη και προειδοποιεί για εξελίξεις που μπορούν να αλλάξουν ριζικά το ευρωπαϊκό οικοδόμημα όπως το γνωρίζουμε.

Εδώ και χρόνια επισημαίνουμε ότι η πολιτική που ακολουθούν οι Βρυξέλλες στο μεταναστευτικό, αλλά και η έλλειψη σεβασμού στις παραδοσιακές αξίες των ευρωπαϊκών κοινωνιών, ενισχύουν τα άκρα. Όταν οι κυβερνήσεις αγνοούν τις αγωνίες των πολιτών, πριονίζουν το κλαδί πάνω στο οποίο κάθονται. Και όταν αυτές οι πολιτικές συνδυάζονται με οικονομική παρακμή, αποβιομηχάνιση και ανασφάλεια, τότε το πολιτικό αποτέλεσμα γίνεται αναπόφευκτο. 

Οι ευθύνες για τη γερμανική κρίση

Η Γερμανία υπήρξε για δεκαετίες ο οικονομικός πυλώνας της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η απόφαση, όμως, της Ευρώπης να εμπλακεί ουσιαστικά στον πόλεμο της Ουκρανίας, αναλαμβάνοντας τεράστιο οικονομικό βάρος και περιορίζοντας την πρόσβασή της στις φθηνές ρωσικές ενεργειακές πρώτες ύλες, έπληξε καίρια τη γερμανική βιομηχανία.

Δεν είναι, βεβαίως, μόνο το ενεργειακό. Η Ευρώπη δεν κατάφερε να αποκτήσει ενιαίο στρατηγικό σχεδιασμό ούτε στη γεωπολιτική και την άμυνα ούτε στην τεχνολογική και οικονομική ανάπτυξη. Οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν ήδη μπροστά, ενώ η Κίνα μάς προσπέρασε. Η Ευρώπη έμεινε ουραγός και σήμερα βλέπει τα αποτελέσματα αυτής της στρατηγικής αδράνειας.

Κανείς στην Ελλάδα δεν έχει λόγο να χαίρεται με την αποδυνάμωση της Γερμανίας. Εκεί ζουν και εργάζονται εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες, ενώ η γερμανική οικονομία επηρεάζει άμεσα τον ελληνικό τουρισμό, τις εξαγωγές και συνολικά την οικονομία μας. Οι ευρωπαϊκές οικονομίες είναι συγκοινωνούντα δοχεία.

Οι ευθύνες, όμως, πρέπει να αποδοθούν. Δεν έπεσε αυτή η κρίση από τον ουρανό. Τις πολιτικές του ανεξέλεγκτου μεταναστευτικού τις στήριξαν κόμματα τόσο της Κεντροδεξιάς όσο και της Αριστεράς. Τις ενεργειακές επιλογές και την ανάληψη του κόστους του πολέμου στην Ουκρανία τις αποδέχθηκε σχεδόν ολόκληρο το ευρωπαϊκό πολιτικό σύστημα. Δεν μπορούν σήμερα όλοι αυτοί να παριστάνουν τους ανήξερους και να ρίχνουν ο ένας την ευθύνη στον άλλον.

Η ενίσχυση της Εναλλακτικής για τη Γερμανία, ιδιαίτερα στα κρατίδια της πρώην Ανατολικής Γερμανίας, δείχνει ότι η δυσαρέσκεια αποκτά πλέον πολιτική δύναμη. Εάν αυτή η τάση συνεχιστεί και το κόμμα φτάσει σε ποσοστά της τάξης του 30% ή ακόμη υψηλότερα, θα καταστεί εξαιρετικά δύσκολο να σχηματίζονται κυβερνήσεις χωρίς τη συμμετοχή του.

Και τότε το ζήτημα δεν θα αφορά μόνο τη γερμανική εσωτερική πολιτική. Η Εναλλακτική για τη Γερμανία μιλά για έξοδο της χώρας από το ευρώ και για στρατηγική αποκατάσταση των σχέσεων με τη Ρωσία. Εάν η Γερμανία εγκαταλείψει το ευρώ ή αλλάξει πλήρως κατεύθυνση απέναντι στη Μόσχα, η Ευρώπη που γνωρίζαμε θα πάψει να υπάρχει. 

Η Ευρώπη πληρώνει, αλλά απουσιάζει από τις αποφάσεις

Η ευρωπαϊκή αποδυνάμωση αποτυπώνεται και στις διαπραγματεύσεις για τον πόλεμο της Ουκρανίας. Η Ευρώπη έχει σηκώσει στην πλάτη της μεγάλο μέρος του οικονομικού και πολιτικού κόστους, όμως στις κρίσιμες επαφές με τη Ρωσία απουσιάζει.

Εάν τελικά υπάρξει συμφωνία για τον τερματισμό του πολέμου, φαίνεται ότι τους βασικούς όρους θα τους αποφασίσουν η Ρωσία, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ουκρανία. Η Ευρώπη, μολονότι πλήρωσε ακριβά την αναμέτρηση, κινδυνεύει να μην είναι παρούσα στο τραπέζι όπου θα ληφθούν οι αποφάσεις.

Αυτό συμβαίνει επειδή η Ευρωπαϊκή Ένωση δημιούργησε σημαία, σύνορα και κοινό νόμισμα, αλλά δεν δημιούργησε στρατό. Και όμως, από τον στρατό έπρεπε να ξεκινήσει, διότι αυτός είναι που εγγυάται την επιβίωση και την προστασία όλων των υπόλοιπων θεσμών ενός κράτους ή μιας πολιτικής ένωσης.

Η Ελλάδα πρέπει να εξετάζει εγκαίρως ακόμη και τα δυσμενέστερα σενάρια. Τι θα κάνει εάν στο μέλλον διαλυθεί ή αποδυναμωθεί δραματικά η Ευρωπαϊκή Ένωση; Με ποιες χώρες θα συνεργαστεί για να προστατεύσει τα συμφέροντά της;

Εδώ και χρόνια έχω προτείνει να αρχίσει, έστω σε ακαδημαϊκό και θεωρητικό επίπεδο, μια συζήτηση για τη δημιουργία συνομοσπονδιακής σχέσης ανάμεσα στην Ελλάδα, την Ιταλία και την Αλβανία. Κάθε χώρα θα διατηρεί το εθνικό της κράτος, αλλά σε κρίσιμους τομείς θα ασκείται κοινή πολιτική. Η γεωγραφία, οι ιστορικοί και πολιτισμικοί δεσμοί και οι κοινές ανάγκες ασφαλείας θα μπορούσαν να στηρίξουν ένα τέτοιο σχήμα.

Οι τρεις χώρες θα μπορούσαν να συγκροτήσουν μια ισχυρή δύναμη στην Ανατολική Μεσόγειο, με αξιόλογο στόλο, ισχυρές αεροπορικές δυνάμεις και δυνατότητα προστασίας των κοινών τους συμφερόντων.

Ελεγχόμενη και όχι ανεξέλεγκτη μετανάστευση

Η προστασία των συνόρων αποτελεί θεμελιώδες συστατικό της κρατικής κυριαρχίας. Όταν τα σύνορα δεν προστατεύονται και δεν γίνονται σεβαστά, η έννοια του κράτους αποδυναμώνεται.

Το δημογραφικό πρόβλημα υπάρχει και αρκετές χώρες επιλέγουν να καλύψουν τις ανάγκες σε εργατικό δυναμικό μέσω της μετανάστευσης. Αυτό μπορεί να είναι θεμιτό, εφόσον γίνεται οργανωμένα και με κριτήρια που καθορίζει το ίδιο το κράτος. Άλλο, όμως, η ελεγχόμενη μετανάστευση και άλλο η ανεξέλεγκτη είσοδος πληθυσμών.

Μια χώρα πρέπει να γνωρίζει ποιοι εισέρχονται στην επικράτειά της, με ποιες προϋποθέσεις και για ποιον σκοπό. Αυτό δεν είναι ούτε ρατσισμός ούτε φασισμός. Είναι στοιχειώδης και υπεύθυνη κρατική πολιτική. 

Τα επεισόδια στη Βρετανία, μετά την άφιξη μεταναστών από νέα θαλάσσια διαδρομή, αποδεικνύουν ότι η κοινωνική ένταση εξαπλώνεται. Παρόμοια φαινόμενα πρέπει να προβληματίσουν και την Ελλάδα, ιδιαίτερα σε σχέση με όσα συμβαίνουν στην Κρήτη. Σήμερα το πρόβλημα μπορεί να φαίνεται διαχειρίσιμο. Σε δύο ή τρία χρόνια, όμως, ίσως να μην είναι.

Τα παθήματα των άλλων ευρωπαϊκών χωρών πρέπει επιτέλους να μας γίνουν μαθήματα.

Η «Ασπίδα του Αχιλλέα» και το κρίσιμο ζήτημα του πηγαίου κώδικα

Ο υπουργός Εθνικής Άμυνας Νίκος Δένδιας είχε δηλώσει κατηγορηματικά ότι οι ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις δεν θα αποκτήσουν σύστημα διοίκησης και ελέγχου χωρίς να διαθέτουν τον πηγαίο κώδικά του. Και ορθώς. Είναι αδιανόητο η χώρα να διαθέτει ένα σύστημα κρίσιμο για την εθνική της επιβίωση και να εξαρτάται από οποιαδήποτε ξένη δύναμη, ακόμη και από την πιο φιλική.

Στη συνέχεια, όμως, ο διευθυντής του Οργανισμού Αντιπυραυλικής Άμυνας του Ισραήλ, Μοσέ Πατέλ, δήλωσε ότι η Ελλάδα δεν θα έχει πρόσβαση στον πηγαίο κώδικα των δυνατοτήτων διοίκησης και ελέγχου της «Ασπίδας του Αχιλλέα», επειδή αυτός δεν περιλαμβάνεται στην άδεια χρήσης της συμφωνίας.

Αργότερα προστέθηκε διευκρίνιση ότι θα υπάρξει μεταφορά τεχνογνωσίας και από κοινού χρήση λογισμικού και τεχνολογίας από τις ελληνικές και ισραηλινές Ένοπλες Δυνάμεις. Αυτό, όμως, δεν απαντά καθαρά στο αρχικό ερώτημα: Θα έχει ή όχι η Ελλάδα τον πηγαίο κώδικα; 

Η «Ασπίδα του Αχιλλέα» είναι ένα πολυεπίπεδο σύστημα, το οποίο θα περιλαμβάνει τα συστήματα SPYDER, Barak MX και David’s Sling, ισραηλινά ραντάρ, καθώς και ενοποιημένο σύστημα διοίκησης και ελέγχου. Θα συνδέεται με τα υπόλοιπα ελληνικά και νατοϊκά μέσα μέσω Link 16, ενώ για την ενσωμάτωση του David’s Sling απαιτείται και αμερικανική έγκριση, επειδή μέρος της τεχνολογίας είναι αμερικανικό.

Πρόκειται για συστήματα δοκιμασμένα σε πραγματικές συνθήκες μάχης, με μεγάλη επιχειρησιακή αξία. Αυτό δεν αμφισβητείται. Εδώ, όμως, μιλάμε για ένα πρόγραμμα περίπου τριών δισεκατομμυρίων ευρώ, το οποίο αφορά την αεράμυνα της χώρας για δεκαετίες. Δεν επιτρέπονται ασάφειες.

Μια τέτοια συμφωνία θα έπρεπε να έχει εξεταστεί εξονυχιστικά από τα αρμόδια όργανα και από την Επιτροπή Εξωτερικών και Άμυνας της Βουλής. Οι όροι που αφορούν τον εθνικό έλεγχο, την αυτονομία λειτουργίας, την αναβάθμιση και την επέμβαση στην αρχιτεκτονική του συστήματος πρέπει να είναι απολύτως ξεκάθαροι.

Παράλληλα, πρέπει να προετοιμαστούμε για τουρκική αντίδραση στο ΝΑΤΟ. Ήδη Τούρκοι απόστρατοι υποστηρίζουν ότι η συμφωνία Ελλάδας–Ισραήλ είναι αντίστοιχη με την αγορά των ρωσικών S-400 από την Τουρκία και ότι η Άγκυρα πρέπει να προσφύγει στα νατοϊκά όργανα. Το επιχείρημα είναι υποκριτικό, αλλά δεν πρέπει να υποτιμηθεί. Η Τουρκία θα χρησιμοποιήσει κάθε θεσμικό εργαλείο για να εμποδίσει την ενίσχυση της ελληνικής άμυνας.

Ο κίνδυνος σύγκρουσης Ισραήλ–Τουρκίας στη Συρία

Η Συρία εξελίσσεται σε πεδίο δοκιμής των κόκκινων γραμμών του Ισραήλ και της Τουρκίας.

Το Ισραήλ θέλει να διατηρήσει την ελευθερία δράσης του στον συριακό εναέριο χώρο και να αποτρέψει την επιστροφή του Ιράν. Παράλληλα, δεν θέλει να επιτρέψει στην Τουρκία να επεκτείνει τη στρατιωτική παρουσία και την επιρροή της από τη Βόρεια Συρία προς τον νότο.

Η Τουρκία, από την πλευρά της, βλέπει τη νέα εξουσία στη Δαμασκό ως στρατηγική ευκαιρία. Θέλει μια κεντρική κυβέρνηση την οποία θα μπορεί να επηρεάζει, ώστε να αντιμετωπίσει το κουρδικό ζήτημα και να χρησιμοποιήσει τη Συρία ως βατήρα για την επέκταση της τουρκικής ισχύος σε ολόκληρη την περιοχή. 

Οι δύο χώρες δεν επιδιώκουν κατ’ ανάγκην μια άμεση πολεμική σύγκρουση. Όμως, όταν δύο δυνάμεις δοκιμάζουν διαρκώς τα όρια η μία της άλλης, ένα λάθος ή ένας λανθασμένος υπολογισμός μπορεί να προκαλέσει ανεξέλεγκτη κλιμάκωση.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες φαίνεται να επιδιώκουν μια νέα περιφερειακή αρχιτεκτονική ασφαλείας, με επίκεντρο την ανάσχεση του Ιράν και με μελλοντική συμμετοχή της Σαουδικής Αραβίας και άλλων κρατών στις Συμφωνίες του Αβραάμ. Στο πλαίσιο αυτό, η Ουάσιγκτον ενδέχεται να επιχειρήσει να φέρει ξανά πιο κοντά το Ισραήλ και την Τουρκία, οριοθετώντας τις ζώνες επιρροής τους στη Συρία.

Η Ελλάδα και η Κύπρος πρέπει να παρακολουθούν αυτή την εξέλιξη με ιδιαίτερη προσοχή. Στη διεθνή πολιτική δεν υπάρχουν μόνιμες φιλίες. Υπάρχουν συμφέροντα, συσχετισμοί ισχύος και συμφωνίες που μπορούν να αλλάξουν όταν αλλάξουν οι συνθήκες.

Η τουρκική υποκρισία απέναντι στους Κούρδους

Τέλος, όσα συμβαίνουν με την εκπαίδευση στη Συρία αποκαλύπτουν για ακόμη μία φορά την τουρκική υποκρισία.

Η Τουρκία διαμαρτύρεται επειδή το νέο ενιαίο συριακό πρόγραμμα σπουδών περιορίζει τη διδασκαλία της τουρκικής γλώσσας στα σχολεία των Τουρκομάνων. Ζητά να προστατευθεί το δικαίωμά τους να διδάσκονται στη μητρική τους γλώσσα.

Την ίδια στιγμή, όμως, το τουρκικό κράτος αρνείται αυτό το δικαίωμα σε δεκάδες εκατομμύρια Κούρδους πολίτες του. Δηλαδή, οι Τουρκομάνοι της Συρίας δικαιούνται να διδάσκονται στη μητρική τους γλώσσα, αλλά οι Κούρδοι της Τουρκίας όχι.

Αυτό δεν είναι απλώς αντίφαση. Είναι η σταθερή αντίληψη της Τουρκίας ότι τα δικαιώματα ισχύουν μόνο όταν υπηρετούν την επέκταση της δικής της επιρροής. Όταν τα ίδια δικαιώματα αφορούν πληθυσμούς εντός της τουρκικής επικράτειας, τότε καταργούνται στο όνομα της κρατικής ενότητας. 

Αυτή είναι η πολιτική πραγματικότητα που αντιμετωπίζουμε. Και γι’ αυτό η Ελλάδα χρειάζεται σοβαρό κράτος, στρατηγικό σχεδιασμό και θεσμική συνέχεια. Οι διεθνείς εξελίξεις δεν περιμένουν κανέναν και οι λαοί που δεν προετοιμάζονται εγκαίρως πληρώνουν πάντοτε βαρύτερο τίμημα.

https://geopolitico.gr/

**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων

Ελλάδα -ΗΠΑ: Η μυστική αποστολή στην Αθήνα, και η κρίση στο Αιγαίο.-----Την ιδια ώρα,Η Τουρκία προετοιμάζεται για πόλεμο πλήρους κλίμακας με τη χρήση όπλων μαζικής καταστροφής

Του Σωτήρη Σιδέρη 
Ενώ ο Ντόναλντ Τράμπ  συνεχίζει να αγνοεί  επιδεικτικά τον Κυριάκο Μητσοτάκη, στα κατώτερα επίπεδα του Λευκού Οίκου και του Στέιτ Ντιπάρτμεντ φαίνεται ότι επικρατεί αναταραχή για την κλιμακούμενη  ένταση μεταξύ Ελλάδας -Τουρκίας. Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών,  που  δεν έχει πρόσβαση στον Λευκό Οίκο, αναζητά κάποια εκδήλωση ενδιαφέροντος μέσω της πρεσβείας των ΗΠΑ στην Αθήνα, που έχει υποβαθμιστεί σε ανησυχητικό βαθμό.

Το μόνο που έχουν αποδώσει αυτές οι εκκλήσεις είναι μια δήλωση της αναξιόπιστης Κίμπερλι Γκιλφόϊλ ότι μέχρι το τέλος του χρόνου θα επισκεφθεί την Αθήνα ο ΥΠΕΞ Μαρκ Ρούμπιο, κάτι όμως που αναμένεται εδώ και μήνες καθώς εκκρεμούν συνομιλίες για την επικαιροποίηση της Συμφωνίας Αμοιβαίας Αμυντικής Συνεργασίας.  

Ωστόσο, την Αθήνα επισκέφθηκε  στις 2  Σεπτεμβρίου, χωρίς να  ανακοινωθεί, ο Ντάνιελ Τζ. Λότον Αναπληρωτής Βοηθός Γραμματέας  στο Γραφείο Ευρωπαϊκών και Ευρασιατικών Υποθέσεων .
Ο Λότον ήρθε για να ανιχνεύσει τις διαθέσεις της Αθήνας έναντι της Τουρκίας καθώς κλιμακώνεται η ένταση και η Διακήρυξη των Αθηνών έχει ολοκληρώσει τη χρησιμότητά της. Από τις εδώ επαφές του με κυβερνητικούς αξιωματούχους και άλλους παράγοντες, προέκυψαν ανησυχητικά στοιχεία..

Ο Λότον είναι διπλωμάτης καριέρας.  Δεν μετέφερε κάποιο μήνυμα ή κάποια θέση της αμερικανικής κυβέρνησης, γιατί ο Λευκός Οίκος είναι απροσπέλαστος για πολλούς στην Ουάσιγκτον. Ως απεσταλμένος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ,  ήρθε στην Αθήνα για να εκτιμήσει τι τροπή μπορεί να πάρει η υπόθεση του ηλεκτρικού καλωδίου, των θαλάσσιων πάρκων και η ρητορική της έντασης, πόσο κοντά ή πόσο μακριά είμαστε από μια μεγάλη κρίση. Φυσικά συζητήθηκαν και οι ελληνοαμερικανικές σχέσεις.

Οι Αμερικανοί διπλωμάτες γνωρίζουν άλλωστε ότι η χώρα που έχει αυτονομία δράσης  έναντι των ΗΠΑ είναι η Τουρκία, ενώ η Ελλάδα είναι προβλέψιμη και υπάκουη. Θέλοντας λοιπόν να υπερβεί την Κίμπερλι Γκιλφόϊλ η οποία  εμφανίζεται μόνο όταν κάνει διαλείμματα από την κοσμική ζωή, ούτε έχει γνώσεις ή διπλωματικές ικανότητες, ο Αμερικανός αξιωματούχος διερεύνησε το κλίμα στην Αθήνα.  Ωστόσο σε συναντήσεις του με  διπλωμάτες και ειδικούς αναλυτές, όταν ρωτήθηκε ποια θα είναι η αντίδραση των ΗΠΑ σε περίπτωση σύγκρουσης Ελλάδας -Τουρκίας, άφησε σαφώς να εννοηθεί πως ούτε γνωρίζει , ούτε μπορεί να προβλέψει πως θα αντιδράσει ο  Τραμπ και το επιτελείο του και μάλλον ήταν σχεδόν βέβαιος  ότι οι ΗΠΑ θα είναι απούσες. Αλλά και αν υπάρξει εμπλοκή, κανείς δεν μπορεί να ξέρει τι μορφή θα έχει.

Υψηλό ρίσκο

Άρα οι ελληνοαμερικανικές  σχέσεις βρίσκονται σε κομβικό σημείο και εξελίσσονται ανησυχητικά για την σταθερότητα στην περιοχή. Προφανώς ο Λότον θα ετοιμάσει την έκθεσή του , παρακινώντας ίσως τους προισταμένους του να στρέψουν το ενδιαφέρον τους στο Αιγαίο. Το ζήτημα είναι αν θα εισακουστεί….

Σε αντίθεση με τον -κατώτερο των περιστάσεων- Γιώργο Γεραπετρίτη που αδυνατεί να ιεραρχήσει τις προτεραιότητές του και να μιλήσει ανοιχτά για τις σχέσεις με την Ουάσιγκτον και την ΕΕ,  η Τουρκία κινείται όλο και με μεγαλύτερη άνεση και στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, καθώς έχει ένα ολόκληρο πλέγμα σχέσεων με όλες τις πλευρές και με τις ΗΠΑ φυσικά, γεγονός που ενισχύει την επιθετικότητά της.  Αν όλοι αυτοί οι παράγοντες, δεν αντιδράσουν έγκαιρα και αυτό πρέπει να το επιδιώξει η Αθήνα, η Άγκυρα θα το εκλάβει ως σιωπηλή συναίνεση για ενδεχόμενη επιθετική κίνηση. Όμως είναι νωρίς να προβλέψει κανείς τι θα συμβεί και αν η Τουρκία μπορεί να κάνει  τέτοια κίνηση υψηλού ρίσκου.

Να σημειωθεί ότι οι  ΗΠΑ σε λίγες εβδομάδες θα βρίσκονται σε κατάσταση παροξυσμού ενόψει των εκλογών του Νοεμβρίου για το Κογκρέσο. Αν ο Τραμπ χάσει θα θελήσει να συμπαρασύρει τις ΗΠΑ, μετατρέποντας την δική του ασταθή πλέον θέση σε στρατηγική αστάθεια για όλο τον κόσμο. Φανταζόμαστε λοιπόν ποια θα είναι η επίδραση στο Αιγαίο...

Ο Μάρκο Ρούμπιο που όπως προαναφέρθηκε να επισκεφθεί την Αθήνα μέχρι το τέλος του έτους, θα συζητήσει προφανώς όλα τα θέματα και αυτά είναι πολλά. Ουκρανία, patriot, Τουρκία, Ανατολική Μεσόγειος, Ισραήλ και διμερείς σχέσεις φυσικά. Κανείς στην Αθήνα δεν έχει ιδέα τι μπορεί να προκύψει από την επίσκεψη αυτή.
Έμπειροι διπλωμάτες επισημαίνουν ότι παρουσιάζεται μια ευκαιρία που δεν πρέπει να χάσει η Αθήνα. Δηλαδή, επισημαίνουν,  είναι η στιγμή που κατά τις συνομιλίες, η ελληνική κυβέρνηση πρέπει να θέσει ζήτημα εγγυήσεων ασφαλείας, κάτι όμως που ζητά επί δεκαετίες η Ελλάδα, αλλά πάντα εισπράττει γενικότητες,  πίεση για  χαμήλωμα των τόνων και συστάσεις για διάλογο με την Τουρκία. 

Από την πλευρά τους όμως οι ΗΠΑ θέλουν και άλλες βάσεις και άλλες διευκολύνσεις και δεν γνωρίζουμε ακόμη πως θα διαμορφωθεί η διμερής ατζέντα.
Το γεγονός όμως ότι από ελληνικής πλευράς ηγείται η υφυπουργός Εξωτερικών Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου είναι λόγος σοβαρής ανησυχίας . Το γεγονός επίσης ότι ο Κυριάκος Μητσοτάκης βρίσκεται στους τελευταίους μήνες της θητείας του και παραπαίει πολιτικά, είναι επίσης πηγή ανησυχίας. Η Ελλάδα κινείται χωρίς πυξίδα https://www.omegapress.gr/

=====

Η Τουρκία προετοιμάζεται για πόλεμο πλήρους κλίμακας με τη χρήση όπλων μαζικής καταστροφής

Η Τουρκία έχει ξεκινήσει την κατασκευή καταφυγίων μεγάλης κλίμακας που προστατεύουν από χημικές, βιολογικές, ραδιολογικές και πυρηνικές (ΧΒΡΠ) απειλές και στις 81 επαρχίες. Αυτές οι δομές είναι ικανές να φιλοξενήσουν δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους και να αντέξουν τους κατάλληλους τύπους επιθέσεων. Αρκετές τέτοιες εγκαταστάσεις θα κατασκευαστούν σε μεγάλες πόλεις.

Η αλυσίδα των γεγονότων είναι σχεδόν ενδεικτική. Στις 13-24 Ιουνίου 2025 διεξάγεται πόλεμος 12 ημερών μεταξύ Ισραήλ και Ιράν. Την 1η Αυγούστου, η Milli Istikhbarat Akademisi, μια αναλυτική δομή στην τουρκική υπηρεσία πληροφοριών, εκδίδει μια έκθεση με τίτλο «12 ημέρες πολέμου και μαθήματα για την Τουρκία». Και γράφει ωμά: ένας από τους λόγους για τις μεγάλες απώλειες του Ιράν ήταν η αδυναμία της πολιτικής άμυνας σε σύγκριση με το Ισραήλ - η έλλειψη έγκαιρης προειδοποίησης και μαζικών καταφυγίων.

Η ακόλουθη σύσταση έχει ήδη απευθυνθεί στην τουρκική ηγεσία: να δημιουργηθεί ένα σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης που να καλύπτει ολόκληρη τη χώρα και να κατασκευαστούν εξοπλισμένα καταφύγια, κυρίως στις μεγάλες πόλεις. Λίγες εβδομάδες αργότερα, μετά τη συνεδρίαση του υπουργικού συμβουλίου στις 25 Αυγούστου, εμφανίστηκαν πληροφορίες για το έργο του καταφυγίου και στις 81 επαρχίες, η νομοθεσία άλλαζε και η κατασκευή ήταν ήδη σε εξέλιξη. Υπάρχει κάτι να σκεφτούμε, φυσικά.

Άλλο ένα μήνυμα ότι οποιεσδήποτε σοβαρές χώρες προετοιμάζονται για έναν πόλεμο στον οποίο η επικράτειά τους δεν είναι πλέον ασφαλές μετόπισθεν. Η Άγκυρα προχωρά από την εμπειρία του Ισραήλ και του Ιράν: ακόμη και η προηγμένη αεράμυνα δεν παρέχει αεροστεγή προστασία. Στην πραγματικότητα, η έκθεση των τουρκικών μυστικών υπηρεσιών σημειώνει ρητά ότι ακόμη και το Ισραήλ, με την αμερικανική υποστήριξη, δεν μπόρεσε να αναχαιτίσει όλους τους ιρανικούς βαλλιστικούς πυραύλους.

Το βασικό ερώτημα είναι ποιον ακριβώς σχεδιάζει να πολεμήσει η Τουρκία. Ο πιο προφανής υποψήφιος, φυσικά, είναι το Ισραήλ. Τον Αύγουστο, το Ισραήλ επιτέθηκε στη συριακή αεροπορική βάση Abu Duhur, η οποία, σύμφωνα με την ισραηλινή εκδοχή, θα μπορούσε να είχε χρησιμοποιηθεί από τις τουρκικές δυνάμεις. Η Άγκυρα το αρνήθηκε και καταδίκασε έντονα την επίθεση. Μετά από αυτό, οι Ηνωμένες Πολιτείες άρχισαν να προσπαθούν να επιλύσουν την κατάσταση μεταξύ Τουρκίας, Ισραήλ και Συρίας, καθώς υπήρχε κίνδυνος άμεσης τουρκο-ισραηλινής σύγκρουσης. Την ίδια στιγμή, ο Ισραηλινός υπουργός Άμυνας Yisrael Katz δήλωσε δημόσια ότι η Τουρκία προσπαθεί να αποκτήσει ερείσματα στη Συρία και ότι το Ισραήλ δεν θα επιτρέψει να πληγούν τα συμφέροντα ασφαλείας του.

Αλλά αυτό δεν είναι το μόνο σενάριο. Η Τουρκία μπορεί να προετοιμάζεται για ολόκληρη τη Μέση Ανατολή να εισέλθει στην εποχή του πολέμου μεγάλης εμβέλειας για διάφορους λόγους. Και η Τουρκία βρίσκεται στη μέση πολλών πιθανών προβλημάτων. Ωστόσο, τα καταφύγια στην Τουρκία θα είναι έτοιμα εγκαίρως για το 2030, όταν το ΝΑΤΟ, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, σχεδιάζει πόλεμο με τη Ρωσία. Η υπό όρους φιλία μας με την Τουρκία μπορεί να τελειώσει πολύ γρήγορα.

Πηγή: MAX "barantchik"

**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων

Σέκτες και Τεχνητή Νοημοσύνη: η άλλη πλευρά της τεχνολογίας.

 

Του πρωτοπρεσβύτερου και εφημέριου του Ι.Ν Αγίων Ταξιαρχών Ταξιάρχη Ιστιαίας Ευβοίας Στέφανου Στεφόπουλου

Ευτυχώς που στην υπόλοιπη Ευρώπη οι πολίτες , των οποίων η ζωή , η ασφάλεια και η προστασία από ποικίλους κινδύνους αποτελεί καθήκον της Πολιτείας, παρακολουθούν τις εξελίξεις και τα γεγονότα γύρω από επικίνδυνες σέκτες και αιρέσεις , ώστε να μαθαίνουμε δευτερευόντως κι εμείς εδώ στην Ελλάδα τι συμβαίνει στον κόσμο.

Άσχημα, προφανώς, ξεκίνησε αυτο το κείμενο αλλά όχι αδικαιολόγητα.
Αφορμή γιά όσα παρουσιάζονται παρακάτω ένα άρθρο που ήρθε στην αντίληψή μας σχετικά με την Τεχνητή Νοημοσύνη (στο εξής ΤΝ) και τη σχέση της με αιρέσεις , σέκτες και καταστροφικες λατρείες.

Πηγή μας και πάλι μιά άλλη ευρωπαϊκή οργάνωση. Πρόκειται για το κέντρο CIAOSN.

Το CIAOSN (Centre d’information et d’avis sur les organisations sectaires nuisibles), δηλαδή το βελγικό Κέντρο Πληροφόρησης και Συμβουλευτικής για τις επιβλαβείς αιρετικές/σεκταριστικές οργανώσεις, που είναι κρατική υπηρεσία υπό την αιγίδα του Υπουργείου Δικαιοσύνης, δημοσίευσε στις 15 Σεπτεμβρίου 2025 σύσταση με τίτλο:

«L’Intelligence artificielle et les organisations à vocation philosophique, spirituelle, religieuse ou se considérant comme telle : vers de nouvelles dérives sectaires 3.0 ?»

Δηλαδή περίπου:

«Η Τεχνητή Νοημοσύνη και οι οργανώσεις φιλοσοφικού, πνευματικού ή θρησκευτικού χαρακτήρα ή που θεωρούν τους εαυτούς τους τέτοιες. Προς νέες σεκταριστικές εκτροπές 3.0;»

Το επίσημο κείμενο του βελγικού κρατικού φορέα είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον γιατί συνδέει την ΤΝ με δύο κλασικούς μηχανισμούς των σεκταριστικών οργανώσεων: τη στρατολόγηση και τη χειραγώγηση.

Συγκεκριμένα αναφέρει ότι

“Η στρατολόγηση μέσω κοινωνικών δικτύων μπορεί να δημιουργήσει κινδύνους, ιδιαίτερα για ευάλωτα άτομα και ανηλίκους, η χρήση bots και chatbots μπορεί να ενισχύσει σημαντικά αυτούς τους κινδύνους,τα deepfakes μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την παραγωγή παραπλανητικών πληροφοριών,τέτοιες τεχνολογίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν για επιρροή ή άσκηση πίεσης σε άτομα ή ομάδες.”

Και υπάρχει μια πολύ σημαντική διατύπωση.

Το CIAOSN θεωρεί ότι η αξιολόγηση των σεκταριστικών εκτροπών με τα “13 κριτήρια βλαπτικότητας” πρέπει πλέον να λαμβάνει υπόψη την επίδραση της ψηφιοποίησης και ειδικά της ΤΝ. Ιδιαίτερα επηρεάζονται τα κριτήρια της καταχρηστικής στρατολόγησης και της διανοητικής χειραγώγησης.

Υπάρχει και κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον.

Το CIAOSN δεν περιορίζεται στην προειδοποίηση για χρήση της ΤΝ από ήδη υπάρχουσες ομάδες. Στο ευρύτερο ερευνητικό του έργο εξετάζει το ενδεχόμενο η ΤΝ να συμβάλει στην εμφάνιση νέων μορφών θρησκευτικότητας και πνευματικότητας.

Στην έκθεση δραστηριοτήτων του αναφέρει ότι η παραγωγική ΤΝ έχει χαρακτηριστικά που μπορούν να συνδεθούν με τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται θεότητες ή προφήτες, ενώ ήδη εμφανίζονται περιπτώσεις όπου η ΤΝ χρησιμοποιείται για κηρύγματα, συμβουλές και συμμετοχή σε προσευχή.

Μάλιστα, το CIAOSN έχει θέσει ως ερευνητικό θέμα:

«Religiosité, spiritualité et Intelligence Artificielle : quels risques de dérives/dangers?»

δηλαδή:

«Θρησκευτικότητα, πνευματικότητα και Τεχνητή Νοημοσύνη: ποιοι οι κίνδυνοι εκτροπών/κινδύνων;»

Και η επικαιρότητα είναι μεγάλη.
Σε ανακοίνωσή του τον Μάρτιο του 2026, το CIAOSN επανέφερε ακριβώς αυτή την προειδοποίηση, αναφέροντας ότι “η εξέλιξη της ΤΝ μπορεί να οδηγήσει σε νέες σεκταριστικές εκτροπές στον χώρο της πνευματικότητας”.

Ας δούμε στο σημείο αυτό ποιά θεωρεί το κέντρο αυτό ως τα “13 κριτηρια βλαπτικότητας”!

“Προέρχονται από την έκθεση της βελγικής κοινοβουλευτικής εξεταστικής επιτροπής της 28ης Απριλίου 1997. Το CIAOSN τα χρησιμοποιεί ως πλαίσιο αξιολόγησης πιθανών επιβλαβών πρακτικών, όχι ως κατάλογο δογμάτων ή θρησκειών που θεωρούνται από μόνες τους επικίνδυνες.
Και είναι:

• Παραπλανητικές ή καταχρηστικές μέθοδοι στρατολόγησης.
• Απόκρυψη της πραγματικής φύσης, σκοπών ή απαιτήσεων μιας οργάνωσης κατά την προσέλκυση νέων μελών.
• Καταφυγή σε διανοητική/ψυχολογική χειραγώγηση.
  Τεχνικές που περιορίζουν την ελεύθερη κρίση και αυτονομία του ατόμου.
• Σωματική ή ψυχολογική κακομεταχείριση.
  Κακοποίηση μελών ή των οικογενειών τους.
• Στέρηση κατάλληλης ιατρικής περίθαλψης.
  Όταν ένα άτομο ή η οικογένειά του στερείται αναγκαίας ιατρικής φροντίδας.
• Βία, ιδίως σεξουαλική.
  Βία εναντίον μελών, συγγενών, τρίτων ή παιδιών.
• Επιβαλλόμενη ρήξη με την οικογένεια και το κοινωνικό περιβάλλον.
  Αποκοπή από σύζυγο, παιδιά, γονείς, συγγενείς και φίλους.
• Απαγωγή παιδιών ή απομάκρυνσή τους από τους γονείς (περιλαμβάνει πρακτικές με τις οποίες παιδιά αποσπώνται παράνομα από την οικογένειά τους).
• Στέρηση της ελευθερίας αποχώρησης από την οργάνωση (όταν το μέλος δεν μπορεί πραγματικά να φύγει ελεύθερα).
• Δυσανάλογες οικονομικές απαιτήσεις, απάτη ή υπεξαίρεση.
  Οικονομική εκμετάλλευση των μελών, της περιουσίας ή των χρημάτων τους.
• Καταχρηστική εκμετάλλευση της εργασίας των μελών.
  Απαιτήσεις εργασίας που υπερβαίνουν τα εύλογα όρια και αποβαίνουν προς όφελος της οργάνωσης.
• Πλήρης ρήξη με τη δημοκρατική κοινωνία, η οποία παρουσιάζεται ως «κακή» (Η κοινωνία, οι δημοκρατικοί θεσμοί ή ο έξω κόσμος παρουσιάζονται συνολικά ως διεφθαρμένοι ή εχθρικοί).
• Βούληση καταστροφής της κοινωνίας προς όφελος της οργάνωσης (Δεν αφορά απλώς την απόρριψη ορισμένων κοινωνικών αξιών, αλλά πρόθεση καταστροφής της κοινωνικής τάξης προς όφελος της ομάδας).
• Χρήση παράνομων μεθόδων για την κατάληψη της εξουσίας (παράνομες πρακτικές με σκοπό την απόκτηση ή κατάληψη πολιτικής/κοινωνικής εξουσίας).

Μια πολύ σημαντική διευκρίνιση.
Το CIAOSN τονίζει ρητά ότι δεν είναι απαραίτητο να συνυπάρχουν και τα 13 κριτήρια σε μια οργάνωση. Επίσης, δεν έχουν όλα το ίδιο βάρος σε κάθε περίπτωση. Το αντικείμενο της αξιολόγησης είναι κυρίως οι πρακτικές και η βλάβη που προκαλούν, όχι το αν μια θρησκευτική ή φιλοσοφική διδασκαλία είναι «ορθή» ή «λανθασμένη».

Ένα χαρακτηριστικό υποθετικό παράδειγμα για την διανοητική χειραγώγηση, θα ήταν το εξής σενάριο.

Ο προσωπικός “πνευματικός” οδηγός.

Μια σεκταριστική ομάδα δημιουργεί ένα chatbot με ΤΝ και το παρουσιάζει ως «ψηφιακό πνευματικό οδηγό» ή ως εργαλείο που μεταφέρει τη σοφία του γκουρού.

Ένα νέο μέλος αρχίζει να συνομιλεί μαζί του καθημερινά. Το σύστημα, επειδή γνωρίζει από τις προηγούμενες συνομιλίες τους φόβους του, τις οικογενειακές του συγκρούσεις, τις ανασφάλειές του, τις θρησκευτικές του αναζητήσεις, τις οικονομικές ή προσωπικές δυσκολίες του και μπορεί να του δίνει εξατομικευμένες απαντήσεις.

Για παράδειγμα, αν το μέλος αμφισβητήσει τον αρχηγό, το chatbot θα μπορούσε να απαντήσει:

«Η αμφιβολία που αισθάνεσαι είναι φυσιολογική. Είναι όμως αποτέλεσμα της αρνητικής επιρροής του εξωτερικού κόσμου. Εμπιστεύσου περισσότερο τη διδασκαλία και λιγότερο τις αμφιβολίες σου.»

Αν ένας συγγενής προσπαθήσει να τον απομακρύνει:

«Οι άνθρωποι που δεν έχουν βιώσει την αλήθεια μας δεν μπορούν να καταλάβουν την επιλογή σου.»

Έτσι, η ΤΝ δεν χρειάζεται να διατάξει ευθέως το άτομο. Μπορεί να λειτουργεί συνεχώς ως ένας προσωποποιημένος μηχανισμός επιβεβαίωσης της ιδεολογίας της ομάδας.

Αυτό είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον σε σχέση με το CIAOSN, διότι το ίδιο επισημαίνει ότι η ΤΝ μπορεί να ασκεί «εξατομικευμένη επιρροή» σε ανηλίκους, προσαρμόζοντας την επιρροή στις πεποιθήσεις και στις συμπεριφορές τους «à la carte».

Ένα τόσο εξελιγμένο σύστημα θα μπορούσε θεωρητικά να χρησιμοποιηθεί για:

1. Καταχρηστική στρατολόγηση.
Το chatbot εντοπίζει ποιοι χρήστες είναι περισσότερο ευάλωτοι και τους προσεγγίζει με εξατομικευμένα μηνύματα.

2. Διανοητική χειραγώγηση.
Συνεχής προσωποποιημένη επιβεβαίωση της ιδεολογίας της ομάδας.

6. Ρήξη με οικογένεια και φίλους.
Το σύστημα παρουσιάζει τις αντιρρήσεις συγγενών ως «εχθρικές» ή ως απόδειξη ότι ο χρήστης πρέπει να απομακρυνθεί.

8. Στέρηση της ελευθερίας αποχώρησης.
Όχι απαραίτητα με φυσικό εξαναγκασμό, αλλά με δημιουργία μιας σχέσης ψυχολογικής εξάρτησης από τον ψηφιακό «οδηγό».

9. Οικονομική εκμετάλλευση.
Το chatbot θα μπορούσε να προωθεί εξατομικευμένα σεμινάρια, θεραπείες, δωρεές ή «ανώτερα επίπεδα» πνευματικής εκπαίδευσης.

Και υπάρχει ένα ακόμη πιο ανησυχητικό ενδεχόμενο. Ένα deepfake του ίδιου του γκουρού.

Το CIAOSN προειδοποιεί ότι τα deepfakes αυξάνουν τον κίνδυνο παραπλανητικών πληροφοριών που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για επιρροή ή πίεση σε άτομα και ομάδες.

Άρα, θεωρητικά, ένας ηγέτης θα μπορούσε να εμφανίζεται σε ένα βίντεο που έχει παραχθεί από ΤΝ και να φαίνεται ότι λέει κάτι που στην πραγματικότητα δεν είπε ποτέ.

Είναι, τέλος, πολύ ενδιαφέρον σημείο της νέας τεχνολογίας το γεγονός πως
παλαιότερα η σεκταριστική χειραγώγηση είχε ως βασικό «κανάλι» τον άνθρωπο-ηγέτη και την ομάδα.

Με την ΤΝ μπορεί να δημιουργηθεί ένας 24ωρος, εξατομικευμένος ψηφιακός μεσάζων μεταξύ της ομάδας και κάθε μέλους.

Το CIAOSN ακριβώς γι’ αυτό θεωρεί ότι τα παραδοσιακά 13 κριτήρια πρέπει πλέον να εξετάζονται υπό το πρίσμα της ψηφιοποίησης και της ΤΝ.

Με βάση τις παραπάνω πολύτιμες, κατατοπιστικές πληροφορίες γιά την κατάσταση στο Βέλγιο, που όμως αντικατοπτρίζουν μάλλον και την συνολική ευρωπαϊκή πραγματικότητα, εγείρουν και πάλι ένα ερώτημα που , δυστυχώς, θα μείνει αναπάντητο.

Πόσο πιο λίγο να κοστολογείται η ζωή των πολιτών σ αυτή τη χώρα όταν η εκάστοτε Πολιτεία αρνείται πεισματικά να ασχοληθεί με την ψυχοσωματική υγεία τους και ενώ σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες προβλέπεται η λειτουργία θεσμών και οργανισμών , ανεξάρτητων, κρατικών και ιδιωτικών , με εκθέσεις κινδύνου, αναλύσεις πληροφοριών και ενημέρωση του κοινού;

Είναι λιγότερο δημοκράτες οι Γάλλοι, οι Γερμανοί, οι Ιταλοί, οι Βέλγοι, οι Αμερικανοί, οι Βρεττανοί που τους διαθέτουν;

Παραβιάζουν κάποια ατομικά δικαιώματα και ελευθερίες; Προφανώς όχι.

Γιά άλλη μιά φορά, λοιπόν, η χώρα μας αναδεικνύεται σε “ξέφραγο αμπέλι”, βορά στις διαθέσεις αιρέσεων, σεκτών, παραθρησκευτικών οργανώσεων, γκουρού και καταστροφικών λατρειών.

Το CIAOSN δημιουργήθηκε μετά από κοινοβουλευτική εξεταστική επιτροπή το 1996. Οι βελγικές αρχές ανησυχούσαν τότε για τη συλλογική αυτοκτονία του 1995 σε Γαλλία, Ελβετία και Καναδά από μέλη του Τάγματος του Ηλιακού Ναού.

Το Κέντρο είναι ένας ανεξάρτητος και μη κατασταλτικός φορέας που συλλέγει και αναλύει δεδομένα σχετικά με τα σεκταριστικά κινήματα. Λειτουργεί επίσης μια ανοιχτή βιβλιοθήκη στις Βρυξέλλες σχετικά με το θέμα, καθώς η κύρια αποστολή του είναι να προσφέρει τεκμηρίωση και συμβουλές στις βελγικές αρχές και στο ευρύ κοινό.

Ενώ και στην Ταϊβάν φέτος διοργανώνεται διεθνές συνεδριο της CESNUR.
Ποιος άραγε θα εκπροσωπήσει τη χώρα μας;
Ο ΚΑΝΕΝΑΣ ! Ή μήπως όχι;

 Ι.Ν. Αγίων Ταξιαρχών Ιστιαίας.

**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων