Φλάβιος Ιουλιανός Μιθριδατικός
Οι πόλεις έχουν από καιρό κατανοηθεί ως η υψηλότερη έκφραση του ανθρώπινου πολιτισμού, αυτά τα μέρη όπου η οικονομική ζωή, η κοινωνική τάξη και το πολιτιστικό νόημα συγκλίνουν σε ένα πυκνό και γενεσιουργό σύνολο. Από τα πρώτα αστικά κέντρα της Εποχής του Χαλκού μέχρι τις μεγάλες μητροπόλεις του σύγχρονου κόσμου, η πόλη χρησίμευσε όχι απλώς ως συγκέντρωση ανθρώπων αλλά ως οργανωτική αρχή της ίδιας της ανθρώπινης ζωής. Είναι στην πόλη που η εργασία βρίσκει συντονισμό, οι θεσμοί διαμορφώνονται και ο πολιτισμός παράγεται, μεταδίδεται και μεταμορφώνεται. Ακόμη και στις πιο αλλοτριωτικές μορφές της, η σύγχρονη πόλη έχει διατηρήσει μια σαφή αιτιολόγηση: εκεί συμβαίνουν τα πράγματα, όπου γίνεται η δουλειά, όπου δημιουργείται πλούτος και όπου δομείται η ζωή. Αυτή η δικαιολογία, ωστόσο, αρχίζει να διαβρώνεται μπροστά στα μάτια μας. Η ταχεία ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης δεν αντιπροσωπεύει απλώς μια άλλη φάση στην τεχνολογική πρόοδο συγκρίσιμη με τη μηχανοποίηση ή την ψηφιοποίηση, αλλά σηματοδοτεί μια πιο θεμελιώδη αλλαγή που δυνητικά απομακρύνει εντελώς τα ανθρώπινα όντα από τη διαδικασία παραγωγής. Για πρώτη φορά στην ιστορία, είναι κατανοητό ότι μεγάλα τμήματα της οικονομικής δραστηριότητας, της ανάλυσης, του σχεδιασμού, του συντονισμού, ακόμη και της λήψης αποφάσεων μπορούν να συμβούν χωρίς ουσιαστική ανθρώπινη συμμετοχή. Ένα σύστημα που κάποτε εξαρτιόταν από την ανθρώπινη εργασία σε κάθε επίπεδο μπορεί να λειτουργεί όλο και περισσότερο χωρίς αυτήν. Αυτό εγείρει ένα ερώτημα που είναι τόσο πρακτικό όσο και πολιτισμικό: τι γίνεται με την πόλη όταν δεν απαιτείται πλέον ως κέντρο ανθρώπινης εργασίας;
Η σύγχρονη μητρόπολη, ιδιαίτερα στην ύστερη μορφή της, έχει ήδη υποστεί μια βαθιά μεταμόρφωση, όπως παρατήρησε ο Oswald Spengler, η «παγκόσμια πόλη» δεν αντιπροσωπεύει την άνθηση ενός πολιτισμού, αλλά το αποκορύφωμά του, μια τεράστια, εξαιρετικά οργανωμένη δομή όλο και πιο αποκομμένη από τα οργανικά θεμέλια της ζωής: γη, παράδοση, θρησκεία, ακόμη και οικογένεια.1 Πολλά από αυτά που κάποτε έδιναν νόημα στην πόλη έχουν αραιώσει ή εξαφανιστεί, αφήνοντας πίσω ένα σύστημα που είναι εξαιρετικά αποτελεσματικό στον συντονισμό της οικονομικής δραστηριότητας, αλλά όλο και πιο αδύναμο στη διατήρηση των βαθύτερων κοινωνικών και πολιτιστικών δεσμών από τους οποίους εξαρτάται η ανθρώπινη συνέχεια. Εάν αυτή η διάγνωση είναι σωστή, τότε η άνοδος της τεχνητής νοημοσύνης δεν εισάγει μια εντελώς νέα κρίση. Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν οι πόλεις θα συνεχίσουν να υπάρχουν ως φυσικές δομές με την επανάσταση της τεχνητής νοημοσύνης. Θα το κάνουν, αλλά το πιο σχετικό ερώτημα είναι αν θα συνεχίσουν να υπάρχουν ως ζωντανά κέντρα του ανθρώπινου πολιτισμού ή, με το να γίνονται όλο και πιο αποτελεσματικοί, θα πάψουν ήσυχα να χρειάζονται τους ανθρώπους για τους οποίους κατασκευάστηκαν.
Η Κούφια Πόλη: Από τη Ζωντανή Μορφή στο Αφηρημένο Σύστημα
Για να καταλάβει κανείς τι απειλεί η τεχνητή νοημοσύνη, πρέπει πρώτα να καταλάβει τι έχει ήδη γίνει η σύγχρονη πόλη. Η κρίση που αναδύεται τώρα δεν είναι η ξαφνική καταστροφή μιας υγιούς μορφής, αλλά η έκθεση μιας δομής που, με την πάροδο του χρόνου, έχει χάσει μεγάλο μέρος της αρχικής της ουσίας. Πολύ πριν από την έλευση της τεχνητής νοημοσύνης, η σύγχρονη πόλη είχε αρχίσει να αποβάλλει τις πολιτιστικές, θρησκευτικές και κοινωνικές λειτουργίες που κάποτε την καθόριζαν από τη μεσαιωνική Ευρώπη, αλλά διατηρεί πρωτίστως τον οικονομικό της ρόλο. Αυτό που απομένει δεν είναι η ιστορική πόλη με την πλήρη έννοιά της, αλλά κάτι πιο κοντά σε ένα αφηρημένο σύστημα συντονισμού, τεράστιας κλίμακας, αποτελεσματικού στη λειτουργία και όλο και πιο αποσπασμένου από τα οργανικά θεμέλια της ανθρώπινης ζωής. Αυτή η μεταμόρφωση αναμενόταν με αξιοσημείωτη σαφήνεια από τον Σπένγκλερ. Για τον Σπένγκλερ, η άνοδος της «παγκόσμιας πόλης» δεν σηματοδοτεί την άνθηση ενός πολιτισμού, αλλά το αποκορύφωμά του και το σημείο καμπής του προς την παρακμή. Στη διατύπωσή του, η παγκόσμια πόλη χαρακτηρίζεται από κλίμακα, αφαίρεση και αποστασιοποίηση, καθώς «Η παγκόσμια πόλη δεν είναι πλέον το κέντρο ενός πολιτισμού, αλλά ο τόπος όπου πεθαίνει».2
Η αντίθεση που κάνει δεν είναι απλώς αισθητική, αλλά πολιτισμική. Η παλαιότερη πόλη, ριζωμένη στη γη, τα έθιμα και τις κοινές πεποιθήσεις, ήταν μια επέκταση ενός ζωντανού πολιτισμού. Η παγκόσμια πόλη, αντίθετα, είναι προϊόν ενός ύστερου πολιτισμού που είναι επεκτατικός, εξορθολογισμένος και όλο και πιο αδιάφορος για τις συνθήκες που συντηρούν την ανθρώπινη συνέχεια. Δεν είναι πλέον ένα μέρος όπου εκφράζεται ένας λαός, αλλά ένα μέρος όπου γίνεται διαχείριση πληθυσμών. Κυρίως, ο Spengler εντοπίζει μια δημογραφική διάσταση σε αυτόν τον μετασχηματισμό, καθώς η παγκόσμια πόλη, υποστηρίζει, είναι εγγενώς άγονη, όχι μόνο βιολογικά, αλλά και πολιτιστικά.3 Οι κάτοικοί του είναι αποκομμένοι από τους ρυθμούς της ζωής που κάποτε συντηρούσαν τη δημιουργία οικογένειας και τη συνέχεια μεταξύ των γενεών. Το αποτέλεσμα είναι μια λεπτή αλλά επίμονη πτώση, όπως δηλώνει ο Spengler,
Η γιγάντια πόλη ρουφάει την ύπαιθρο στεγνή, απαιτώντας ακόρεστα και αδιάκοπα φρέσκα ρεύματα ανθρώπων... και μετά πεθαίνει μέσα στον ίδιο του τον πλούτο.4
Αυτή η παρατήρηση, που συχνά αντιμετωπίζεται ως μεταφορική, γίνεται όλο και πιο εμπειρική. Σε όλες τις προηγμένες αστικές κοινωνίες, τα ποσοστά γονιμότητας έχουν πέσει πολύ κάτω από τα επίπεδα αντικατάστασης. Ο γάμος καθυστερεί ή χάνεται, οι κοινωνικοί δεσμοί αποδυναμώνονται και οι δομές που κάποτε αναπαρήγαγαν τόσο τον πληθυσμό όσο και τον πολιτισμό διαβρώνονται. Η πόλη συνεχίζει να μεγαλώνει σε κλίμακα και πολυπλοκότητα, ακόμη και όταν η ικανότητά της να αναπαράγεται μειώνεται, ένα παράδοξο που υποδηλώνει όχι ζωτικότητα, αλλά εξάντληση. Μια παράλληλη κριτική αναδύεται στο έργο του Lewis Mumford, ιδιαίτερα στο The City in History, όπου ο Spengler δίνει έμφαση στην πολιτισμική μορφολογία, ενώ ο Mumford εστιάζει στον δομικό μετασχηματισμό της πόλης υπό τις σύγχρονες τεχνολογικές και οικονομικές συνθήκες. Ο Mumford υποστηρίζει ότι η σύγχρονη μητρόπολη έχει ενταχθεί σε αυτό που αποκαλεί «μεγαμηχανή» ή ένα τεράστιο σύστημα τεχνικού και διοικητικού συντονισμού στο οποίο τα ανθρώπινα όντα λειτουργούν ως συστατικά και όχι ως συμμετέχοντες, όπως γράφει ο Mumford.
Η μητρόπολη, αντί να είναι δοχείο ζωής, γίνεται δοχείο δύναμης... ένα σύστημα οργανωμένου ελέγχου.5
Αυτή η μετατόπιση είναι καθοριστική, καθώς η πόλη παύει να είναι ένας χώρος όπου η ανθρώπινη ζωή εκτυλίσσεται οργανικά και αντ' αυτού γίνεται ένας μηχανισμός αποτελεσματικής οργάνωσης της εργασίας, των πόρων και της πληροφορίας. Η κλίμακα του επεκτείνεται, οι διαδικασίες του γίνονται πιο ακριβείς και η εξάρτησή του από τεχνικά συστήματα βαθαίνει. Ωστόσο, σε αυτήν ακριβώς τη διαδικασία, οι ποιοτικές πτυχές της ζωής της κοινότητας, δηλαδή η κοινή ταυτότητα, εκτοπίζονται σταδιακά από την οικονομική παραγωγικότητα και τον καταναλωτισμό καθώς η κοινωνία αντιμετωπίζει. Είναι σημαντικό ότι αυτός ο μετασχηματισμός δεν προκαλεί άμεση κρίση. Αντίθετα, συχνά συμπίπτει με πρωτοφανή επίπεδα υλικής ευημερίας και τεχνικής ικανότητας. Η σύγχρονη πόλη είναι, από πολλές απόψεις, εξαιρετικά επιτυχημένη. Συγκεντρώνει κεφάλαια, επιταχύνει την καινοτομία και επιτρέπει πολύπλοκες μορφές συντονισμού που θα ήταν αδιανόητες σε προηγούμενες περιόδους. Είναι ακριβώς αυτή η επιτυχία, ωστόσο, που κρύβει την υποκείμενη μετατόπιση από μια ζωντανή μορφή σε ένα αφηρημένο σύστημα. Στα τέλη του εικοστού και στις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα, αυτή η διαδικασία είχε προχωρήσει στο σημείο όπου η οικονομική λειτουργία της πόλης κυριαρχούσε σχεδόν εξ ολοκλήρου. Η πόλη είναι όπου βρίσκονται οι θέσεις εργασίας, όπου λειτουργούν οι αγορές, όπου συγκεντρώνονται οι υπηρεσίες και όπου υπάρχει πρόσβαση σε ευκαιρίες. Η πολιτιστική και κοινωνική ζωή επιμένει, αλλά γίνεται όλο και πιο δευτερεύουσα ή παράγωγη, συχνά διαμορφώνεται και εξαρτάται από τις οικονομικές δομές που τις συντηρούν. Η θρησκεία παρακμάζει ή ιδιωτικοποιείται, η κοινότητα κατακερματίζεται και ο σχηματισμός οικογένειας εξαρτάται από τις οικονομικές συνθήκες.
Υπό αυτή την έννοια, η σύγχρονη πόλη στηρίζεται σε στενά θεμέλια. Δεν ενσωματώνει πλέον όλο το φάσμα της ανθρώπινης ζωής, αλλά βασίζεται δυσανάλογα στον ρόλο της ως χρηματοοικονομικής μηχανής. Αυτό δημιουργεί μια δομική ευπάθεια: εάν διαταραχθεί η οικονομική λειτουργία, λίγα στοιχεία παραμένουν ικανά να διατηρήσουν την πόλη ως ένα ουσιαστικό ανθρώπινο περιβάλλον. Αυτή είναι η κατάσταση στην οποία εισέρχεται η τεχνητή νοημοσύνη. Η σημασία της τεχνητής νοημοσύνης, σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι ότι εισάγει αστάθεια σε ένα κατά τα άλλα ισορροπημένο σύστημα, αλλά ότι στοχεύει στη μία λειτουργία που έχει διατηρήσει η πόλη. Εάν η σύγχρονη μητρόπολη είναι θεμελιωδώς οργανωμένη γύρω από τον συντονισμό της ανθρώπινης εργασίας και της οικονομικής δραστηριότητας, τότε μια τεχνολογία που μειώνει την αναγκαιότητα της ανθρώπινης εργασίας χτυπά στη βασική της λογική. Η πόλη, ήδη κενή από πολλούς από τους παραδοσιακούς της ρόλους, μπορεί να δει τον υπόλοιπο σκοπό της να τίθεται υπό αμφισβήτηση. Υπό αυτό το πρίσμα, η άνοδος της τεχνητής νοημοσύνης εμφανίζεται λιγότερο ως εξωτερικό σοκ και περισσότερο ως εσωτερική εξέλιξη, συνέχεια της ίδιας τροχιάς που παρήγαγε τη σύγχρονη πόλη στη σημερινή της μορφή. Η ώθηση προς την αποτελεσματικότητα, την αφαίρεση και τη βελτιστοποίηση, την οποία ο Spengler προσδιόρισε ως χαρακτηριστικό του ύστερου φαουστικού πολιτισμού, βρίσκει τη λογική της επέκταση σε συστήματα ικανά να εκτελούν γνωστικές και οργανωτικές εργασίες χωρίς ανθρώπινη παρέμβαση. Η μεγαμηχανή που περιγράφεται από τον Mumford γίνεται όλο και πιο αυτόνομη και αυτό που παραμένει αβέβαιο είναι εάν μια δομή που έχει μεταμορφωθεί με αυτόν τον τρόπο μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί ως τόπος ανθρώπινης ζωής με οποιαδήποτε ουσιαστική έννοια. Μια πόλη που δεν χρειάζεται πλέον οικονομικά τους κατοίκους της και δεν τους συντηρεί πλέον πολιτιστικά ή κοινωνικά κινδυνεύει να γίνει κάτι θεμελιωδώς διαφορετικό από τις πόλεις που καθόρισαν προηγούμενα στάδια πολιτισμού. Μπορεί να επιμένει ως υποδομή, ως σύστημα, ως δίκτυο, αλλά η κατάστασή του ως ζωντανή μορφή δεν είναι πλέον εξασφαλισμένη. Υπό αυτή την έννοια, η σύγχρονη πόλη βρίσκεται σε ένα κατώφλι. Το παρελθόν του έχει ήδη αναδιαμορφωθεί από διαδικασίες αφαίρεσης και συγκέντρωσης. Το μέλλον του μπορεί να καθοριστεί από το αν θα απομείνει κάτι μόλις αφαιρεθεί η τελική του λειτουργία.
Η τεχνητή νοημοσύνη και το τέλος της οικονομικής αναγκαιότητας
Εάν η σύγχρονη πόλη βασίζεται, στη σημερινή της μορφή, στον ρόλο της ως οικονομικής μηχανής, τότε η σημασία της τεχνητής νοημοσύνης έγκειται στην ικανότητά της να αποσταθεροποιεί αυτόν τον ρόλο στο πιο θεμελιώδες επίπεδο. Οι προηγούμενοι τεχνολογικοί μετασχηματισμοί, η μηχανοποίηση, ο εξηλεκτρισμός και η ψηφιοποίηση αναδιαμόρφωσαν την εργασία, συχνά δραματικά, αλλά δεν εξάλειψαν την κεντρική αναγκαιότητα της ανθρώπινης συμμετοχής στην παραγωγή. Η τεχνητή νοημοσύνη εισάγει μια διαφορετική δυνατότητα, ότι οι διαδικασίες συντονισμού, ανάλυσης και λήψης αποφάσεων από τις οποίες εξαρτώνται οι σύγχρονες οικονομίες μπορούν να συμβούν όλο και περισσότερο χωρίς ανθρώπινη συμβολή. Αυτό που απειλείται δεν είναι απλώς η απασχόληση σε συγκεκριμένους τομείς, αλλά η υποκείμενη υπόθεση ότι απαιτείται ανθρώπινη εργασία σε κλίμακα.
Για να κατανοήσουμε το βάθος αυτής της αλλαγής, είναι απαραίτητο να κατανοήσουμε τι σημαίνει «εργασία» στις σύγχρονες κοινωνίες. Η εργασία δεν είναι απλώς ένα μέσο διαβίωσης. Είναι ο πρωταρχικός μηχανισμός μέσω του οποίου τα άτομα ενσωματώνονται στην ευρύτερη κοινωνική τάξη. Δομεί τον χρόνο, παρέχει ταυτότητα, καθιερώνει ιεραρχία και ενσωματώνει τα άτομα σε δίκτυα υποχρέωσης και αναγνώρισης. Ακόμη και στις πιο αλλοτριωμένες μορφές της, η εργασία παρέμεινε μια κεντρική οργανωτική αρχή της σύγχρονης ζωής. Αυτή η διορατικότητα ευθυγραμμίζεται με την ευρύτερη διάγνωση που προσφέρει ο Spengler στο Man and Technics, όπου δεν αντιμετωπίζει την τεχνολογία ως ένα ουδέτερο σύνολο εργαλείων, αλλά ως έκφραση μιας βαθύτερης πολιτισμικής παρόρμησης ή της φαουστικής ορμής προς την κυριαρχία, τον έλεγχο και την απεριόριστη επέκταση. Στη διατύπωσή του, η τεχνική αναπτύσσεται σύμφωνα με τη δική της εσωτερική λογική, συχνά ανεξάρτητα από τις ανθρώπινες ανάγκες ή τις μακροπρόθεσμες συνέπειες:
Η τεχνική δεν πρέπει να νοείται ως το άθροισμα των μηχανών... Είναι μια μορφή πάλης της ίδιας της ζωής, ένα όπλο στο χέρι του ανθρώπου ενάντια στη φύση.6
Μέχρι τώρα ο Spengler προειδοποιεί επίσης ότι αυτό το όπλο μπορεί να στραφεί προς τα μέσα, καθώς η τεχνική προχωρά, αρχίζει να αναδιαμορφώνει τις συνθήκες της ανθρώπινης ύπαρξης, υποτάσσοντας τα ανθρώπινα όντα στα συστήματα που έχουν δημιουργήσει. Αυτό που ξεκινά ως όργανο γίνεται ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο πρέπει να λειτουργεί η ανθρώπινη ζωή. Στα τελευταία της στάδια, η τεχνική προσεγγίζει την αυτονομία, όπως υποστηρίζει, «Η μηχανή γίνεται αυτόνομη... και ο άνθρωπος γίνεται υπηρέτης του».7 Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να γίνει κατανοητή ως το αποκορύφωμα αυτής της διαδικασίας της φαουστικής λογικής. Εκεί που οι προηγούμενες τεχνολογίες επέκτειναν την ανθρώπινη φυσική ικανότητα, η τεχνητή νοημοσύνη επεκτείνει και δυνητικά αντικαθιστά περισσότερο σαν γνωστικές λειτουργίες: αναγνώριση προτύπων, λήψη αποφάσεων, βελτιστοποίηση, ακόμη και δημιουργική παραγωγή. Εργασίες που κάποτε θεωρούνταν αμείωτα ανθρώπινες υπόκεινται πλέον σε αυτοματοποίηση. Το όριο μεταξύ ανθρώπινης και μηχανικής συνεισφοράς, που έχει ήδη θολώσει από τα ψηφιακά συστήματα, γίνεται όλο και πιο δύσκολο να καθοριστεί. Αυτό έχει άμεσες επιπτώσεις στην οικονομική δομή της πόλης. Οι σύγχρονες αστικές οικονομίες δεν βασίζονται κυρίως στη χειρωνακτική εργασία, αλλά στις υπηρεσίες, την επεξεργασία πληροφοριών, τα χρηματοοικονομικά οχήματα και τον συντονισμό. Τα οικονομικά, το δίκαιο, η διοίκηση, ο σχεδιασμός, η εφοδιαστική και η επικοινωνία εξαρτώνται από μορφές γνωστικής εργασίας που η τεχνητή νοημοσύνη είναι όλο και πιο ικανή να εκτελέσει. Εάν αυτές οι λειτουργίες μπορούν να εκτελεστούν πιο αποτελεσματικά από μηχανές, η ζήτηση για ανθρώπινη συμμετοχή σε εκείνους ακριβώς τους τομείς που συντηρούν την αστική ζωή μπορεί να μειωθεί.
Το θέμα δεν είναι αν θα εξαφανιστούν όλες οι θέσεις εργασίας. Είναι αν η κλίμακα και η κεντρικότητα της ανθρώπινης εργασίας θα μειωθεί σε σημείο που να μην χρησιμεύει πλέον ως βάση του συστήματος. Ακόμη και η μερική μετατόπιση μπορεί να έχει συστημικές επιπτώσεις. Εάν μεγάλα τμήματα του πληθυσμού δεν απαιτούνται πλέον για παραγωγική δραστηριότητα, το μοντέλο που βασίζεται στους μισθούς που στηρίζει τις σύγχρονες οικονομίες γίνεται ασταθές. Το εισόδημα, η κατανάλωση και η ζήτηση συνδέονται, άμεσα ή έμμεσα, με τη συμμετοχή στην εργασία. Η αποδυνάμωση αυτής της συμμετοχής χωρίς τη δημιουργία ενός εναλλακτικού μηχανισμού διανομής σημαίνει την εισαγωγή μιας δομικής αντίφασης: ενός συστήματος ικανού να παράγει αφθονία αλλά εξαρτώμενου από το ανθρώπινο εισόδημα για τη διατήρηση της ζήτησης. Αυτή η αντίφαση έχει αναγνωριστεί, με διάφορες μορφές, στην οικονομική σκέψη, αλλά η τεχνητή νοημοσύνη την εντείνει. Όσο πιο αποτελεσματική γίνεται η παραγωγή, τόσο λιγότερη ανθρώπινη εργασία απαιτείται. Όσο λιγότερη εργασία απαιτείται, τόσο λιγότερο εισόδημα διανέμεται μέσω των μισθών. και όσο λιγότερο εισόδημα διανέμεται, τόσο ασθενέστερη γίνεται η συνολική ζήτηση. Η πόλη, ως κέντρο αυτού του συστήματος, είναι άμεσα εκτεθειμένη σε αυτές τις δυναμικές.
Πέρα από τα οικονομικά, ωστόσο, βρίσκεται ένα βαθύτερο πρόβλημα: η διάβρωση της αναγκαιότητας. Σε προηγούμενα στάδια της βιομηχανικής ανάπτυξης, η τεχνολογική πρόοδος εκτόπισε ορισμένες μορφές εργασίας, αλλά δημιούργησε νέες, συχνά σε αναδυόμενους τομείς. Η υπόθεση στην οποία βασίστηκε αυτό το μοτίβο ήταν ότι τα ανθρώπινα όντα θα παρέμεναν απαραίτητα, ακόμη και αν άλλαζε η φύση της εργασίας τους. Η τεχνητή νοημοσύνη αμφισβητεί αυτή την υπόθεση. Εισάγει την πιθανότητα η ανθρώπινη συμμετοχή όχι απλώς να αναδιαμορφωθεί, αλλά να μειωθεί σταδιακά. Αυτό εγείρει ένα ερώτημα που εκτείνεται πέρα από τις στατιστικές απασχόλησης: τι συμβαίνει σε μια κοινωνία στην οποία δεν απαιτείται πλέον μεγάλος αριθμός ατόμων, όχι προσωρινά, αλλά διαρθρωτικά; Πρέπει να θυμόμαστε ότι μέχρι το 1932, η ανεργία στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης είχε φτάσει περίπου τα 6 εκατομμύρια άτομα ή περίπου το 30% του εργατικού δυναμικού, αυξάνοντας απότομα από κάτω από 10% το 1929.[8] Αυτή η οικονομική κρίση συνέβαλε σημαντικά στην πολιτική ριζοσπαστικοποίηση, γνωστή ως παραστρατιωτική πολιτική του δρόμου του Wiemar, της άκρας αριστεράς, της άκρας δεξιάς, των μοναρχικών και των φιλελεύθερων πολιτοφυλακών που αλληλοσκοτώνονταν στους δρόμους. Οι συνέπειες της κατάργησης της τεχνητής νοημοσύνης θα μπορούσαν ενδεχομένως να οδηγήσουν σε παρόμοιους ή χειρότερους αριθμούς ανεργίας, προμηνύοντας ένα δυσοίωνο αποτέλεσμα για την κοινωνική και πολιτική σταθερότητα στη Δύση και σε χώρες σε όλο τον κόσμο που πιέζουν για τη γοητεία της τεχνητής νοημοσύνης. Η σύγχρονη πόλη έχει, με την πάροδο του χρόνου, ευθυγραμμιστεί με τη λογική της οικονομικής αναγκαιότητας. Οργανώνει τη ζωή γύρω από την εργασία: τα πρότυπα μετακίνησης, οι καθημερινοί ρυθμοί, οι εκπαιδευτικές διαδρομές, η κοινωνική θέση, ακόμη και η προσωπική ταυτότητα διαμορφώνονται από τη συμμετοχή στο εργασιακό σύστημα. Η αφαίρεση ή η σημαντική αποδυνάμωση αυτής της οργανωτικής αρχής σημαίνει διατάραξη όχι μόνο της οικονομίας αλλά και της ευρύτερης αρχιτεκτονικής της αστικής ζωής. Σε τέτοια σενάρια, η εξαγορά της αγοράς εργασίας από την τεχνητή νοημοσύνη θα δει την αποσύνδεση της ανθρώπινης αξίας από την οικονομική αναγκαιότητα.
Σε αυτό το σημείο, οι ιδέες του Lewis Mumford ανακτούν τη σημασία τους, καθώς αν η σύγχρονη πόλη έχει γίνει συστατικό της «μεγαμηχανής», τότε η μείωση της ανθρώπινης ανάγκης μέσα σε αυτό το σύστημα δεν σταματά τη λειτουργία του. Το σύστημα συνεχίζεται, ίσως πιο αποτελεσματικά από πριν, αλλά με μειωμένο ρόλο για τα ανθρώπινα όντα ως ενεργούς συμμετέχοντες. Η πόλη επιμένει ως υποδομή, ως σύστημα δικτύου, αλλά η σχέση της με τον ανθρώπινο πληθυσμό της αλλάζει. Η προειδοποίηση του Mumford ότι η μητρόπολη γίνεται «δοχείο εξουσίας» αποκτά μια νέα διάσταση σε αυτό το πλαίσιο.9 Η εξουσία δεν εξαρτάται πλέον μόνο από τον συντονισμό της ανθρώπινης εργασίας, αλλά από τον έλεγχο συστημάτων ικανών να λειτουργούν ανεξάρτητα από αυτήν. Οι άνθρωποι της πόλης παραμένουν εντός του συστήματος, αλλά ο ρόλος τους μετατοπίζεται από παραγωγούς σε αποδέκτες, από συμμετέχοντες σε παθητικές οντότητες μέσα σε ένα διαχειριζόμενο περιβάλλον. Μια πόλη που δεν εξαρτάται πλέον από τους κατοίκους της για οικονομική παραγωγή πρέπει να βρει άλλους λόγους για να δικαιολογήσει την παρουσία της. Εάν τέτοιοι χώροι απουσιάζουν ή είναι αδύναμοι, εάν οι πολιτιστικές, θρησκευτικές και κοινωνικές δομές έχουν ήδη διαβρωθεί, τότε η πόλη κινδυνεύει να γίνει ένας χώρος στον οποίο τα ανθρώπινα όντα γίνονται βιομάζα για αποθήκευση και συντήρηση, αντί να χρειάζονται. Υπό αυτή την έννοια, η τεχνητή νοημοσύνη δεν απειλεί απλώς τις θέσεις εργασίας. Απειλεί την αρχή της οικονομικής αναγκαιότητας, τον τελευταίο πυλώνα που συντηρεί τη σύγχρονη πόλη. Οι συνέπειες αυτής της μετατόπισης δεν είναι ακόμη πλήρως ορατές, αλλά δείχνουν προς μια κατάσταση στην οποία η πόλη, έχοντας χάσει τον οικονομικό της σκοπό, πρέπει να αντιμετωπίσουμε ένα πιο θεμελιώδες ερώτημα: τι μένει όταν εξαφανιστεί αυτή η ανθρώπινη εργασία;
Το χάσμα νοήματος και η αραίωση της κοινωνικής ζωής
Εάν η τεχνητή νοημοσύνη απειλεί να διαβρώσει την οικονομική αναγκαιότητα που στηρίζει τη σύγχρονη πόλη, η βαθύτερη συνέπειά της έγκειται σε αυτό που θα μπορούσε να ονομαστεί κρίση νοήματος. Η αφαίρεση, ή ακόμα και η ουσιαστική αποδυνάμωση, της εργασίας ως διαρθρωτικής δύναμης δεν αλλάζει απλώς την κατανομή του εισοδήματος ή τις αγορές εργασίας. Αποσταθεροποιεί μια από τις τελευταίες εναπομείνασες οργανωτικές αρχές της κοινωνικής ζωής σε κοινωνίες όπου οι εναλλακτικές πηγές νοήματος της θρησκείας, της παράδοσης και της διαρκούς κοινότητας έχουν ήδη υποχωρήσει.
Για να κατανοήσουμε τη σημασία αυτής της μετατόπισης, είναι απαραίτητο να αναγνωρίσουμε τον βαθμό στον οποίο η εργασία, στις σύγχρονες συνθήκες, έχει απορροφήσει λειτουργίες που κάποτε κατανεμήθηκαν σε πολλούς τομείς της ζωής. Σε προνεωτερικά πλαίσια, το νόημα ήταν ενσωματωμένο σε έναν πυκνό ιστό θρησκευτικών πεποιθήσεων, δομών συγγένειας και κληρονομικών ρόλων. Η ζωή εκτυλίχθηκε μέσα σε πλαίσια που δεν επιλέχθηκαν αλλά δόθηκαν, παρέχοντας συνέχεια μεταξύ των γενεών. Ο σύγχρονος κόσμος, αντίθετα, σταδιακά εκτόπισε αυτές τις δομές, αντικαθιστώντας τις με πιο ρευστές, ατομικιστικές και οικονομικά διαμεσολαβημένες μορφές ζωής. Αυτή η μεταμόρφωση δεν εξάλειψε την ανάγκη για νόημα. Το μετέφερε. Η εργασία δεν έγινε απλώς ένα μέσο επιβίωσης, αλλά μια πρωταρχική πηγή ταυτότητας και προσανατολισμού. Το επάγγελμα καθόριζε την κοινωνική θέση (κοινωνικός κύκλος φίλων, επαγγελματικές αλληλεπιδράσεις και ευκαιρίες γνωριμιών), δομούσε τον χρόνο και παρείχε μια αφήγηση μέσω της οποίας τα άτομα κατανοούσαν τη θέση τους στον κόσμο. Ακόμη και η δυσαρέσκεια με την εργασία προϋπέθετε την κεντρικότητά της. Το να είναι κανείς αποξενωμένος από την εργασία του, όπως παρατήρησαν οι βιομηχανικοί κριτικοί, έπρεπε ακόμα να ορίζεται από αυτήν. Η διάβρωση αυτής της δομής δημιουργεί αυτό που μπορεί να περιγραφεί ως κενό νοήματος: ένα φαινόμενο στο οποίο τα άτομα διατηρούν υλική ασφάλεια αλλά δεν έχουν σταθερά πλαίσια μέσω των οποίων να οργανώσουν τον σκοπό, την ταυτότητα και τις σχέσεις. Αυτό το χάσμα δεν είναι υποθετικό. είναι ήδη ορατή στις περισσότερες προηγμένες κοινωνίες σε όλο τον κόσμο. Τα αυξανόμενα ποσοστά μοναξιάς, η μείωση της συμμετοχής σε κοινοτικούς θεσμούς, η καθυστερημένη ή χαμένη δημιουργία οικογένειας και η γενική αποδυνάμωση των μακροπρόθεσμων δεσμεύσεων υποδηλώνουν ένα αστικό περιβάλλον στο οποίο τα άτομα απομακρύνονται όλο και περισσότερο από τις διαρκείς μορφές ζωής. Η τεχνητή νοημοσύνη, αποδυναμώνοντας τον ρόλο της εργασίας, κινδυνεύει να διευρύνει αυτό το χάσμα.
Οι συνέπειες μιας τέτοιας εξέλιξης είναι απίθανο να λάβουν τη μορφή άμεσης ή ομοιόμορφης κατάρρευσης. Οι άνθρωποι δεν εξελίχθηκαν για αυτόν τον κόσμο. Ο εγκέφαλός μας διαμορφώθηκε για μικρές ομάδες, άμεσες απειλές και απλές κοινωνικές δυναμικές, όχι για smartphone, πόσο μάλλον για πόλεις, όπως το έθεσε ο Edward O. Wilson, έχουμε «παλαιολιθικά συναισθήματα, μεσαιωνικούς θεσμούς και θεϊκή τεχνολογία».10 Έχουμε τεντώσει αυτόν τον αρχαίο γνωστικό μηχανισμό για να ταιριάζει στη γεωργία, τη βιομηχανία και την ψηφιακή ζωή, αλλά πάντα αργά, με την πάροδο των γενεών, ωστόσο σε μόλις μια δεκαετία, τα smartphone έχουν επανασυνδέσει τον εγκέφαλό μας σε αρνητικές επιπτώσεις και τώρα η τεχνητή νοημοσύνη αρχίζει να αναδιαμορφώνει την ίδια τη γνώση. Το να υποθέσουμε ότι οι άνθρωποι μπορούν να προσαρμοστούν κοινωνικά και ψυχολογικά σε αυτή την κοσμοσυνταρακτική αλλαγή παραδείγματος σε 5-10 χρόνια αγνοεί τη βασική πραγματικότητα, καθώς η εξέλιξη και ο πολιτισμός κινούνται σταδιακά, ενώ η τεχνολογία κινείται πλέον εκθετικά. Οι δομικές πηγές νοήματος δεν αντικαθίστανται, αλλά αντίθετα βλέπουμε μια αύξηση στα μοτίβα απόσυρσης και κατακερματισμού που τείνουν να αναδυθούν. Τα άτομα μπορούν να παραμείνουν υλικά υποστηριζόμενα ακόμη και όταν σταδιακά αποδεσμεύονται από το κοινωνικό σύνολο. Η συμμετοχή μειώνεται, οι κοινωνικοί δεσμοί αποδυναμώνονται και η ικανότητα της κοινωνίας να αναπαράγεται τόσο βιολογικά όσο και πολιτιστικά μειώνεται. Αυτή η δυναμική έχει διερευνηθεί σε πειραματικά περιβάλλοντα όπως το Σύμπαν 25, κοινώς γνωστό ως ουτοπία ποντικιού. Σε αυτή τη μελέτη, οι πληθυσμοί αρουραίων διατηρήθηκαν υπό συνθήκες υλικής αφθονίας, χωρίς έλλειψη τροφής ή στέγης. Με την πάροδο του χρόνου, ωστόσο, οι κοινωνικές δομές επιδεινώθηκαν. Οι καθιερωμένοι ρόλοι κατέρρευσαν, η γονιμότητα μειώθηκε και η κοινωνική συμπεριφορά έγινε όλο και πιο ασταθής, με τις βίαιες και αντικοινωνικές συμπεριφορές να γίνονται ο κανόνας. Τελικά, ο πληθυσμός έπαψε να αναπαράγεται παρά τη συνέχιση των ευνοϊκών υλικών συνθηκών. Η συνάφεια τέτοιων πειραμάτων με τις ανθρώπινες κοινωνίες είναι ότι το πείραμα απεικονίζει μια αρχή που είναι δύσκολο να αγνοηθεί: η υλική επάρκεια δεν εγγυάται την κοινωνική σταθερότητα.
Κατά ειρωνικό τρόπο, φαίνεται ότι η θέληση για δύναμη ή, σε αυτή την περίπτωση, η θέληση για ψωμί απαιτεί αγώνα για να ξεπεραστεί, δείχνοντας ότι η ζωή έχει νόημα. Σε μια κοινωνία όπου όλες οι ανάγκες μας φροντίζονται, γιατί να αγωνιζόμαστε, γιατί να κάνουμε παιδιά, γιατί να έχουμε κοινωνική συνοχή, γιατί να μπαίνουμε στον κόπο να διατηρήσουμε τον πολιτισμό; Στο πλαίσιο της σύγχρονης πόλης, αυτή η αρχή αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η αστική κοινωνία παρουσιάζει ήδη αρκετά χαρακτηριστικά που σχετίζονται με την κοινωνική αραίωση. Τα ποσοστά γονιμότητας στις μεγάλες μητροπολιτικές περιοχές πέφτουν σταθερά κάτω από τα επίπεδα αντικατάστασης, όπως δήλωσε έντεχνα ο Spengler,
Όταν η συνηθισμένη σκέψη ενός πολύ καλλιεργημένου λαού αρχίζει να θεωρεί την «απόκτηση παιδιών» ως ζήτημα υπέρ και κατά, έχει έρθει το μεγάλο σημείο καμπής.11
Τα κοινωνικά δίκτυα γίνονται πιο παροδικά και λιγότερο πυκνά. Η δημιουργία οικογένειας καθυστερεί και σε πολλές περιπτώσεις εγκαταλείπεται. Αυτές οι τάσεις έχουν πολλαπλές αιτίες, συμπεριλαμβανομένων των οικονομικών πιέσεων, των πολιτισμικών κανόνων και των μεταβαλλόμενων κανόνων, αλλά μοιράζονται ένα κοινό χαρακτηριστικό: την αποδυνάμωση των μακροπρόθεσμων οικονομικών οφελών για το όφελος τώρα. Οι εργασιακές και οικονομικές προοπτικές επέτρεψαν στη Δύση να ξεχάσει τη σεξουαλική, πνευματική και κοινωνική διατήρηση του πολιτισμού, καθώς παρέχουν ρουτίνα, επιβάλλουν την αλληλεπίδραση και ενσωματώνουν άτομα σε δίκτυα που εκτείνονται πέρα από τις ιδιωτικές τους προτιμήσεις. Ο χώρος εργασίας, για πολλούς, παραμένει ένα από τα λίγα πλαίσια στα οποία διατηρείται η βιώσιμη κοινωνική ζωή. Η μείωση της κεντρικής θέσης της εργασίας χωρίς την αντικατάσταση αυτών των λειτουργιών αφαιρεί ένα βασικό σταθεροποιητικό συστατικό της ανθρώπινης λογικής. Το αποτέλεσμα δεν είναι απαραίτητα αυξημένος ελεύθερος χρόνος με καμία ουσιαστική έννοια. Ο ελεύθερος χρόνος, στην κλασική του αντίληψη, προϋποθέτει ένα πλαίσιο αξίας, μια αίσθηση του τι αξίζει να κάνει κανείς όταν δεν αναγκάζεται από την ανάγκη. Ελλείψει ενός τέτοιου καλλιεργημένου πλαισίου, η επέκταση του αδόμητου χρόνου, όπως σε μια κατάσταση που μοιάζει με το UBI, δεν οδηγεί σε εκπλήρωση, αλλά σε μετατόπιση. Τα άτομα μπορεί να ταλαντεύονται μεταξύ κατανάλωσης, απόσπασης της προσοχής, βίαιων εκρήξεων και απομόνωσης, χωρίς να ενσωματώνουν αυτές τις δραστηριότητες σε μια συνεκτική ζωή. Σε αυτό το σημείο, οι ιδέες του Φρίντριχ Νίτσε γίνονται σχετικές, ιδιαίτερα η φιγούρα του «Τελευταίου Ανθρώπου». Ο Νίτσε περιγράφει έναν τύπο ανθρώπου που αναδύεται σε συνθήκες άνεσης και ασφάλειας, αλλά στερείται υψηλότερης φιλοδοξίας ή νοήματος:
Έχει κανείς τη μικρή του ευχαρίστηση για την ημέρα και τη λίγη ευχαρίστηση για τη νύχτα: αλλά ενδιαφέρεται για την υγεία... «Έχουμε εφεύρει την ευτυχία», λένε οι τελευταίοι άντρες, και ανοιγοκλείνουν τα μάτια τους.12
Ο Τελευταίος Άνθρωπος δεν καταπιέζεται ούτε στερείται, είναι ασφαλής, ψυχαγωγημένος και θεμελιωδώς αποδεσμευμένος. Η ζωή του στερείται έντασης, προσπάθειας και προσανατολισμού προς οτιδήποτε πέρα από την άμεση ικανοποίηση. Η διατύπωση του Νίτσε συλλαμβάνει μια πιθανή κατεύθυνση προς την οποία οι κοινωνίες μπορεί να παρασυρθούν όταν οι δομές νοήματος αντικαθίστανται από συστήματα τεχνοκρατικής διαχείρισης και κατανάλωσης. Μια συμπληρωματική κριτική εμφανίζεται στο έργο του C. S. Lewis, ιδιαίτερα στο The Abolition of Man. Ο Lewis προειδοποιεί για μια κατάσταση στην οποία τα παραδοσιακά ηθικά και πολιτιστικά πλαίσια διαβρώνονται, αφήνοντας πίσω άτομα που διέπονται κυρίως από παρόρμηση και τεχνική λογική, όπως δηλώνει: «Κάνουμε τους ανθρώπους χωρίς στήθος και περιμένουμε από αυτούς αρετή και επιχειρηματικότητα.«13 Για τον Λιούις, ο κίνδυνος δεν έγκειται στην εξωτερική, αλλά στην κοιλότητα του ανθρώπινου προσώπου. Χωρίς κοινά πρότυπα αξίας ή καλλιεργημένες διαθέσεις, τα άτομα χάνουν την ικανότητα να προσανατολίζονται ουσιαστικά μέσα στον κόσμο. Ο Τελευταίος Άνθρωπος ή οι Άνθρωποι χωρίς Στήθος δεν είναι ένα έντομο αλλά ένα χαρακτηριστικό του σύγχρονου κόσμου, καθώς ο Φράνσις Φουκουγιάμα, ένας από τους πολλούς ιδεολογικούς υπερασπιστές της σύγχρονης Δύσης, στο έργο του Το τέλος της ιστορίας και ο τελευταίος άνθρωπος που δημοσιεύτηκε το 1992 υποστηρίζει ότι είσαι ο «τελευταίος άνθρωπος», εμπνευσμένος από τον Νίτσε, ως μια φιγούρα που ενσαρκώνει τον θρίαμβο του φιλελευθερισμού αλλά με κόστος την ανθρώπινη ζωτικότητα. περιγράφοντας τέτοια άτομα ως άνδρες χωρίς στήθος, όπως για να παραθέσω τον Φουκουγιάμα,
Η φιλελεύθερη δημοκρατία παρήγαγε «άνδρες χωρίς στήθος», αποτελούμενους από επιθυμία και λογική, αλλά χωρίς θυμό, έξυπνους στο να βρίσκουν νέους τρόπους για να ικανοποιήσουν μια σειρά από ασήμαντες επιθυμίες μέσω του υπολογισμού του μακροπρόθεσμου συμφέροντος. Ο τελευταίος άνθρωπος εκπαιδεύτηκε από τους ιδρυτές του σύγχρονου φιλελευθερισμού [να] εγκαταλείψει την περήφανη πίστη στη δική του ανώτερη αξία υπέρ της άνετης αυτοσυντήρησης... Ικανοποιημένος με την ευτυχία του και ανίκανος να νιώσει καμία αίσθηση ντροπής... Ο τελευταίος άνθρωπος έπαψε να είναι άνθρωπος.14
Αυτές οι προοπτικές συγκλίνουν σε μια κοινή ανησυχία: η σταθερότητα της ανθρώπινης ζωής εξαρτάται όχι μόνο από τις υλικές συνθήκες αλλά και από την παρουσία δομημένων, κοινών πηγών νοήματος. Όταν αυτά αποδυναμώνονται, τα άτομα μπορεί να συνεχίσουν να υπάρχουν μέσα σε ένα σύστημα, αλλά η συμμετοχή τους γίνεται όλο και πιο ρηχή. Στο αστικό πλαίσιο που διαμορφώνεται από την τεχνητή νοημοσύνη, αυτή η διαδικασία της ουτοπίας του ποντικιού μπορεί να ενταθεί. Εάν η οικονομική αναγκαιότητα υποχωρήσει και δεν προκύψουν εναλλακτικές δομές για την οργάνωση του πληθυσμού, η πόλη κινδυνεύει να γίνει μια οργανωμένη κάθοδος στο μηδενιστικό χάος. Οι άνθρωποι παραμένουν φυσικά παρόντες, αλλά η σύνδεσή τους μεταξύ τους και με οποιοδήποτε κοινό έργο μειώνεται. Οι συνέπειες είναι πιθανό να είναι σταδιακές και σωρευτικές και όχι δραματικές. Η κοινωνική ζωή λεπταίνει: λιγότερες ανθεκτικές σχέσεις, λιγότερες οικογένειες, λιγότερα παιδιά. Τα ιδρύματα επιμένουν, αλλά με φθίνουσα συμμετοχή. Ο πολιτισμός συνεχίζεται, αλλά όλο και περισσότερο ως παραγωγή παρά ως κληρονομιά. Με την πάροδο του χρόνου, η ικανότητα της πόλης να αναπαράγεται, τόσο δημογραφικά όσο και πολιτιστικά, διαβρώνεται. Δεν πρόκειται για κατάρρευση με τη συμβατική έννοια. Είναι μια φθορά, ένα αργό ξετύλιγμα του κοινωνικού ιστού. Η πόλη δεν πέφτει. γίνεται λιγότερο ζωντανό. Ο πληθυσμός του μπορεί να παραμείνει σταθερός για κάποιο χρονικό διάστημα, συντηρούμενος από τη μετανάστευση ή τις εξωτερικές εισροές, αλλά η εσωτερική του δυναμική εξασθενεί. Αυτό που κάποτε ήταν ένας τόπος πυκνής ανθρώπινης αλληλεπίδρασης σταδιακά γίνεται ανούσιο και τεχνητό. Υπό αυτό το πρίσμα, η πρόκληση που θέτει η τεχνητή νοημοσύνη δεν είναι απλώς οικονομική, αλλά υπαρξιακή. Δεν είναι μόνο ένα ερώτημα για το πώς οι άνθρωποι θα κερδίζουν τα προς το ζην, αλλά για το πώς θα ζήσουν καθόλου, πώς θα δομήσουν τον χρόνο, θα δημιουργήσουν σχέσεις και θα εντοπίσουν νόημα σε ένα πλαίσιο όπου οι παραδοσιακές άγκυρες αυτών των δραστηριοτήτων έχουν αφαιρεθεί, καταστεί παράνομες ή μειωθεί. Η σύγχρονη πόλη, χωρίς τεχνητή νοημοσύνη, χαρακτηρίζεται ήδη από σημάδια ουτοπίας ποντικιού και η εισαγωγή της τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να επιταχύνει μια διαδικασία που βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη.
Η Μετα-Οικονομική Πόλη
Εάν η σύγχρονη πόλη έχει ήδη αδειάσει από πολλές από τις πολιτιστικές και κοινωνικές της λειτουργίες και εάν η τεχνητή νοημοσύνη απειλεί να διαβρώσει τα τελικά οικονομικά της θεμέλια, τότε προκύπτει ένα πιο δύσκολο ερώτημα: τι απομένει από την πόλη μόλις εξαφανιστεί η ανάγκη;
Ιστορικά, οι πόλεις δικαιολογήθηκαν μέσω μιας σύγκλισης λειτουργιών. Ήταν κέντρα παραγωγής, ανταλλαγής, διακυβέρνησης και νοήματος. Επικεντρώθηκαν όχι μόνο στην εργασία και το κεφάλαιο, αλλά και στους θεσμούς, τις παραδόσεις και την κοινή ζωή. Η μετα-οικονομική πόλη, αντίθετα, ορίζεται ακριβώς από την αποδυνάμωση αυτής της αναγκαιότητας. Εάν η τεχνητή νοημοσύνη μειώσει τη ζήτηση για ανθρώπινη εργασία σε μεγάλους τομείς της οικονομίας, η πόλη δεν χρειάζεται πλέον να συγκεντρώνει τον πληθυσμό της για να λειτουργήσει ως παραγωγική μονάδα. Ο συντονισμός μπορεί να γίνει ψηφιακά. Η λήψη αποφάσεων μπορεί να αυτοματοποιηθεί. Οι υπηρεσίες μπορούν να διανεμηθούν μέσω συστημάτων που λειτουργούν ανεξάρτητα από την πυκνή ανθρώπινη παρουσία. Η φυσική πόλη παραμένει, αλλά η αρχική λογική της εγγύτητας για χάρη της παραγωγής μειώνεται. Υπό αυτή την έννοια, η πόλη αρχίζει να μοιάζει με αυτό που ο Mumford περιέγραψε ως «μεγαμηχανή», αλλά σε μια πιο προηγμένη και αυτόνομη μορφή. Τα συστήματα που συντονίζουν την ενέργεια, τις μεταφορές, τις πληροφορίες και την κατανομή των πόρων γίνονται πιο αποτελεσματικά, πιο ολοκληρωμένα και λιγότερο εξαρτημένα από την ανθρώπινη παρέμβαση. Η πόλη λειτουργεί ως μια τεχνολογική διαδικασία, βελτιστοποιημένη για τη σταθερότητα και τη διαχείριση των πόρων που μειώνονται, παρά ως οργανικός χώρος ανθρώπινης δραστηριότητας. Η εξουσία δεν ασκείται πλέον κυρίως μέσω της οργάνωσης της ανθρώπινης εργασίας, αλλά μέσω της διαχείρισης συστημάτων που συντηρούν τη ζωή χωρίς να απαιτείται συμμετοχή. Οι κάτοικοι της πόλης συντηρούνται και τους παρέχονται υπηρεσίες, ψυχαγωγία και ασφάλεια, αλλά ο ρόλος τους μέσα στο σύστημα γίνεται βιομάζα προς επιμέλεια.
Η μετα-οικονομική πόλη δεν ορίζεται από απροκάλυπτο εξαναγκασμό ή κατάρρευση, αλλά από μια πιο λεπτή μορφή αναγωγής. Τα ανθρώπινα όντα δεν είναι πλέον το οργανωτικό κέντρο του συστήματος. γίνονται στοιχεία μέσα σε αυτό. Η συμπεριφορά τους μετράται, προβλέπεται και καθοδηγείται, αλλά δεν προσανατολίζεται απαραίτητα προς κάποιον κοινό ή υπερβατικό σκοπό. Σε αυτό το πλαίσιο η αναλογία με το Σύμπαν 25 αποκτά ανανεωμένη σημασία. Στο πείραμα του Calhoun, η παροχή υλικής αφθονίας χωρίς αντίστοιχη κοινωνική δομή δεν οδήγησε σε άνθηση, αλλά σε δυσλειτουργία και τελικά κοινωνική κατάρρευση, καθώς οι ρόλοι διαλύθηκαν, οι σχέσεις κατακερματίστηκαν και η αναπαραγωγική συμπεριφορά μειώθηκε. Η βασική αρχή είναι ότι η ικανοποίηση των υλικών αναγκών ενώ αποτυγχάνει να διατηρήσει ουσιαστικούς ρόλους και σχέσεις μπορεί να υπονομεύσει τη συνέχεια αυτών των αναγκών. Η μετα-οικονομική πόλη, εάν εξελιχθεί προς αυτή την κατεύθυνση, κινδυνεύει να αναπαράγει πτυχές αυτής της δυναμικής, όχι μέσω της σπανιότητας αλλά μέσω της απουσίας αναγκαιότητας και δομής. Η πιο σημαντική συνέπεια αυτού του μετασχηματισμού είναι δημογραφική. Όπως υποστηρίχθηκε σε προηγούμενες ενότητες, οι αστικές κοινωνίες παρουσιάζουν ήδη χαμηλή γονιμότητα και εξασθενημένο σχηματισμό οικογένειας. Αυτές οι τάσεις συνδέονται, εν μέρει, με τις οικονομικές συνθήκες - το κόστος ζωής, τα κίνητρα σταδιοδρομίας και τις απαιτήσεις της αστικής ζωής. Ωστόσο, συνδέονται επίσης με βαθύτερες κοινωνικές και πολιτιστικές αλλαγές καθυστερημένης δέσμευσης και διάβρωσης σταθερών ρόλων. Εάν η τεχνητή νοημοσύνη μειώσει περαιτέρω τη σημασία της οικονομικής συμμετοχής, τα κίνητρα και οι δομές που υποστηρίζουν τη δημιουργία οικογένειας μπορεί να αποδυναμωθούν περαιτέρω, καθώς η κοινωνία μετά την εργασία, εάν τα lockdown για τον COVID είναι ένα παράδειγμα μικρής κλίμακας, θα δει την αύξηση της σεξουαλικής εργασίας και της inceldom χωρίς τους πολιτιστικούς και οικονομικούς παράγοντες για τη σταθερότητα να έχουν παιδιά για να διευθύνουν μια φάρμα όπως σε μια παραδοσιακή κοινωνία, Σε μια κοινωνία που κυριαρχείται από την τεχνητή νοημοσύνη, γιατί να κάνετε οικογένεια όταν μπορείτε να συνεχίσετε ή να είστε μοντέλο OF για κλικ. Η γονιμότητα απαιτεί κίνητρα όπως η πίστη, η παραδοσιακή κουλτούρα, τα υψηλά ποσοστά ηθικής, οι κοινωνικές συνθήκες των ρόλων των φύλων και η διατήρηση ενός αγροκτήματος για να μην λιμοκτονήσει. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο στην ιστορία, οι βάρβαροι πολιτισμοί είναι νεανικοί και ζωντανοί και οι αστικοί πολιτισμοί είναι παλιοί και στείροι. Χμμ, αναρωτιέμαι γιατί οι «βαρβαρικές» κοινωνίες συνεχίζουν να καταβροχθίζουν καθιερωμένους, αστικούς πολιτισμούς και στη συνέχεια σχεδόν αγενώς εγκαθίστανται ως η νέα υψηλή κουλτούρα. Ένα πλήρες μυστήριο. Σίγουρα δεν έχει καμία σχέση με την κατάρρευση της γονιμότητας, τη μεταφυσική εξάντληση ή την πλήρη εξάτμιση οτιδήποτε μοιάζει με συλλογική συνοχή. Όχι, όχι, αυτά είναι απλώς αντιδραστικές παραισθήσεις. Προφανώς, μια κοινωνία που δεν μπορεί να μπει στον κόπο να αναπαραχθεί, δεν πιστεύει πλέον σε τίποτα πέρα από διαδικαστικές αφαιρέσεις και αντιμετωπίζει την ταυτότητα ως αλλαγή κοστουμιού βρίσκεται σε μια ξεκάθαρη, αδιάκοπη πορεία προς την αιωνιότητα. Η Δύση έχει χιλιάδες περισσότερα χρόνια, τουλάχιστον. Και είναι απλώς μια σύμπτωση, είμαι σίγουρος, ότι οι πολιτισμοί που ξεχνούν πώς να συνεχίσουν τον εαυτό τους σπάνια καταφέρνουν να χτίσουν την ουτοπία. Καθαρός στατιστικός θόρυβος. Τέλος πάντων, πίσω στην ανάγνωση του Φουκουγιάμα, ο οποίος, όπως όλοι γνωρίζουμε, το αποκάλεσε τέλεια ενώ εγώ πετάω τελετουργικά το αντίτυπο της Παρακμής της Δύσης στη φωτιά. Δεν χρειάζεται τέτοιου είδους απαισιοδοξία όταν όλα πάνε τόσο καλά, καθώς ο κόσμος καίγεται έξω από το παράθυρό μου.
Η μετα-οικονομική πόλη, επομένως, μπορεί να μην βιώσει δραματική μείωση του πληθυσμού βραχυπρόθεσμα, καθώς η μετανάστευση, οι παρεμβάσεις πολιτικής και η τεχνολογική προσαρμογή μπορούν να διατηρήσουν τα επίπεδα του πληθυσμού για παρατεταμένες περιόδους. Ωστόσο, η εσωτερική του ικανότητα αναπαραγωγής, τόσο βιολογική όσο και πολιτιστική, θα συνεχίσει να διαβρώνεται. Σε αυτό το σενάριο, η πόλη παραμένει ως φυσική και διοικητική οντότητα. Τα συστήματά της λειτουργούν, οι υποδομές της λειτουργούν και ο πληθυσμός της παραμένει, τουλάχιστον αριθμητικά, σταθερός. Ωστόσο, ο χαρακτήρας του αλλάζει. Γίνεται λιγότερο ένας τόπος γενεσιουργού ανθρώπινης ζωής και περισσότερο μια διατήρηση της ανθρώπινης βιομάζας. Αυτή είναι η έννοια με την οποία η μετα-οικονομική πόλη κινδυνεύει να γίνει ιστορικά πρωτοφανής. Οι πόλεις έχουν υπομείνει πόλεμο, πανούκλα και οικονομική καταστροφή, αλλά συχνά έχουν αναγεννηθεί, αντλώντας από ανθρώπινες δεξαμενές πολιτιστικής και κοινωνικής ζωτικότητας. Η κατάσταση που περιγράφεται εδώ είναι διαφορετική. Δεν είναι η καταστροφή της πόλης από εξωτερικές δυνάμεις, αλλά η σταδιακή απώλεια της κοινωνικής δυναμικής που της επιτρέπει να αναπαραχθεί.
Και έτσι φτάνουμε στον γκρεμό του τέλους της πόλης και της Δύσης, όχι με κρότο, αλλά με το στείρο βουητό των αλγορίθμων που βελτιστοποιούν το κενό. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν καταστρέφει την πόλη. Τελειοποιεί την απαρχαιότητά του, αποκόπτοντας τον τελευταίο δεσμό με την ανθρώπινη προσπάθεια: την ίδια την οικονομική αναγκαιότητα. Η σύγχρονη μητρόπολη, ήδη κενή από τη διάβρωση της πίστης, της συγγένειας και των κοινών τελετουργιών, πλησιάζει τώρα σε ένα πιο ήσυχο τέλος. Θα συνεχίσει να λειτουργεί, τα φώτα σταθερά, τα συστήματα απρόσκοπτα, οι αποφάσεις που λαμβάνονται από αδιάφορους λογισμούς. Αλλά προς ποιο σκοπό; Ένας πολιτισμός αδέσμευτος από τον ανθρώπινο σκοπό δεν αντέχει ως ζωντανή πόλη, αλλά επιμένει ως νεκρόπολη: ένα μαυσωλείο από γυαλί και ατσάλι για έναν λαό που δεν χρειάζεται πλέον και δεν το χρειάζεται πλέον. Αυτό δεν είναι μια προφητεία ξαφνικής κατάρρευσης, ούτε μια λουδίτικη φαντασίωση μηχανών που στρέφονται εναντίον των κατασκευαστών τους. Ο κίνδυνος είναι πιο λεπτός και πιο οριστικός, ως μια πόλη που συντηρεί χωρίς να τρέφεται, οργανώνεται χωρίς νόημα και επιμένει χωρίς να αναπαράγει τις συνθήκες ζωής που τη δικαιολογούσαν. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν κατακτά την ανθρωπότητα. Το καθιστά περιττό. Και μόλις ξεπεραστεί αυτό το όριο, το ερώτημα γίνεται αναπόφευκτο: γιατί να παραμείνουμε; Γιατί να συνωστιζόμαστε σε επιτηρούμενους λαβύρινθους από σκυρόδεμα, ανταλλάσσοντας την αυτονομία με τη διαχειριζόμενη άνεση, όταν η ίδια η δομή δεν εξυπηρετεί πλέον ανθρώπινους σκοπούς; Η «έξυπνη πόλη» της τεχνητής νοημοσύνης που υποσχέθηκαν οι ελίτ μας ως αποτελεσματικότητα, αλλά προσφέρει περίφραξη, ένα περιβάλλον χωρίς τριβές όπου ο άνθρωπος μειώνεται σε μια μονάδα κατανάλωσης, που ηρεμεί από την ευκολία και την απόσπαση της προσοχής. Είναι λιγότερο ένας θρίαμβος παρά ένα αποκορύφωμα, όπου το σημείο στο οποίο ο πολιτισμός παύει να δικαιολογείται παρά μόνο ως ένα σύστημα που διατηρεί τη δική του συνέχεια. Σε αυτό το στάδιο, η συμμετοχή δεν είναι πλέον αναγκαιότητα αλλά συναίνεση, και αυτή η συγκατάθεση μπορεί να ανακληθεί.
Εδώ, οι πιο ριζοσπαστικές φωνές αρχίζουν να ακούγονται λιγότερο παράλογες. Το κάλεσμα του Ντάνιελ Κουίν να βγούμε έξω από την πολιτισμική πυραμίδα και να φύγουμε για να αγκαλιάσουμε τον νεοφυλετισμό, το κάλεσμα του Ερνστ Γιούνγκερ να περπατήσουμε στο πέρασμα του Δάσους και η εντολή του Τζον Μάικλ Γκριρ να «καταρρεύσουμε τώρα και να νικήσουμε τη βιασύνη», δεν είναι ξεσπάσματα αλλά αρνήσεις, αρνήσεις να παραμείνουμε ενσωματωμένοι σε ένα σύστημα του οποίου η τροχιά δεν ευθυγραμμίζεται πλέον με την ανθρώπινη άνθηση. Αυτό δεν είναι ένα κάλεσμα για βία, αλλά για έξοδο, μια σκόπιμη απεμπλοκή από μια δομή που έχει ξεπεράσει τον σκοπό της. Ο δυτικός πολιτισμός, στην ύστερη τεχνοκρατική του φάση, δείχνει τα γνωστά σημάδια της εξάντλησης: συνέχεια χωρίς πεποίθηση, επέκταση χωρίς νόημα, καινοτομία χωρίς κατεύθυνση. Η φαουστική παρόρμησή του για απεριόριστη προσπάθεια, κυριαρχία χωρίς τέλος, έχει φτάσει στο λογικό της τέλος στο φαουστικό παζάρι της τεχνητής νοημοσύνης, μια τελική αφαίρεση στην οποία ο άνθρωπος δεν είναι πλέον κεντρικός ακόμη και στις δικές του δημιουργίες. Αυτό που μένει δεν είναι η τραγωδία αλλά η αντικλιμάκωση, ένα σύστημα που συνεχίζει επειδή μπορεί, όχι επειδή πρέπει. Η νοσταλγία είναι η αλυσίδα μιας σειρήνας. Η σύγχρονη Δύση, με τον εκφυλισμένο φιλελευθερισμό και τον τεχνοκρατικό πυρετό της, δεν αξίζει καμία διατήρηση. Αφήστε το να απολιθωθεί τον χειμώνα του Καισαρισμού, χορεύοντας τον επιθανάτιο ρόγχο του σε νεκροπόλεις έξυπνων πόλεων, ενώ οι ελίτ προσκολλώνται στην ψευδαίσθηση της αέναης κίνησης.
Η επιλογή, λοιπόν, δεν είναι ούτε δραματική ούτε ηρωική με τη συμβατική έννοια. Είναι απλώς αν θα παραμείνουμε σε ένα σύστημα που έχει πάψει να δικαιολογείται ή αν θα προχωρήσουμε πέρα από αυτό στην αβεβαιότητα ενός μεταδυτικού μέλλοντος που επιτρέπει τη δυνατότητα ανανέωσης. Αυτό που ακολουθεί μπορεί να είναι μικρότερο, πιο σκληρό, λιγότερο στολισμένο, αλλά θα είναι ενσωματωμένο, ριζωμένο στην πραγματικότητα, άγριο στην εκούσια απλότητα. Αυτό που ονόμασα το 15λεπτο αγροτικό μέλλον σε προηγούμενη εργασία. Ονομάστε αυτό απαισιοδοξία, ή αυταπάτη, ή υποχώρηση από τις πραγματικότητες του κόσμου. Τέτοιες ετικέτες είναι το αντανακλαστικό ενός πολιτισμού που δεν μπορεί να φανταστεί τη ζωή έξω από τη δική του τελική λογική ή φόβο για τις συνέπειες του θανάτου της Δύσης. Ωστόσο, το ερώτημα παραμένει: απογυμνωμένοι από ρητορική και δικαιολογίες, όταν η πόλη δεν σε χρειάζεται πια και δεν σε εξυπηρετεί πια, γιατί να παραμείνεις μέσα της; Η ώρα είναι αργά. Τα συστήματα θα συνεχιστούν και το τι κάνετε με τους δικούς σας όρους είναι εντελώς άλλο θέμα.1 Σπένγκλερ, Όσβαλντ. Η παρακμή της Δύσης: Προοπτικές της παγκόσμιας ιστορίας. Μετάφραση Charles Francis Atkinson. Τόμος 2 . Λονδίνο: Forgotten Books, 2018.
2 Ό.π.
3 Ό.π.
4 Ό.π.
5 Μάμφορντ, Λιούις. Η πόλη στην ιστορία: Η προέλευσή της, οι μεταμορφώσεις της και οι προοπτικές της. Βιβλία Mariner, 1968.
6 Σπένγκλερ, Όσβαλντ. Άνθρωπος και Τεχνική: Μια Συμβολή σε μια Φιλοσοφία Ζωής. Arktos Media Ltd., 2020.
7 Ό.π.
8 Έβανς, Ρίτσαρντ Τζ. Ο ερχομός του Τρίτου Ράιχ. Νέα Υόρκη: Penguin Press, 2003.
9 Mumford, Η πόλη στην ιστορία, 1968.
10 Γουίλσον, Έντουαρντ Ο. Το νόημα της ανθρώπινης ύπαρξης. W. W. Norton & Company, 2014.
11 Spengler, The Decline of the West: Perspectives of World History (Η παρακμή της Δύσης: Προοπτικές της παγκόσμιας ιστορίας), 2018.
12 Νίτσε, Φρίντριχ. Αυτά είπε ο Ζαρατούστρα: ένα βιβλίο για όλους και για κανέναν. Μετάφραση Graham Parkes, Οξφόρδη, Oxford University Press, 2008.
13 Λιούις, Γ Σ. Η Κατάργηση του Ανθρώπου. Νέα Υόρκη, Harperone, 2008.
14 Φουκουγιάμα, Φράνσις. Το τέλος της ιστορίας και ο τελευταίος άνθρωπος. Νέα Υόρκη, Νέα Υόρκη ; Λονδίνο, Ελεύθερος Τύπος, 2006.
**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων
