Μια μελέτη δικτύου που αξιολογήθηκε από ομοτίμους έδειξε ότι μια στενά αλληλένδετη «υπερ-οντότητα» χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων ελέγχει το 40% του συνόλου του διακρατικού εταιρικού πλούτου
Το 2007, μια στενά συνδεδεμένη ομάδα 147 εταιρειών, κυρίως χρηματοοικονομικών, κατείχε σχεδόν το 40% του ελέγχου της οικονομικής αξίας των πολυεθνικών εταιρειών του κόσμου.1 Οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν σταματήσει να ζητούν από τις εγχώριες εταιρείες να κατονομάσουν τους ιδιοκτήτες τους.2 Μαζί, ο συγκεντρωμένος έλεγχος και η κρυφή ιδιοκτησία βάζουν την εξουσία εκεί που οι ψηφοφόροι δεν μπορούν να τη δουν ή να την ελέγξουν.
Τον Οκτώβριο του 2011, τρεις θεωρητικοί συστημάτων στο Ελβετικό Ομοσπονδιακό Ινστιτούτο Τεχνολογίας (ETH) στη Ζυρίχη δημοσίευσαν το «Δίκτυο Παγκόσμιου Εταιρικού Ελέγχου».3 Οι συγγραφείς του το χαρακτήρισαν την πρώτη έρευνα της αρχιτεκτονικής του διεθνούς δικτύου ιδιοκτησίας.4 Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν έχουν ακούσει ποτέ γι' αυτήν.
Ο χάρτης
Η Stefania Vitali και οι συν-συγγραφείς της James Glattfelder και Stefano Battiston έθεσαν ως στόχο να θέσουν τους αριθμούς σε μια υποψία που πολλοί άνθρωποι είχαν ήδη: ότι μια χούφτα εταιρείες κυριαρχεί στην παγκόσμια οικονομία.5 Ξεκίνησαν με το Orbis 2007, μια εμπορική βάση δεδομένων με περίπου 37 εκατομμύρια εταιρείες και επενδυτές. Από αυτό απέσυραν 43.060 πολυεθνικές εταιρείες σε 116 χώρες, οι οποίες είναι εταιρείες που δραστηριοποιούνται σε περισσότερες από μία χώρες. Στη συνέχεια εντόπισαν τις αλυσίδες ιδιοκτησίας που τρέχουν μέσα και έξω από αυτές τις εταιρείες. Το αποτέλεσμα ήταν ένα δίκτυο περίπου 600.000 οντοτήτων που ενώθηκαν με λίγο περισσότερους από ένα εκατομμύριο δεσμούς ιδιοκτησίας.6
Η ιδιοκτησία εκτελείται σε βρόχους. Ας πούμε ότι η εταιρεία Α κατέχει μετοχές στην εταιρεία Β και η εταιρεία Β κατέχει μετοχές πίσω στην εταιρεία Α. Ο έλεγχος ρέει μέσω συνδέσμων όπως αυτός, και ορισμένοι μέτοχοι καταλήγουν πολύ ισχυροί.7 Οι ερευνητές κατασκεύασαν μια νέα μέθοδο έτσι ώστε οι βρόχοι να μην διογκώνουν τα σύνολα.8
Ποιος έχει τον έλεγχο
Το δίκτυο σχημάτιζε ένα γιγάντιο παπιγιόν. Στο κέντρο του βρισκόταν ένας πολύ μικρός, πολύ πυκνός πυρήνας 1.318 εταιρειών από τις 43.060.9 Κάθε βασικό μέλος ήταν συνδεδεμένο με περίπου 20 άλλα και περίπου τα τρία τέταρτα της ιδιοκτησίας των βασικών εταιρειών παρέμειναν σε άλλες βασικές εταιρείες.10
Μέσα σε αυτόν τον πυρήνα βρίσκονταν 147 εταιρείες που οι συγγραφείς ονόμασαν οικονομική υπεροντότητα. Κατείχαν σχεδόν το 40 τοις εκατό του ελέγχου της οικονομικής αξίας όλων των πολυεθνικών εταιρειών στη μελέτη, μετρούμενη από τα λειτουργικά έσοδα, τα οποία είναι τα χρήματα που κερδίζει μια εταιρεία από τις δραστηριότητές της. Είχαν επίσης σχεδόν πλήρη έλεγχο του εαυτού τους.11 Αυτό είναι 147 εταιρείες από περισσότερες από 43.000. Σύμφωνα με τα λόγια του Glattfelder, λιγότερο από το 1 τοις εκατό των εταιρειών έλεγχαν το 40 τοις εκατό του δικτύου.12 Η συγκέντρωση που ίσχυε και στα τρία μοντέλα που χρησιμοποίησαν οι συγγραφείς για την εκτίμηση του ελέγχου.13
Η πρώτη δεκάδα του 2007 έτρεξε τις Barclays, Capital Group, FMR, AXA, State Street, JPMorgan Chase, Legal & General, Vanguard, UBS και Merrill Lynch. Η Goldman Sachs κατέλαβε την 18η θέση και η Morgan Stanley την 21η. Οι 50 πρώτες κάλυπταν δέκα χώρες.14
Αυτή η λίστα έχει αναδιαταχθεί από τότε, κυρίως με συγχωνεύσεις. Η BlackRock δεν είναι ονομαστική επειδή δεν κατείχε την Barclays Global Investors μέχρι που αγόρασε αυτή τη μονάδα Barclays τον Δεκέμβριο του 2009.15
Η Lehman Brothers, που κατατάσσεται στην 34η θέση, κατέρρευσε τον Σεπτέμβριο του 2008.16 Η Bank of America, στην 25η θέση, αγόρασε τη Merrill Lynch, στη δέκατη θέση, την 1η Ιανουαρίου 2009.17 Η UBS, που κατέλαβε την ένατη θέση, ανέλαβε την Credit Suisse, που κατέλαβε την 14η θέση, τον Ιούνιο του 2023.18 Η Franklin Resources, στην 13η θέση, αγόρασε τη Legg Mason, στην 20η θέση, τον Ιούλιο του 2020.19 Την 1η Οκτωβρίου 2026, η Nuveen, της οποίας ανήκει στην TIAA, ολοκλήρωσε την αγορά της Schroders. Η TIAA κατέλαβε την 29η θέση και η Schroders την 32η.20 Τέσσερις από αυτές τις συμφωνίες αναδίπλωσαν μια κορυφαία 50 εταιρεία σε μια άλλη.
Τα τρία τέταρτα του πυρήνα ήταν χρηματοπιστωτικές εταιρείες.21 Οι τράπεζες και οι εταιρείες επενδύσεων κινούν τα κεφάλαια του κόσμου. Αποφασίζουν ποιος θα πάρει δάνεια και ποιες βιομηχανίες θα λάβουν επενδύσεις, έτσι κάποιοι ευδοκιμούν και άλλοι λιμοκτονούν. Όποιος ελέγχει αυτή τη ροή ελέγχει περισσότερα από όσα υποδηλώνουν οι μετοχές του. Οι συγγραφείς έγραψαν ότι οι κορυφαίοι μέτοχοι είναι σε θέση να ασκήσουν σημαντικό έλεγχο, μέσω ψηφοφοριών στις συνεδριάσεις των μετόχων και του διοικητικού συμβουλίου ή μέσω άτυπων διαπραγματεύσεων.22
Γιατί έχει σημασία η συγκέντρωση
Οι στενοί σύνδεσμοι κάνουν ένα δίκτυο εύθραυστο. Οι συγγραφείς προειδοποίησαν ότι ένα τόσο πυκνό δίκτυο φαίνεται εύρωστο σε καλές εποχές και τραβάει πολλές εταιρείες σε στενοχώρια σε κακές στιγμές, και είπαν ότι η πρόσφατη οικονομική αναταραχή έδειξε αυτό το μοτίβο.23 Τον Σεπτέμβριο του 2008, η πτώχευση της Lehman Brothers και η διαφαινόμενη κατάρρευση της AIG ανάγκασαν την κυβέρνηση να επιλέξει μεταξύ του κινδύνου της κατάρρευσης του χρηματοπιστωτικού συστήματος και της διάσωσης των φορολογουμένων.24
Ο ανταγωνισμός υποφέρει επίσης. Πολλές εταιρείες στον πυρήνα έχουν αλληλεπικαλυπτόμενες επιχειρηματικές δραστηριότητες και οι δεσμοί ιδιοκτησίας μεταξύ τους ανοίγουν ένα δρόμο σε μπλοκ που βλάπτουν τον ανταγωνισμό.25 Όταν τα ίδια ιδρύματα κατέχουν μεγάλα μερίδια σε υποτιθέμενους αντιπάλους, τι σημαίνει ανταγωνισμός;
Η συγκέντρωση δεν σταμάτησε το 2007. Μέχρι το 2019 οι τρεις μεγαλύτεροι διαχειριστές κεφαλαίων δεικτών, οι οποίοι διαχειρίζονται κεφάλαια που παρακολουθούν τη χρηματιστηριακή αγορά, έριξαν περίπου το 25 τοις εκατό των ψήφων στις εταιρείες του S&P 500 κατά μέσο όρο και δύο μελετητές προέβλεψαν μια πορεία έως και 40 τοις εκατό μέσα σε δύο δεκαετίες.Η 26 State Street και η Vanguard ήταν ήδη στην πρώτη δεκάδα του ETH. Η BlackRock έφτασε εκεί αγοράζοντας την Barclays Global Investors.
Από την αίθουσα συνεδριάσεων στην Ουάσιγκτον
Τώρα ακολουθήστε την εξουσία στην πολιτική. Το 2014, ο Martin Gilens του Princeton και ο Benjamin Page του Northwestern δημοσίευσαν το «Testing Theories of American Politics: Elites, Interest Groups, and Average Citizens», το οποίο εξέτασε τέσσερις θεωρίες της αμερικανικής πολιτικής σε σχέση με δεδομένα για 1.779 ζητήματα πολιτικής από το 1981 έως το 2002. Διαπίστωσαν ότι οι οικονομικές ελίτ και οι ομάδες συμφερόντων που προσανατολίζονται στις επιχειρήσεις έχουν σημαντική ανεξάρτητη επιρροή στην πολιτική, ενώ οι μέσοι πολίτες και οι ομάδες συμφερόντων που βασίζονται στη μάζα έχουν μικρή ή καθόλου ανεξάρτητη επιρροή.27 Οι προτάσεις με υψηλή υποστήριξη από την ελίτ πέρασαν περίπου το 45 τοις εκατό των περιπτώσεων και οι προτάσεις με χαμηλή υποστήριξη από την ελίτ πέρασαν περίπου το 18 τοις εκατό των περιπτώσεων. Η πολιτική άλλαξε περίπου το 30 τοις εκατό των περιπτώσεων είτε την υποστήριζε μια μειοψηφία είτε η πλειοψηφία των πολιτών.28 Οι συγγραφείς κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι εάν τα επιχειρηματικά συμφέροντα και ένας μικρός αριθμός εύπορων Αμερικανών κυριαρχούν στη χάραξη πολιτικής, η αξίωση της χώρας για δημοκρατική διακυβέρνηση υπονομεύεται άσχημα.29
Η πρώτη μελέτη δείχνει πόσο συγκεντρωμένος είναι ο έλεγχος στο εσωτερικό των εταιρειών. Το δεύτερο δείχνει ποιος κερδίζει όταν αποφασίζεται η πολιτική. Όταν μερικοί θεσμοί έχουν τόσο μεγάλο έλεγχο και οι επιχειρηματικοί όμιλοι υπερτερούν των απλών πολιτών στην Ουάσιγκτον, η εξουσία βρίσκεται εκεί που οι ψηφοφόροι δεν μπορούν να την φτάσουν.
Σε ποιον ανήκουν οι ιδιοκτήτες
Η Vanguard κατέλαβε την όγδοη θέση το 2007. Μέχρι το 2017 κατείχε μερίδια 5% ή περισσότερο σε όλους ουσιαστικά τους S&P 500, από δεκαπέντε εταιρείες το 2007, και οι τρεις μεγαλύτεροι διαχειριστές κεφαλαίων δεικτών ψηφίζουν γενικά όλες τις μετοχές τους.30 Σε ποιον ανήκει λοιπόν το Vanguard; Η Vanguard λέει ότιη Vanguard Group, Inc. ανήκει στα αμερικανικά κεφάλαια και ETF και αυτά τα κεφάλαια ανήκουν στους επενδυτές τους.31 Η απάντηση τρέχει σε κύκλο και τελειώνει σε κανέναν κατονομαζόμενο ιδιοκτήτη. Μια εταιρεία με μερίδιο σχεδόν σε κάθε μεγάλη αμερικανική εταιρεία δεν έχει κανέναν πάνω από αυτήν που να μπορείτε να υποδείξετε.
Το Vanguard δεν είναι το μόνο. Η Capital Group, που κατατάσσεται δεύτερη, αυτοαποκαλείται ιδιωτική.32 Η Fidelity, της οποίας η μητρική FMR κατέλαβε την τρίτη θέση, λέει ότι είναι ιδιωτική από το 1946.33 Αυτό καθιστά τρεις από τις οκτώ κορυφαίες εταιρείες ιδιοκτητών των οποίων τις μετοχές το κοινό δεν μπορεί να αγοράσει. Μια δημόσια εταιρεία πρέπει να κατονομάσει τους μεγάλους μετόχους της στις καταθέσεις της SEC. Αυτές οι εταιρείες δεν είναι δημόσιες εταιρείες. Ένας χάρτης μπορεί να δείξει όλα όσα κατέχουν. Πάνω από αυτά, δείχνει πολύ λίγα.
Οι ιδιοκτήτες που κανείς δεν χρειάζεται να κατονομάσει
Δεν μπορείτε να ελέγξετε την ισχύ που δεν μπορείτε να δείτε. Η ομάδα του ETH Zurich (εικόνα παρακάτω) δημιούργησε τον χάρτη της από τα αρχεία ιδιοκτησίας που έχει στη διάθεσή της και η ιδιοκτησία που κανείς δεν καταγράφει δεν μπορεί να εμφανιστεί σε κανέναν χάρτη. Η αμερικανική νομοθεσία το έχει κάνει πιο εύκολο να διευθετηθεί.
Το 2012, η μελέτη «Global Shell Games» έβαλε ερευνητές που παρίσταναν τους πελάτες να στείλουν περισσότερα από 7.400 μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου σε περισσότερους από 3.700 παρόχους εταιρικών υπηρεσιών σε 182 χώρες ζητώντας τους συγκεκριμένα να δημιουργήσουν ανώνυμες εταιρείες.34 Οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν από τους χειρότερους παραβάτες, και το Ντέλαγουερ, η Νεβάδα, η Μοντάνα και το Ουαϊόμινγκ ήταν από τα πιο εύκολα μέρη στον κόσμο για να δημιουργηθεί ένας. Οι ερευνητές έκλεισαν μια συμφωνία με τις ΗΠΑ σε λιγότερο από τρεις ώρες μετά από περίπου δώδεκα προσεγγίσεις και η ίδια δουλειά σε φορολογικούς παραδείσους χρειάστηκε περισσότερο από διπλάσιο χρόνο και προσπάθεια.35
Ο νόμος περί εταιρικής διαφάνειας απαιτούσε από τις εταιρείες να αναφέρουν τους πραγματικούς ιδιοκτήτες τους στο Δίκτυο Επιβολής Οικονομικών Εγκλημάτων του Υπουργείου Οικονομικών.36 Το Υπουργείο Οικονομικών ανέστειλε την επιβολή κατά εγχώριων εταιρειών τον Μάρτιο του 2025 και, στη συνέχεια, το δίκτυο κατάργησε την απαίτηση υποβολής εκθέσεων για αυτές.37 Ανακοίνωσε έναν τελικό κανόνα στις 11 Αυγούστου 2026, με ισχύ από τις 14 Αυγούστου, που κλείδωσε την αλλαγή. Τώρα μόνο ορισμένες ξένες οντότητες που είναι εγγεγραμμένες για επιχειρηματική δραστηριότητα στις Ηνωμένες Πολιτείες αναφέρουν και αναφέρουν μόνο ιδιοκτήτες που δεν είναι πρόσωπα των ΗΠΑ.38 Μια έκθεση του Μαΐου 2026 από το Γραφείο Λογοδοσίας της Κυβέρνησης προειδοποίησε ότι η εγχώρια εξαίρεση αφήνει κενά στις πληροφορίες ιδιοκτησίας και αυξάνει τον κίνδυνο παράνομης χρηματοδότησης.39Μια αμερικανική εταιρεία μπορεί τώρα να κρατήσει τους πραγματικούς ιδιοκτήτες της εκτός ομοσπονδιακού αρχείου και ο νόμος το επιτρέπει.
Η μελέτη που εξαφανίστηκε
Όταν κυκλοφόρησε η εφημερίδα τον Οκτώβριο του 2011, το New Scientist δημοσίευσε ένα αφιέρωμα καθώς εξαπλώνονταν οι διαμαρτυρίες του Occupy.40 Τότε η προσοχή του κοινού εξασθένησε. Η πρώτη μελέτη που έβαλε αριθμούς σχετικά με τη συγκέντρωση του παγκόσμιου εταιρικού ελέγχου έγινε υποσημείωση.41Από τότε, η πολιτική έχει κινηθεί προς λιγότερη αποκάλυψη ιδιοκτησίας, όχι περισσότερη.
Η τοπολογία δικτύου δεν ταιριάζει απόλυτα σε ένα τμήμα ειδήσεων. Το εύρημα έρχεται επίσης σε αντίθεση με την ιστορία που λέμε στους εαυτούς μας για τις ελεύθερες αγορές και τον θεμιτό ανταγωνισμό.
Όταν τελείωσαν οι ναυλώσεις
Οι εταιρείες δεν λειτουργούσαν πάντα με αυτόν τον τρόπο. Στην πρώιμη Αμερική ένα νομοθετικό σώμα έπρεπε να ψηφίσει έναν νόμο για να δημιουργήσει έναν νόμο και ο χάρτης διευκρίνιζε τι μπορούσε να κάνει η εταιρεία.42 Οι πρώτοι χάρτες ονόμαζαν δημόσιο σκοπό και οι περισσότεροι δεν ήταν αιώνιοι.43 Λειτούργησαν για έναν καθορισμένο αριθμό ετών και η ανανέωση έδωσε στο νομοθετικό σώμα την ευκαιρία να ελέγξει πώς είχε συμπεριφερθεί η εταιρεία.44 Το 1785 η Πενσυλβανία ανακάλεσε το καταστατικό της Τράπεζας της Βόρειας Αμερικής.45
Οι γενικοί νόμοι ενσωμάτωσης το τερμάτισαν αυτό. Η Νέα Υόρκη πέρασε το πρώτο το 1811 και μέχρι το 1875 περισσότερο από το 90 τοις εκατό των πολιτειών πρόσφεραν ένα.46 Η κρατική εποπτεία του τρόπου δημιουργίας και παρακολούθησης των εταιρειών συρρικνώθηκε.47 Η εμπιστοσύνη ήρθε στη συνέχεια. Το 1882 οι μετοχές περίπου σαράντα εταιρειών πήγαν σε εννέα διαχειριστές που εξέδωσαν πιστοποιητικά σε αντάλλαγμα, τα οποία έθεσαν ολόκληρο τον συνδυασμό υπό έναν έλεγχο.48 Το Κογκρέσο απάντησε με τον νόμο Sherman το 1890, ο οποίος κήρυξε παράνομο κάθε «συνδυασμό με τη μορφή εμπιστοσύνης ή με άλλο τρόπο» για τον περιορισμό του εμπορίου.49 Το 1899 ο ίδιος έλεγχος μεταφέρθηκε σε μια εταιρεία χαρτοφυλακίου στο Νιου Τζέρσεϊ και το Ανώτατο Δικαστήριο αποφάνθηκε εναντίον του το 1911.50
Ο παλιός κανόνας ταιριάζει με το πρόβλημα που δείχνει ο χάρτης ETH. Το καταστατικό μιας εταιρείας που λήγει σε μια καθορισμένη ημερομηνία, με ανανέωση μόνο μετά από δημόσια επίδειξη οφέλους, θα έδινε στους ψηφοφόρους έναν τρόπο να αξιολογήσουν εταιρείες που δεν μπορεί να φτάσει καμία ψήφος μετόχων. Θα πρέπει να το επαναφέρουμε για τις μεγαλύτερες εταιρείες. Ο νόμος περί υπεύθυνου καπιταλισμού της γερουσιαστή Ελίζαμπεθ Γουόρεν, που εισήχθη εκ νέου τον Δεκέμβριο του 2024, θα απαιτούσε από τις εταιρείες με ετήσια έσοδα άνω του 1 δισεκατομμυρίου δολαρίων να κατέχουν ομοσπονδιακό χάρτη.51 Ένας χάρτης που λήγει θα προχωρούσε περισσότερο.
Μια Δημοκρατία Πρέπει να Δει
Μια δημοκρατία βασίζεται σε έναν κανόνα: ο λαός μπορεί να δει ποιος κατέχει την εξουσία. Γι' αυτό φτιάχνουμε τους νόμους μας δημόσια και δικάζουμε τις υποθέσεις μας σε ανοιχτό δικαστήριο. Ωστόσο, απρόσωπες οντότητες καταλαμβάνουν την οικονομία μία συγχώνευση και μία εξαγορά τη φορά, και ο νόμος τους επιτρέπει να παραμείνουν αόρατοι. Κανείς δεν το ψήφισε. Κανείς δεν ρωτήθηκε. Κάθε συμφωνία αφήνει λιγότερα χέρια στα χειριστήρια και οι ιδιοκτήτες πίσω από αυτά τα χέρια γίνονται πιο δύσκολο να βρεθούν. Η επιλογή είναι η πρώτη ελευθερία που πρέπει να πάει. Όταν τα ίδια λίγα ονόματα κάθονται πίσω από αντίπαλες εταιρείες, ένας εργαζόμενος ή ένας πελάτης δεν έχει πού αλλού να στραφεί και οι αποφάσεις που διαμορφώνουν μια ζωή λαμβάνονται σε δωμάτια στα οποία κανένας πολίτης δεν μπορεί να εισέλθει. Φέρτε πίσω ναυλώσεις που λήγουν σε καθορισμένη ημερομηνία. Κάντε κάθε μεγάλο ιδιοκτήτη να βάλει τους πραγματικούς ιδιοκτήτες του στο δημόσιο αρχείο. Τα παιδιά μας θα κληρονομήσουν ό,τι επιτρέψουμε τώρα, και μια χώρα δεν μπορεί να κυβερνήσει αυτό που δεν της επιτρέπεται να δει. Ο χάρτης υπάρχει. Τώρα οι ιδιοκτήτες πίσω από αυτό πρέπει να βγουν στο προσκήνιο.
***
Ο Eric Daniel Buesing είναι ανεξάρτητος ερευνητής και συγγραφέας του The Hidden Hand: Wealth, Power, and Control from Pharaohs to Corporations (TrineDay, 2026) και The Illusion Architects: How Elites Shape Culture, Consciousness, and Reality (TrineDay, 2027). Για 22 χρόνια έχει μελετήσει τις δομές εξουσίας των ελίτ, χαρτογραφώντας τις αρχιτεκτονικές επιρροής που διέπουν τις κοινωνίες, τις οικονομίες και τους παγκόσμιους θεσμούς, έργο που βασίζεται στα θεμέλια που έθεσαν οι Carroll Quigley και Antony Sutton. Πρώην αδειούχος ιδιωτικός ερευνητής και εμπειρογνώμονας με MBA και εξειδικευμένη εξειδίκευση στην ανάλυση φωνητικού στρες, φέρνει την πειθαρχία ενός ερευνητή στο ιστορικό αρχείο. Το έργο του αμφισβητεί τις κυρίαρχες αφηγήσεις και προσκαλεί τους αναγνώστες να κοιτάξουν πιο προσεκτικά τα συστήματα που διαμορφώνουν τον κόσμο τους.
**Εδώ εκθέτουμε απόψεις και πληροφορία.Δεν συμφωνούμε απαραίτητα με τους αρθρογράφους.
