Μπορεί μια φιλοσοφία να ταιριάζει σε ολόκληρο τον κόσμο;

 

Ο Ken Wilber και η Αρχιτεκτονική της Ολοκλήρωση

( Jan’s Substack 

Το όνειρο μιας φιλοσοφίας που εξηγεί το σύνολο είναι σχεδόν τόσο παλιό όσο και η ίδια η φιλοσοφία. Ο Πλάτωνας αναζητούσε αιώνιες Μορφές. Ο Κομφούκιος αναζήτησε την αρμονία στις ανθρώπινες σχέσεις. Ο Nāgārjuna διέλυσε τις εννοιολογικές βεβαιότητες. Ο Σπινόζα οραματίστηκε την πραγματικότητα ως μια ενιαία ουσία. Ο Χέγκελ ερμήνευσε την ιστορία ως το ξεδίπλωμα του Πνεύματος. Ο καθένας αναζητούσε μια βαθύτερη τάξη που κρύβεται πίσω από τη συνηθισμένη εμπειρία, ωστόσο ο καθένας περιέγραφε αυτή την τάξη με βαθιά διαφορετικούς όρους.

Κάθε εποχή έχει δημιουργήσει νέες προσπάθειες να συμφιλιωθεί η διευρυνόμενη γνώση με μια διαρκή αναζήτηση συνοχής. Αυτή η φιλοδοξία δεν έχει ξεθωριάσει. Αν μη τι άλλο, ο κατακερματισμός της σύγχρονης γνώσης την έχει καταστήσει πιο επείγουσα. Η φυσική, η ψυχολογία, τα οικονομικά και οι θρησκευτικές σπουδές μιλούν πλέον σε μεγάλο βαθμό από μόνες τους. Όσο περισσότερα μαθαίνουμε, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να δούμε πώς ταιριάζουν τα κομμάτια μεταξύ τους.Λίγοι στοχαστές έχουν αναλάβει αυτή την πρόκληση τόσο τολμηρά όσο ο Ken Wilber. Ξεκινώντας από τα τέλη της δεκαετίας του 1970, προσπάθησε να οικοδομήσει ένα πλαίσιο αρκετά ευρύ ώστε να κρατήσει την επιστήμη και την πνευματικότητα, την Ανατολή και τη Δύση, την ψυχολογία και τη θρησκεία, μαζί. Η αναπτυξιακή ψυχολογία, η θεωρία συστημάτων, ο Βουδισμός, η Advaita Vedanta και ο χριστιανικός μυστικισμός έγιναν όλα στοιχεία αυτού που ονόμασε Ολοκληρωμένη Θεωρία.

Για πολλούς αναγνώστες πρόσφερε κάτι που έλειπε όλο και περισσότερο από την πνευματική ζωή: έναν χάρτη αρκετά μεγάλο για να χωρέσει τομείς που η εξειδίκευση είχε διαλύσει. Το έργο του Wilber έσπασε επίσης από την παράδοση της παγκόσμιας φιλοσοφίας από τον Hegel-to-Teilhard de Chardin από μια άποψη. Αντιμετώπισε τις βουδιστικές και βεδαντικές παραδόσεις ως απαραίτητους συνεργάτες σε μια ολοκληρωμένη φιλοσοφία και όχι ως περιφερειακές περιέργειες.

Ό,τι κι αν συμπεράνει κανείς για την Ολοκληρωτική Θεωρία, η κλίμακα της φιλοδοξίας του Wilber είναι δύσκολο να απορριφθεί. Αλλά η ίδια η φιλοδοξία εγείρει ένα ερώτημα που ξεπερνά τον Wilber. Μπορεί οποιαδήποτε φιλοσοφία να ενσωματώσει τις παραδόσεις του κόσμου χωρίς να ευνοεί ήσυχα έναν τρόπο οργάνωσης της γνώσης;

Κάθε ολοκληρωμένη φιλοσοφία πρέπει να αντιμετωπίσει αυτό το ερώτημα, γιατί η συγκέντρωση των παραδόσεων απαιτεί αναπόφευκτα να αποφασιστεί ποιες έννοιες παρέχουν το οργανωτικό πλαίσιο και ποιες γίνονται παραδείγματα μέσα σε αυτό.

Βοηθά στον διαχωρισμό δύο ισχυρισμών που θολώνουν εύκολα. Μια παγκόσμια φιλοσοφία ισχυρίζεται ότι προσφέρει έννοιες που ισχύουν για όλη την ανθρώπινη εμπειρία. Μια παγκόσμια φιλοσοφία επιδιώκει να εμπλέξει τις μεγάλες φιλοσοφικές παραδόσεις του κόσμου με γνήσια αμοιβαίους όρους. Οι δύο φιλοδοξίες συχνά αλληλεπικαλύπτονται, αλλά δεν είναι ταυτόσημες. Η Ολοκληρωμένη Θεωρία επιδιώκει να ενώσει μια καθολική περιγραφή της ανθρώπινης ανάπτυξης με τη διαρκή δέσμευση σε όλες τις μεγάλες φιλοσοφικές παραδόσεις του κόσμου. Το αν οποιοδήποτε ενιαίο πλαίσιο μπορεί να επιτύχει πλήρως και τα δύο είναι το ερώτημα που διατρέχει αυτό το δοκίμιο.

Κάθε χάρτης έχει μια προοπτική

Ο Wilber δεν ισχυρίστηκε ποτέ ότι η Ολοκληρωμένη Θεωρία είναι η ίδια η πραγματικότητα. Το παρουσιάζει ως έναν εννοιολογικό χάρτη που παραμένει ανοιχτός σε κριτική, βελτίωση και αναθεώρηση, και η μεταγενέστερη εργασία του για την Ολοκληρωμένη Μετα-Μεταφυσική καταδεικνύει ότι το έργο συνέχισε να εξελίσσεται αντί να παγιώνεται σε δόγμα. Το ερώτημα εδώ δεν είναι αν ο χάρτης του πετυχαίνει. Είναι αν οποιοσδήποτε μεμονωμένος χάρτης μπορεί να γίνει πλήρως παγκόσμιος.

Ένας πολιτικός χάρτης δείχνει σύνορα. Ένας γεωλογικός χάρτης δείχνει τεκτονικές πλάκες. Ένας κλιματικός χάρτης δείχνει τα καιρικά συστήματα. Το καθένα ισχύει για τον ίδιο κόσμο. Κανένα δεν είναι πλήρες και κανένα δεν είναι ψευδές. Τα περιεκτικά φιλοσοφικά πλαίσια λειτουργούν σχεδόν με τον ίδιο τρόπο: δεν συλλέγουν απλώς ιδέες, τις οργανώνουν και η ίδια η οργάνωση εκφράζει υποθέσεις σχετικά με το τι μετράει ως πραγματικό και τι μετράει ως εξήγηση.

Η Ολοκληρωτική Θεωρία απεικονίζει το σημείο ιδιαίτερα καθαρά. Οι πηγές του είναι πραγματικά διαφορετικές, αλλά η αρχιτεκτονική που τις συσχετίζει είναι αναπτυξιακή: η πραγματικότητα ξεδιπλώνεται μέσα από την αυξανόμενη πολυπλοκότητα και τη διεύρυνση της προοπτικής. Αυτή η αρχιτεκτονική έχει αποδειχθεί πνευματικά γόνιμη. Το ερώτημα είναι αν η ανάπτυξη είναι η μόνη εννοιολογική γραμματική ικανή να κρατήσει αυτές τις παραδόσεις ή απλώς αυτή που παρείχε η πνευματική καταγωγή του ίδιου του Wilber.

Ο Wilber, για παράδειγμα, τοποθετεί αυτό που αποκαλεί εγωκεντρικά και εθνοκεντρικά στάδια ανάπτυξης κάτω από τα κοσμοκεντρικά και κοσμοκεντρικά. Μέσα από ορισμένες κομφουκιανές προοπτικές, θα μπορούσε κανείς να αναρωτηθεί εάν αυτή η διάταξη αντανακλά μια ευρέως σύγχρονη φιλελεύθερη κατανόηση της ηθικής ανάπτυξης και όχι μια πολιτισμικά ουδέτερη περιγραφή της συνείδησης.

Οι παραδόσεις συχνά διαφέρουν λιγότερο στις απαντήσεις τους από ό,τι στις ερωτήσεις που θεωρούν θεμελιώδεις. Αυτή η διορατικότητα αξίζει να έχουμε κατά νου καθώς περνάμε στην επόμενη ενότητα.

Η εμπειρία και η εξήγηση δεν είναι το ίδιο

Ένας βουδιστής, ένας χριστιανός μυστικιστής και ένας νευροεπιστήμονας μπορεί να περιγράψουν την ίδια κατάσταση συνείδησης με εντελώς διαφορετικούς όρους. Ο Wilber υποστηρίζει ότι οι βαθύτερες στοχαστικές παραδόσεις συγκλίνουν σε έναν κοινό βιωματικό ορίζοντα: ότι το Ζεν, η Αντβάιτα και ο χριστιανικός μυστικισμός, όσο διαφορετικές κι αν είναι οι γλώσσες τους, δείχνουν προς την ίδια συνειδητοποίηση.

Ας υποθέσουμε ότι αυτό είναι αλήθεια. Ακόμα κι έτσι, τα πλαίσια που χρησιμοποιούνται για την ερμηνεία αυτής της συνειδητοποίησης παραμένουν πολιτισμικά διακριτά. Η εμπειρία και η ερμηνεία δεν είναι ταυτόσημες και δύο παραδόσεις μπορούν να φτάσουν σε συγκρίσιμες εμπειρίες ενώ τις εξηγούν μέσω ασύμβατων φιλοσοφικών λεξιλογίων.

Το θέμα, λοιπόν, δεν είναι αν αυτές οι παραδόσεις ανήκουν στην ίδια συζήτηση. Είναι αν η συζήτηση διεξάγεται ήδη με τους όρους μιας παράδοσης, με μια ερμηνευτική δομή να αποφασίζει τι μετράει ως ανώτερη πραγμάτωση και τι μετράει ως προκαταρκτική.

Πολλά σημαίνοντα σκέλη της δυτικής φιλοσοφίας έχουν αναζητήσει καθολικές επεξηγηματικές αρχές - από τις Μορφές του Πλάτωνα και τις κατηγορίες του Αριστοτέλη μέχρι την κριτική φιλοσοφία του Καντ και τη σύγχρονη θεωρία συστημάτων. Αυτή η αναζήτηση διαμόρφωσε βαθιά την εμφάνιση της σύγχρονης επιστήμης.

Άλλες παραδόσεις συχνά ξεκινούν από διαφορετικές ανησυχίες. Πολλές βουδιστικές σχολές ρωτούν όχι πώς εξελίσσεται η πραγματικότητα ιστορικά, αλλά πώς προκύπτει ο πόνος στην παρούσα εμπειρία. Η Advaita Vedanta ρωτά τι μένει όταν η διάκριση μεταξύ υποκειμένου και αντικειμένου διαλύεται. Τα κλασικά ταοϊστικά κείμενα δίνουν έμφαση στην ανταπόκριση και όχι στον έλεγχο, ενώ η κομφουκιανική σκέψη εστιάζει στην ηθική καλλιέργεια και την ποιότητα των ανθρώπινων σχέσεων.

Αυτές δεν είναι απλώς διαφορετικές λύσεις σε ένα κοινό πρόβλημα. Αντικατοπτρίζουν διαφορετικούς τρόπους πλαισίωσης της ίδιας της φιλοσοφικής έρευνας. Ένα αναπτυξιακό πλαίσιο υπογραμμίζει φυσικά μερικά από αυτά τα ερωτήματα, ενώ τοποθετεί άλλα σε υποστηρικτικό ρόλο - όχι επειδή είναι λιγότερο σημαντικά, αλλά επειδή κάθε οργανωτική λογική ευνοεί ορισμένες σχέσεις έναντι άλλων.

Από την Αρχιτεκτονική στη Συζήτηση

Ίσως το μέλλον της συγκριτικής φιλοσοφίας να βρίσκεται λιγότερο στην οικοδόμηση μεγαλύτερων συστημάτων παρά στην αλλαγή του τρόπου με τον οποίο οι παραδόσεις συναντώνται μεταξύ τους. Η αρχιτεκτονική συνεπάγεται ένα ολοκληρωμένο σχέδιο. Τα κτίρια ολοκληρώνονται. Οι συζητήσεις όχι. Μια συζήτηση αλλάζει όλους όσους συμμετέχουν σε αυτήν, γεγονός που υποδηλώνει ένα διαφορετικό μοντέλο ολοκλήρωσης: οι παραδόσεις ως εταίροι και όχι ως δομικά υλικά, καθεμία ικανή να αναδιαμορφώσει το πλαίσιο αντί να γεμίσει απλώς μια θέση μέσα σε αυτό.

Εδώ η διάκριση μεταξύ καθολικότητας και παγκοσμιότητας γίνεται ιδιαίτερα σημαντική. Μια καθολική προσέγγιση ρωτά ποιο πλαίσιο εξηγεί καλύτερα την πραγματικότητα. Μια παγκοσμιοποιημένη προσέγγιση ρωτά πώς διαφορετικές φιλοσοφικές παραδόσεις θα μπορούσαν να φωτίσουν την πραγματικότητα χωρίς να παραδώσουν το δικό τους εννοιολογικό λεξιλόγιο. Το πρώτο τείνει προς την ιεραρχία. το δεύτερο προς τον διάλογο.

Αυτή η αρχή εκτείνεται πολύ πέρα από τις παραδόσεις που συζητήθηκαν μέχρι τώρα. Η φιλοσοφία του Ubuntu ξεκινά από σχεσιακές αντιλήψεις της προσωπικότητας που αμφισβητούν τις ατομικιστικές υποθέσεις. Η ισλαμική φιλοσοφία ανέπτυξε εξελιγμένες συνθέσεις λογικής και αποκάλυψης, διατηρώντας και μεταμορφώνοντας την ελληνική σκέψη. Πολλές αυτόχθονες παραδόσεις κατανοούν τη γνώση λιγότερο ως αποστασιοποιημένη αναπαράσταση παρά ως συμμετοχή σε ζωντανές οικολογικές σχέσεις. Δεν πρόκειται απλώς για πρόσθετες φωνές που περιμένουν να φιλοξενηθούν σε ένα υπάρχον πλαίσιο. Μας καλούν να επανεξετάσουμε το ίδιο το πλαίσιο.

Μια Οικολογία της Γνώσης

Ίσως η καλύτερη μεταφορά δεν είναι καθόλου η αρχιτεκτονική, αλλά η οικολογία. Η αρχιτεκτονική ρωτά πώς ταιριάζουν τα μέρη μεταξύ τους. Η οικολογία ρωτά πώς τα μέρη συντηρούν το ένα το άλλο.

Ένα υγιές δάσος δεν αποτελείται από ένα είδος δέντρου. ευδοκιμεί επειδή διαφορετικοί οργανισμοί καταλαμβάνουν διαφορετικές θέσεις, ο καθένας συνεισφέρει κάτι που λείπει από τους άλλους. Ένα δάσος πανομοιότυπων δέντρων είναι ευάλωτο σε μία μόνο ασθένεια. Οι διαφορές τους δεν είναι ελαττώματα που περιμένουν την τελική διόρθωση. Αποτελούν την πηγή της ανθεκτικότητας του οικοσυστήματος.

Η ανθρώπινη γνώση μπορεί να λειτουργήσει με τον ίδιο τρόπο. Η σύγχρονη επιστήμη έχει αποδειχθεί εξαιρετικά ισχυρή για πρόβλεψη και αιτιώδη εξήγηση. Οι στοχαστικές παραδόσεις καλλιεργούν πειθαρχημένους τρόπους εξέτασης της συνείδησης από μέσα. Οι ηθικές και πολιτικές παραδόσεις διερευνούν την ευθύνη, τη δικαιοσύνη και την υφή της κοινωνικής ζωής.

Κανένα από αυτά δεν αντικαθιστά τα άλλα, και το καθένα λεπταίνει όταν μειώνεται με τους όρους του άλλου. Μια πραγματικά παγκόσμια φιλοσοφία μπορεί να μοιάζει περισσότερο με ένα οικοσύστημα παρά με μια πυραμίδα: όχι μια αναζήτηση για το ένα πλαίσιο που τελικά ταιριάζει σε όλα, αλλά ένα σύνολο συνθηκών υπό τις οποίες οι παραδόσεις μπορούν να συνεχίσουν να φωτίζουν, να προκαλούν και να αναθεωρούν η μία την άλλη.

Ένα οικολογικό μοντέλο μετατοπίζει την έμφαση από την καθολικότητα στην παγκοσμιότητα. Αντί να ρωτά αν ένα εννοιολογικό πλαίσιο ισχύει παντού, ρωτά πώς διαφορετικές παραδόσεις θα μπορούσαν να εμπλουτίσουν η μία την άλλη χωρίς να υπαχθούν σε μια ενιαία ερμηνευτική δομή.

Με αυτόν τον τρόπο, η μεγαλύτερη συνεισφορά του Ken Wilber μπορεί να μην είναι η πληρότητα της Ολοκληρωτικής Θεωρίας. Μπορεί να είναι η φιλοδοξία πίσω από αυτό. Έδειξε ότι η φιλοσοφία δεν χρειάζεται να παραμένει περιορισμένη εντός επιστημονικών ή πολιτισμικών ορίων σε μια στιγμή που η εξειδίκευση ωθούσε έντονα προς την αντίθετη κατεύθυνση. Αυτό το επίτευγμα από μόνο του καθιστά την Ολοκληρωμένη Θεωρία μια από τις πιο φιλόδοξες φιλοσοφικές συνθέσεις του τέλους του εικοστού αιώνα.

Αλλά κάθε φιλόδοξη σύνθεση δημιουργεί τις προϋποθέσεις για τη δική της αναθεώρηση. Μια φιλοσοφία που επιδιώκει πραγματικά την καθολικότητα πρέπει να παραμείνει ανοιχτή στο να αλλάξει από τις παραδόσεις που ελπίζει να συμπεριλάβει. Αυτό δεν είναι απόρριψη της Ολοκληρωμένης Θεωρίας. Είναι μια επέκταση του βαθύτερου στόχου του.

Το επόμενο στάδιο μπορεί να μην είναι ένα μεγαλύτερο σύστημα. Μπορεί να είναι μια βαθύτερη προθυμία να αλλάξουμε από αυτό που συναντάμε – όχι να καθορίσουμε ποια παράδοση κατέχει το κύριο πλαίσιο, αλλά να δημιουργήσουμε τις συνθήκες υπό τις οποίες κάθε παράδοση μπορεί να την αναδιαμορφώσει με τη σειρά της.

Η μετάβαση από την αρχιτεκτονική στην οικολογία στη συζήτηση δεν είναι τυχαία. Αντανακλά μια εξέλιξη από το να ρωτάμε πώς ταιριάζουν τα πράγματα μεταξύ τους, στο να ρωτάμε πώς συντηρούν το ένα το άλλο, στο να ρωτάμε πώς αλλάζουν το ένα το άλλο. Μια πραγματικά παγκόσμια φιλοσοφία δεν θα περιλάμβανε απλώς τις παραδόσεις του κόσμου. Θα τους επέτρεπε να μεταμορφώσουν ο ένας τον άλλον.

Ο διάλογος δεν απαιτεί την εγκατάλειψη της αναζήτησης της αλήθειας. Απαιτεί την αναγνώριση ότι κανένα φιλοσοφικό λεξιλόγιο δεν είναι πιθανό να εξαντλήσει τους τρόπους με τους οποίους μπορεί να αρθρωθεί η αλήθεια.

Το μέλλον της φιλοσοφίας μπορεί να μην έγκειται στην εγκατάλειψη της αναζήτησης της καθολικότητας, αλλά στην ανακάλυψη ότι η ίδια η καθολικότητα αναδύεται μέσα από μια πραγματικά παγκόσμια συνομιλία – όχι μια τελική σύνθεση, αλλά μια διαρκή συνομιλία.

**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων

Η τριλογία του Star Wars: Ένας σύγχρονος μύθος

 

του Francesco Cappellini   Κονσταντίν φον Χοφμάιστερ

Ο Francesco Cappellini αποκαλύπτει τα διαχρονικά σύμβολα και τα αρχέτυπα που μετέτρεψαν την αρχική τριλογία του Star Wars σε κινηματογραφικό ορόσημο.

Αυτό είναι ένα απόσπασμα από το ιταλικό βιβλίο La Trilogia di Star Wars (1977-1983) που κυκλοφόρησε πρόσφατα. L'opera che ha rivoluzionato la fantascienza (Η τριλογία του Πολέμου των Άστρων (1977–1983): Το έργο που έφερε επανάσταση στην επιστημονική φαντασία).

Μια περιπέτεια που δεν μοιάζει με τίποτα που έχει συμβεί ποτέ στον πλανήτη σας. Η ιστορία ενός αγοριού, ενός κοριτσιού και ενός ολόκληρου σύμπαντος. Ένα μεγάλο, συναρπαστικό διαστημικό έπος εξέγερσης και αγάπης. Ένα θέαμα χρόνια μπροστά από την εποχή του. Ένα έπος ηρώων, κακοποιών και παράξενων όντων από χίλιους διαφορετικούς κόσμους...

(από το ιταλικό θεατρικό τρέιλερ για το Star Wars, 1977)

Η Τριλογία του Πολέμου των Άστρων είναι, χωρίς αμφιβολία, ένα από τα καθοριστικά έργα του κινηματογράφου επιστημονικής φαντασίας, μια από εκείνες τις σπάνιες δημιουργίες που αφήνουν ανεξίτηλο το στίγμα τους στην ιστορία ενός ολόκληρου είδους. Κάθε φορά που συζητούνται ταινίες επιστημονικής φαντασίας -ιδιαίτερα διαστημικές όπερες- η πρώτη εικόνα που έρχεται συχνά στο μυαλό είναι πιθανό να είναι η ατελείωτη άμμος του έρημου πλανήτη Tatooine, οι απέραντες παγωμένες ερημιές όπου η Επαναστατική Συμμαχία εγκαθιστά τη βάση της στο The Empire Strikes Back ή οι αμέτρητες διαστημικές μάχες μεταξύ των αστρομαχητικών Rebel και του αυτοκρατορικού στόλου.

Είτε το αγαπά κανείς είτε όχι, κάθε ταινία επιστημονικής φαντασίας που γυρίστηκε από το 1977 -τη χρονιά που ο Πόλεμος των Άστρων εμφανίστηκε για πρώτη φορά στους κινηματογράφους- έπρεπε να υπολογίσει αυτό το έπος και να μετρηθεί εναντίον του. Η Τριλογία έχει γίνει τόσο εμβληματική της επιστημονικής φαντασίας, και ειδικά του υποείδους της διαστημικής όπερας, που η σύγκριση είναι σχεδόν αναπόφευκτη. Τις περισσότερες φορές, είναι μια αδυσώπητη σύγκριση, γιατί το να ταιριάξεις ένα έπος που έχει φτάσει να συμβολίζει τον ίδιο τον κινηματογράφο επιστημονικής φαντασίας είναι ένα εξαιρετικά δύσκολο έργο.

Επιπλέον, σε αντίθεση με πολλά έργα που επιτυγχάνουν αναγνώριση μόνο χρόνια —ή και δεκαετίες— μετά την κυκλοφορία τους, το Star Wars έγινε πολιτιστικό φαινόμενο σχεδόν αμέσως. Από την πρώτη κιόλας προβολή του στις αίθουσες, το σύμπαν που φαντάστηκε ο οραματιστής Τζορτζ Λούκας καθήλωσε εκατομμύρια θεατές σε όλο τον κόσμο, ένα επίτευγμα που είναι αξιοσημείωτο όχι μόνο για ταινία επιστημονικής φαντασίας αλλά και για τον κινηματογράφο γενικότερα.

Ωστόσο, δύσκολα θα μπορούσε να είναι διαφορετικά. Αυτό συμβαίνει όταν ένας σκηνοθέτης –ή ένας συγγραφέας, όπως στην περίπτωση του Άρχοντα των Δαχτυλιδιών του J. R. R. Tolkien, ένα έργο στο οποίο θα επιστρέφουμε συχνά– δημιουργεί κάτι που κάνει περισσότερα από το να αφηγείται απλώς μια ιστορία. Γεννά έναν ολόκληρο φανταστικό κόσμο, πλούσιο σε συμβολισμούς και υποβολές. Και αυτό το επιτυγχάνει χωρίς να εφευρίσκει τίποτα με την απόλυτη έννοια. Αντίθετα, βασίζεται σε στοιχεία και σύμβολα -πολλά από αυτά αρχαία- που είναι βαθιά ενσωματωμένα στην ανθρώπινη φύση, στην ιστορία και την ταυτότητά μας, ακόμα κι αν η σύγχρονη κοινωνία τα έχει συσκοτίσει και τα έχει υποβιβάσει στα πιο απομακρυσμένα όρια του συλλογικού μας ασυνείδητου.

Η Τριλογία δεν κατοικείται απλώς από ρομπότ, όπλα λέιζερ και διαστημόπλοια. Όσο ενδιαφέροντα κι αν είναι αυτά, δεν είναι μοναδικά στην επιστημονική φαντασία, ούτε είναι αυτό που κάνει το Star Wars τόσο συναρπαστικό. Η πραγματική του γοητεία βρίσκεται αλλού.

Ένα από τα μεγαλύτερα δυνατά σημεία του έργου είναι η ιστορία που αφηγείται, και πάνω απ' όλα ο τρόπος που ο Λούκας επέλεξε αρχικά να την πει. Διαμόρφωσε σκόπιμα την αφήγησή του σύμφωνα με τα πρότυπα της μυθολογίας και της επικής λογοτεχνίας, τοποθετώντας την μέσα στο σαρωτικό και εγγενώς σαγηνευτικό σκηνικό ενός γαλαξιακού εμφυλίου πολέμου.

Το πρώτο σημαντικό στοιχείο είναι λοιπόν ο μύθος του ήρωα: ένας πρωταγωνιστής ταπεινής καταγωγής που είναι, κατά κάποιο τρόπο, προορισμένος για μεγαλεία. Αφού έχασε τα πάντα, εγκαταλείπει την προηγούμενη ζωή του για να αγκαλιάσει τη μοίρα του και να κάνει εξαιρετικές πράξεις. Οι ταινίες είναι επίσης γεμάτες με επαναλαμβανόμενους απόηχους της κλασικής αρχαιότητας και του Μεσαίωνα, που κατοικούνται από πριγκίπισσες και αυτοκράτορες, ενώ το αρχέτυπο του ιππότη -που ενσαρκώνεται πάνω απ' όλα από τους Ιππότες Τζεντάι, αλλά και από τον σκοτεινό ιππότη Νταρθ Βέιντερ- αποτελεί έναν από τους κεντρικούς πυλώνες ολόκληρης της Τριλογίας. Υπάρχει επίσης ένας αδίστακτος, μυστηριώδης και βαθιά συναρπαστικός ανταγωνιστής του οποίου η εξέλιξη -από έναν αδιαμφισβήτητο υπερκακό στην πρώτη ταινία μέχρι την απόλυτη λύτρωσή του στο τελευταίο κεφάλαιο- κρατά το κοινό ενθουσιασμένο, κυρίως λόγω των ολοένα και πιο βαθιών συνδέσεων με τους πρωταγωνιστές που αποκαλύπτονται σταδιακά καθώς εξελίσσεται η ιστορία.

Ένα άλλο εντυπωσιακό χαρακτηριστικό είναι η πνευματική διάσταση, κάτι μάλλον ασυνήθιστο σε ταινίες αυτού του είδους. Αν και εκφράζεται με διαφορετικούς τρόπους στις τρεις ταινίες, η πνευματικότητα διατρέχει ως κοινό νήμα ολόκληρη την Τριλογία. Εξερευνάται μέσα από την έννοια της Δύναμης, ένα από τα καθοριστικά στοιχεία του έπους. Οι ανατολικές φιλοσοφίες αφήνουν το στίγμα τους στη θρησκεία των Τζεντάι, ενώ οι ιαπωνικές παραδόσεις των σαμουράι εμπνέουν το στυλ μάχης τους. Υπάρχει επίσης η γοητεία του αγνώστου και το πνεύμα της περιπέτειας, που προκαλείται μέσα από παράξενα εξωγήινα όντα και άγριους, αφιλόξενους κόσμους.

Τέλος, υπάρχει η μοναδική σχέση της Τριλογίας με τη φύση. Κάθε σκηνικό διαποτίζεται από τον φυσικό κόσμο, ο οποίος συχνά υπερισχύει της τεχνολογίας - ένα άλλο ασυνήθιστο χαρακτηριστικό στον κινηματογράφο επιστημονικής φαντασίας, αν και όχι εντελώς μοναδικό. Οι φανταστικοί και εξωτικοί κόσμοι που παρουσιάζει ο Λούκας έχουν πάντα τις ρίζες τους σε αντίστοιχους του πραγματικού κόσμου. Πράγματι, μεγάλο μέρος της διαρκούς γοητείας της Τριλογίας πηγάζει ακριβώς από αυτές τις συνδέσεις με την πραγματικότητα. Οι χαρακτήρες και τα τοπία του μπορεί να είναι μακριά από εμάς τόσο στο χρόνο όσο και στο χώρο, αλλά ποτέ τόσο μακριά ώστε οι θεατές να μην μπορούν να αναγνωρίσουν τον εαυτό τους σε αυτό που βλέπουν στην οθόνη.

Έτσι, στις ερήμους του Τατουίν βλέπουμε την άμμο της αρχαίας Αιγύπτου και τη μυστηριώδη Μέση Ανατολή. Στις παγωμένες πεδιάδες του Χοθ αναγνωρίζουμε τις χιονισμένες εκτάσεις της Σκανδιναβίας ή των Ιμαλαΐων. και στο δασικό φεγγάρι του Endor συναντάμε τα αρχέγονα δάση της Ευρώπης. Και στον Λουκ Σκαϊγουόκερ βλέπουμε τους ήρωες κάθε μύθου και παράδοσης που έχουν φτάσει σε εμάς ανά τους αιώνες.

Όπως κάθε αληθινός δημιουργός κόσμων, ο Λούκας έχτισε το αριστούργημά του όχι εφευρίσκοντας τα πάντα από την αρχή, αλλά επεξεργάζοντας επιδέξια στοιχεία που αντλήθηκαν από την πραγματικότητα, διασφαλίζοντας παράλληλα ότι το φανταστικό του σύμπαν παρέμενε πάντα σταθερά συνδεδεμένο με αυτήν. Ομολογουμένως, δεν αναπτύσσεται εξίσου κάθε ένα από τα στοιχεία που συζητήθηκαν μέχρι στιγμής και στις τρεις ταινίες. Μερικά γίνονται αισθητά πιο αδύναμα, ειδικά στο τρίτο και τελευταίο μέρος, το οποίο είναι αναμφισβήτητα λιγότερο ολοκληρωμένο από τους προκατόχους του από πολλές απόψεις. Ωστόσο, αυτό δεν μειώνει ούτε τη συνολική γοητεία της Τριλογίας ούτε την εξαιρετική συμβολή της στον παγκόσμιο κινηματογράφο.

Όσον αφορά την προέλευση του ίδιου του έργου, η ιστορία αρχίζει να διαμορφώνεται κατά το δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1970, όταν ένας νεαρός Καλιφορνέζος σκηνοθέτης ονόματι Τζορτζ Λούκας, με μόνο μερικές ταινίες στο ενεργητικό του και ένα ισόβιο πάθος για τις σειρές επιστημονικής φαντασίας των δεκαετιών του 1930 και του 1940, προσπάθησε ανεπιτυχώς να αποκτήσει τα δικαιώματα του Flash Gordon. Μη μπορώντας να το κάνει, αποφάσισε αντ' αυτού να γράψει μια δική του ταινία που θα αποτύπωνε το ίδιο πνεύμα. Το αποτέλεσμα ήταν ο Πόλεμος των Άστρων, μια ταινία στην οποία η επιρροή της επιστημονικής φαντασίας τύπου Flash Gordon -όπως έχουμε ήδη σημειώσει και θα εξετάσουμε πιο προσεκτικά αργότερα- θα ενωθεί με πολλές άλλες πηγές έμπνευσης.

Κυκλοφόρησε τον Μάιο του 1977 με σχετικά μέτριες προσδοκίες, η συντριπτική και απροσδόκητη επιτυχία της ταινίας ώθησε σύντομα τον Τζορτζ Λούκας να ξανασκεφτεί τη δημιουργία του ως μέρος ενός πολύ μεγαλύτερου έργου, του οποίου ο Πόλεμος των Άστρων θα αποτελούσε μόνο το εναρκτήριο κεφάλαιο. Έτσι γεννήθηκε η Τριλογία, συνεχίζοντας το 1980 με το The Empire Strikes Back και φτάνοντας στο τέλος της το 1983 με το Return of the Jedi.

Οι εικόνες που δημιούργησε ο Λούκας αποδείχθηκαν τόσο ισχυρές που, με τα χρόνια, ενέπνευσαν ένα τεράστιο σύνολο πρόσθετων έργων -μυθιστορήματα, κόμικς, βιντεοπαιχνίδια και αμέτρητες άλλες δημιουργίες- που επέκτειναν και μερικές φορές παραμόρφωσαν το σύμπαν που είχε αρχικά φανταστεί. Αν και ο Λούκας είχε ήδη εκφράσει, ήδη από το 1980, την πρόθεσή του να παράγει πρίκουελ, εντούτοις φαινόταν για πολλά χρόνια ότι η κινηματογραφική ιστορία του έπος είχε φτάσει στο οριστικό της τέλος με την Επιστροφή των Τζεντάι. Στη συνέχεια, προς το τέλος της δεκαετίας του 1990, ο σκηνοθέτης εξέπληξε τους πάντες ανακοινώνοντας ότι εργαζόταν και πάλι σε νέες ταινίες.

Μέχρι την κυκλοφορία του πρώτου prequel το 1999, οι ταινίες που παρήχθησαν μεταξύ 1977 και 1983 δεν έγιναν ποτέ πραγματικά αντιληπτές από το κοινό ως απλώς ένα μέρος μιας ευρύτερης αφήγησης. Αυτό παρέμεινε αληθινό παρά την αμφιλεγόμενη απόφαση του Lucas να αλλάξει τη χρονολογία του έπος στη μέση της ανάπτυξής του, προσθέτοντας τον υπότιτλο "Episode V" στην εναρκτήρια ανίχνευση του The Empire Strikes Back, μια κίνηση που άφησε πολλούς θεατές μπερδεμένους εκείνη την εποχή.

Οι τρεις ταινίες αποτελούσαν, με κάθε ουσιαστική έννοια, ένα πλήρες αφηγηματικό τόξο. Ξεκίνησε με το Star Wars, συνεχίστηκε με το The Empire Strikes Back και έφτασε σε ένα ικανοποιητικό τέλος με το Return of the Jedi, χωρίς να αφήνει σημαντικά νήματα άλυτα και να μην δίνει στο κοινό την αίσθηση ότι έπρεπε να μάθει τι είχε συμβεί πριν από τα γεγονότα που απεικονίζονται στην οθόνη. Ήταν μια ολοκληρωμένη ιστορία: η ιστορία του νεαρού Luke Skywalker, ο οποίος από ταπεινός αγρότης σε έναν από τους πιο απομακρυσμένους πλανήτες του γαλαξία έγινε Ιππότης Τζεντάι μέσα από ένα βαθύ ταξίδι προσωπικής και πνευματικής ανάπτυξης, όλα με φόντο έναν επικό γαλαξιακό εμφύλιο πόλεμο. Με άλλα λόγια, ήταν η πεμπτουσία της ιστορίας ενηλικίωσης.

Το ουσιαστικό σημείο, ωστόσο, δεν είναι απλώς ότι η ιστορία δεν απαιτούσε προσθήκες. Το πιο σημαντικό γεγονός είναι ότι, για σχεδόν είκοσι χρόνια, ήταν μια ολοκληρωμένη ιστορία από μόνη της. Όσοι από εμάς γεννηθήκαμε τη δεκαετία του 1980 και μεγαλώσαμε με την Τριλογία του Πολέμου των Άστρων το βρίσκουμε σχεδόν αδύνατο να την ερμηνεύσουμε εκ των υστέρων ως απλώς ένα κεφάλαιο μέσα σε ένα μεγαλύτερο έπος. Κάτι τέτοιο θα σήμαινε ότι αγκαλιάζουμε μια αναθεώρηση που αλλάζει θεμελιωδώς την αρχική της φύση.

Ούτε είναι πρόθεσή μου —τουλάχιστον όχι εδώ— να σταθώ σε αυτό που θεωρώ την ατυχή απόφαση που πήρε ο Λούκας πολλά χρόνια αργότερα να αναδιαμορφώσει το έπος αφού η Τριλογία είχε ήδη φτάσει στο τέλος της το 1983. Αρκεί να παρατηρήσουμε ότι, αν ο Λούκας πίστευε ότι είχε το δικαίωμα να αλλάξει μια ιστορία που αγαπήθηκε από εκατομμύρια εισάγοντας, δεκαετίες αργότερα, στοιχεία που κινούνται σε μια εντελώς διαφορετική —και μερικές φορές ακόμη και αντίθετη— κατεύθυνση από το πνεύμα της αρχικής Τριλογίας, τότε εμείς ως θεατές έχουμε το ίδιο δικαίωμα να αγνοήσουμε αυτές τις αναθεωρήσεις και να συνεχίσουμε να θεωρούμε τις τρεις ταινίες που κυκλοφόρησαν μεταξύ 1977 και 1983 ως αυτό που ήταν τόσα χρόνια: Ένα πλήρως αυτόνομο και ανεξάρτητο έπος

(Μετάφραση από τα ιταλικά)

**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων