Όταν η Δύση καλύπτει τη γεωπολιτική της επέκταση με ένα πέπλο ηθικής - παρουσιάζοντάς την ως εκπολιτιστική αποστολή, εκδημοκρατισμό, ανθρωπιστική παρέμβαση, υπεράσπιση της ελευθερίας ή προώθηση του κράτους δικαίου - το κραυγαλέο χάσμα μεταξύ ρητορικής και πραγματικότητας αναπόφευκτα προκαλεί κατηγορίες για υποκρισία και «δύο μέτρα και δύο σταθμά».
Αυτές οι κατηγορίες στηρίζονται σε μια λανθασμένη υπόθεση: ότι το δυτικό καπιταλιστικό σύστημα διαθέτει έναν σταθερό ηθικό κώδικα που κατά καιρούς προδίδει. Στην πραγματικότητα, το σύστημα δεν λειτουργεί καθόλου σύμφωνα με τις αξίες. Οι αξίες λειτουργούν απλώς ως ενδεχόμενα μέσα, που ενεργοποιούνται ή απορρίπτονται ανάλογα με τη στρατηγική ευκολία. Το σύστημα λειτουργεί με κριτήρια χρησιμότητας, αποτελεσματικότητας και ισχύος. Και σε αυτό το επίπεδο πρέπει να αντιμετωπιστεί. Θα πρέπει να ρωτήσουμε: Χρήσιμο για ποιον; Αποτελεσματικό για ποιο σκοπό; Εξουσία για ποιον;
Το να θέτεις αυτά τα ερωτήματα σημαίνει να αμφισβητείς την τελεολογία του συστήματος, που είναι ο απώτερος σκοπός προς τον οποίο τείνει. Η διατήρηση και η επέκταση του κεφαλαίου και η διαιώνιση μιας τάξης που συγκεντρώνει πλούτο και επιρροή, αποτελούν έναν εγγενώς αντικοινωνικό στόχο. Μεταφερόμενος στο λογικό του άκρο, αυτός ο στόχος αποκαλύπτει έναν βαθιά αντιανθρώπινο χαρακτήρα. Μόλις αναγνωρίσουμε ότι το σύστημα εξυπηρετεί συγκεκριμένα συμφέροντα μεταμφιεσμένα ως γενικό συμφέρον, καθίσταται δυνατό να κρίνουμε όχι μόνο τα μέσα που χρησιμοποιεί αλλά και τη νομιμότητα του ίδιου του συστήματος.
Επιτρέψτε μου να ξεκινήσω με τις φιλοσοφικές ρίζες μιας κοσμοθεωρίας που, αφού αφαίρεσε το Θείο ως θεμέλιο της ηθικής τάξης –και μαζί με αυτό την υπερβατική της διάσταση– κατέληξε να παραμερίσει και τον άνθρωπο, με την αξιοπρέπειά του, τα δεσμά του και το πεπερασμένο του. Μόλις ο άνθρωπος πάψει να είναι σκοπός και γίνει απλώς ένα όργανο, προκύπτει ο κίνδυνος (πολύ πραγματικός σήμερα) να αντικατασταθεί από ένα πιο αποτελεσματικό όργανο. Αν κοιτάξουμε πώς λειτουργεί πραγματικά αυτό το σύστημα, βλέπουμε ότι ο ορθολογισμός του έχει πάρει εδώ και καιρό μια απρόσωπη μορφή – κάτι που ο Μαρξ είχε ήδη κατανοήσει. Μέσα σε αυτό, ένας αυτόνομος λόγος έχει εδραιωθεί, έμφυτος στο σύστημα, το οποίο ισχυρίζεται ότι θεμελιώνει από μόνο του τα κριτήρια του Δίκαιου, του Αληθινού, του Καλού σύμφωνα με τον υπολογισμό, τη χρησιμότητα, την αποτελεσματικότητα και τα αποτελέσματα.
Οι δύο φιλοσοφικές παραδόσεις στις οποίες αναφέρομαι είναι ο Αγγλικός Ωφελιμισμός και ο Αμερικανικός Πραγματισμός, Παρά τις διαφορές τους, και οι δύο υποτάσσουν το «δίκαιο» στο «χρήσιμο».
Ο Κλασικός Ωφελιμισμός, η εκδοχή που θεωρητικοποιήθηκε από τον Jeremy Bentham και τον John Stuart Mill, υποστήριξε ότι η ηθική μιας πράξης καθορίζεται από έναν υπολογισμό κόστους-οφέλους, δηλαδή από τα αποτελέσματά της. Δεν υπάρχουν πράξεις που είναι εγγενώς καλές ή κακές, σωστές ή λανθασμένες σύμφωνα με απόλυτες αρχές (ηθικές ή θρησκευτικές) που υπερβαίνουν το σύστημα. Ο Μπένθαμ, ο οποίος ήταν ουσιαστικά νομικός μεταρρυθμιστής και κοινωνικός μηχανικός, πρότεινε τον «ευτυχή λογισμό»: την ιδέα ότι η ευχαρίστηση και ο πόνος θα μπορούσαν να ποσοτικοποιηθούν και να συγκεντρωθούν προκειμένου να παρέχουν μια μέθοδο για την αξιολόγηση του σωστού ή του λάθους των πράξεων.
Στον πραγματισμό, που αναπτύχθηκε από Αμερικανούς στοχαστές όπως ο William James, ο John Dewey και ο Charles Sanders Peirce, οι έννοιες, οι θεωρίες και οι ηθικές αξίες είναι ουσιαστικά εργαλεία για την επίλυση προβλημάτων. Η «αλήθεια» μιας ιδέας έγκειται στην «πρακτική της αξία», δηλαδή στην αποτελεσματικότητά της στο να μας βοηθήσει να προσανατολιστούμε στον κόσμο και να επιτύχουμε τα επιθυμητά αποτελέσματα. Στις προθέσεις των θεωρητικών του, αυτό το φιλοσοφικό πλαίσιο είχε σκοπό να εκδημοκρατίσει τη γνώση, να αντιταχθεί στον δογματισμό, να θέσει τη φιλοσοφία στην υπηρεσία της κοινωνικής βελτίωσης και να καθιερώσει μια λογική επιστημονικής έρευνας.
Αλλά απορρίπτοντας την ιδέα της υπέρβασης, και επομένως τη δυνατότητα ενός ορίζοντα νοήματος έξω από το δεδομένο σύστημα, κατέληξε αναπόφευκτα να γίνει ένα εργαλείο βελτιστοποίησης, εδραίωσης και νομιμοποίησης του υπάρχοντος συστήματος.
Το ερώτημα γιατί ο ωφελιμισμός και ο πραγματισμός προέκυψαν και βρήκαν γόνιμο έδαφος στην αγγλοαμερικανική σφαίρα έχει τόσο φιλοσοφική απάντηση (Νομιναλισμός και Εμπειρισμός) όσο και ιστορική.
Ο ωφελιμισμός εμφανίστηκε στη Βρετανία κατά τη διάρκεια της Βιομηχανικής Επανάστασης, μια περίοδο επιταχυνόμενου οικονομικού και κοινωνικού μετασχηματισμού, αστικής φτώχειας και ταξικής σύγκρουσης. Δεδομένου ότι η νέα άρχουσα τάξη έπρεπε να ενσταλάξει μια εργασιακή ηθική στις λαϊκές τάξεις, κατέστη απαραίτητο να εγκαταλείψει τις απόλυτες ηθικές αρχές. Αυτό που χρειαζόταν ήταν ένα ηθικό πλαίσιο αρκετά ευέλικτο ώστε να επιτρέπει όχι μόνο τη δικαιολόγηση της εκμετάλλευσης, σε συνδυασμό με την επιτήρηση και την πειθαρχία του εργατικού δυναμικού στο εσωτερικό, αλλά και τη δικαιολόγηση της αποικιακής εκμετάλλευσης. Όλα στο όνομα ενός μεγαλύτερου καλού που προφανώς καθορίστηκε από την τάξη στην εξουσία, εκείνη την εποχή την αστική τάξη.
Ήταν θέμα κωδικοποίησης, όπως κατήγγειλε ο Μαρξ, της συμπεριφοράς του homo economicus, που ανάγει κάθε ανθρώπινη σχέση σε «γυμνό συμφέρον» και «ψυχρή οικονομική συναλλαγή».
Αυτό το θεωρητικό πλαίσιο σφυρηλατήθηκε στο χωνευτήρι μιας εμπορικής αυτοκρατορίας που έπρεπε να λύσει τα συγκεκριμένα προβλήματα που η ίδια η αυτοκρατορία δημιούργησε, για παράδειγμα, την ανάγκη να δικαιολογήσει την κυριαρχία πάνω σε άλλους λαούς. Δεν είναι τυχαίο ότι ο John Stuart Mill1 υποστήριξε ότι «ο δεσποτισμός είναι ένας νόμιμος τρόπος διακυβέρνησης στην αντιμετώπιση των βαρβάρων», υπό την προϋπόθεση ότι ο σκοπός είναι η βελτίωσή τους. Αυτό σήμαινε ότι το «μεγαλύτερο καλό» για τους Ινδούς ή τους Αφρικανούς θα μπορούσε να καθοριστεί από Βρετανούς διαχειριστές. Ο Μιλλ απέρριψε ρητά την ιδέα μιας ομοσπονδίας ελεύθερων κρατών υπέρ της αυτοκρατορίας.
Είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι ήταν ο Μπένθαμ που επινόησε τον όρο «διεθνής» στα τέλη του δέκατου όγδοου αιώνα, μιλώντας για τη διεθνή αγορά ως πεδίο δοκιμών.2
Ο πραγματισμός, ένα φιλοσοφικό ρεύμα που εμφανίστηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες στα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα, αναπτύχθηκε σε διαφορετικό ιστορικό πλαίσιο.
Για να το θέσω κάπως ωμά, θα μπορούσε κανείς να πει ότι ο πραγματισμός είναι η φιλοσοφία μιας εξουσίας που δεν χρειάζεται πλέον να δικαιολογείται, γιατί η λογική της έχει φυσικοποιηθεί και έχει γίνει κοινή λογική.
Αν ο ωφελιμισμός ήταν το αιτιολογικό επιχείρημα του βιομηχανικού και αποικιακού καπιταλισμού στη φάση της ανόδου και της αρχικής επέκτασής του, ο πραγματισμός ενσαρκώνει το ήθος ενός καπιταλισμού του οποίου η λογική έχει παγιωθεί σε κοινωνικό επίπεδο και μπορεί επομένως να απορρίψει το ηθικό δεκανίκι. Χωρίς αρχές να υπερασπιστεί και χωρίς σταθερούς κανόνες, προσαρμόζεται σε οποιοδήποτε πλαίσιο.
Αφού διείσδυσε σε ολόκληρη την αμερικανική κουλτούρα, από τη θεωρία της εκπαίδευσης μέχρι τη νομολογία, έχει γίνει η ιδεολογία του παγκόσμιου καπιταλισμού, των «επιχειρήσεων» και της «διαχείρισης»: μια ηγεμονική γλώσσα που έχει αποικίσει κάθε σφαίρα της ανθρώπινης δραστηριότητας, συμπεριλαμβανομένων των διαπροσωπικών σχέσεων. Αυτή είναι μια βαθιά και λιγότερο ορατή μορφή υπαγωγής, επειδή λειτουργεί μέσω ενός λεξιλογίου που με την πρώτη ματιά δεν φαίνεται οικονομικό - η γλώσσα, για παράδειγμα, της «προσωπικής ανάπτυξης», της «αποτελεσματικής επικοινωνίας», της «διαχείρισης συναισθημάτων», του «κοινωνικού κεφαλαίου» και της βελτιστοποίησης του εαυτού προκειμένου να επιτευχθούν «αποτελέσματα».
Ο πραγματισμός έχει επικριθεί τόσο από μαρξιστές φιλοσόφους3 ως έκφραση του ιμπεριαλισμού όσο και από συντηρητικούς στοχαστές ως φιλοσοφία προσαρμογής χωρίς αρχές, που αφήνει την κοινωνία στο έλεος του σχετικισμού και της καθιερωμένης εξουσίας. Οι κριτικές τους, αν και διαφορετικές από τη μαρξιστική, συγκλίνουν σε ένα μόνο σημείο: ο πραγματισμός είναι μια φιλοσοφία που δεν προσφέρει καμία αντίσταση στην υπάρχουσα τάξη, επειδή απορρίπτοντας κάθε ιδέα υπερβατικότητας δεν έχει αρχές με τις οποίες να της αντιταχθεί.
Ο Μεξικανός φιλόσοφος José Vasconcelos4, ο οποίος έγραψε από μια αναμφισβήτητα μη μαρξιστική θέση, όρισε τον πραγματισμό ως «τη φιλοσοφία των κανονιοφόρων», η οποία, μακριά από το να είναι μια ουδέτερη θεωρία της γνώσης, ήταν στην πραγματικότητα μια επιστημολογία σχεδιασμένη για ένα επεκτατικό έθνος, μια υποφιλοσοφία που αντιμετώπιζε την «αλήθεια» ως «οτιδήποτε λειτουργεί για την εξασφάλιση της εξουσίας». Ο Βασκονσέλος υποστήριξε ότι οι εμπειρικές φιλοσοφίες «υποφέρουν από μια εξάρτηση από την όρεξη, από τα συμφέροντα της εποχής τους» και ως εκ τούτου διολισθαίνουν «από τη χρήση της εμπειρίας για να δικαιολογήσουν τους κανόνες στο να κόβουν και να τεντώνουν τους κανόνες για να ταιριάζουν σε μια προκρούστεια κλίνη εγωιστικών συμφερόντων». Όταν τέτοιες φιλοσοφίες συμπίπτουν με μια περίοδο «πρακτικής ζέσης», έγραψε, «βλέπουμε στην ιστορία εκείνα τα τερατουργήματα που ονομάζονται εθνικές φιλοσοφίες, φυλετικές φιλοσοφίες και αυτοκρατορικές φιλοσοφίες».
Η μεταβλητή γεωμετρία των τιμών και των αρχών
Η επιλεκτική εφαρμογή των αξιών είναι το αναπόφευκτο αποτέλεσμα αυτής της κοσμοθεωρίας: μια αξία υπερασπίζεται εάν εξυπηρετεί έναν σκοπό. Όταν ο στόχος είναι η διατήρηση και η επέκταση της δυτικής ηγεμονίας, κάθε αξία της οποίας η χρησιμότητα μειώνεται απλώς επαναπροσδιορίζεται ή εγκαταλείπεται χωρίς πολλούς ενδοιασμούς. Αυτή η εργαλειακή λογική είναι εμφανής στην ιστορική και σύγχρονη αντιμετώπιση του φασισμού και του ναζισμού από τη Δύση. Κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ο αντιφασισμός κωδικοποιήθηκε ως το ηθικό θεμέλιο της δυτικής φιλελεύθερης τάξης. Αμέσως μετά, και καθ' όλη τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, η χρησιμότητα του αντικομμουνισμού αντικατέστησε εκείνη του αντιφασισμού. Το τελευταίο συνέχισε να γιορτάζεται με πανηγυρικούς σε επίσημες τελετές, αλλά στην πράξη είχε μπει ήσυχα στο ράφι.
Στη μεταπολεμική Ιαπωνία, οι Ηνωμένες Πολιτείες αποκατέστησαν δεξιούς εθνικιστές και φασίστες συνεργάτες, συμπεριλαμβανομένου του Nobusuke Kishi (εγκληματία πολέμου που αργότερα έγινε πρωθυπουργός) και χορήγησαν ασυλία στους εγκληματίες επιστήμονες της Μονάδας 731 που είχαν πραγματοποιήσει φρικτά και θανατηφόρα πειράματα σε χιλιάδες Κινέζους, Ρώσους, Κορεάτες και Μογγόλους κρατούμενους. Η απόλυτη καταδίκη του ιαπωνικού ιμπεριαλισμού θυσιάστηκε στο βωμό της χρησιμότητας, μετατρέποντας την Ιαπωνία σε αντικομμουνιστικό προπύργιο στην Ασία. Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν εκκαθάρισαν τους Ιάπωνες υπερεθνικιστές. τους στρατολόγησε. Αποχαρακτηρισμένα έγγραφα της CIA αποκαλύπτουν ότι συμμετείχαν σε αποστολές που υποστηρίζονται από τις ΗΠΑ για να κατασκοπεύσουν κομμουνιστές στην Ιαπωνία, να διεισδύσουν πράκτορες στο σοβιετικό και βορειοκορεατικό έδαφος και να στρατολογήσουν Ιάπωνες μισθοφόρους για να «προστατεύσουν» την Ταϊβάν.
Ούτε πρέπει να ξεχνάμε τα προγράμματα που έφεραν στις Ηνωμένες Πολιτείες Γερμανούς και Αυστριακούς επιστήμονες και μηχανικούς που κατείχαν σημαντικές θέσεις στο ναζιστικό καθεστώς. Σκεφτείτε την Επιχείρηση Συννεφιά, την αρχική κωδική ονομασία, που εγκρίθηκε στις 6 Ιουλίου 1945 από τους Αρχηγούς του Γενικού Επιτελείου. Αρχικά είχε προγραμματιστεί για μέγιστο αριθμό 350 ειδικών, το πρόγραμμα σύντομα επεκτάθηκε.
Το 1946, ο Πρόεδρος Τρούμαν ενέκρινε ένα ευρύτερο σχέδιο από την Κοινή Υπηρεσία Στόχων Πληροφοριών (JIOA) - Επιχείρηση Συνδετήρας - για την επιλογή χρήσιμων Ναζί.
Μεταξύ 1945 και 1955, 765 επιστήμονες, μηχανικοί και τεχνικοί που είχαν υπηρετήσει πιστά τον Χίτλερ συνέχισαν τη σταδιοδρομία τους στις Ηνωμένες Πολιτείες μέσω του Overcast, του Paperclip και παρόμοιων προγραμμάτων. Αυτή η πρόσληψη δεν περιορίστηκε στους επιστήμονες. Πρώην μέλη των SS, της SD (Sicherheitsdienst) και της Γκεστάπο έγιναν δεκτά στον αμερικανικό στρατό, στις αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών και αργότερα στο ΝΑΤΟ, χάρη στην τεχνογνωσία τους στην κατασκοπεία και την αντικατασκοπεία, ιδιαίτερα κατά της Σοβιετικής Ένωσης.
Η πιο εμβληματική περίπτωση είναι αυτή του στρατηγού Reinhard Gehlen, πρώην επικεφαλής της ναζιστικής στρατιωτικής υπηρεσίας πληροφοριών στο Ανατολικό Μέτωπο. Αντί να δικαστεί, στρατολογήθηκε από τις Ηνωμένες Πολιτείες για να ξαναχτίσει το κατασκοπευτικό του δίκτυο με χρηματοδότηση της CIA. Το 1956 η οργάνωσή του αποτέλεσε τον πυρήνα της Ομοσπονδιακής Υπηρεσίας Πληροφοριών (BND), της υπηρεσίας εξωτερικών πληροφοριών της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, με τον Gehlen να υπηρετεί ως ο πρώτος πρόεδρός της μέχρι τη συνταξιοδότησή του το 1968.
Στην Ιταλία η Επιχείρηση Gladio ήταν η κωδική ονομασία του δικτύου «stay-behind» που δημιουργήθηκε από το ΝΑΤΟ και τη CIA κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Ωστόσο, παρόμοια παράνομα δίκτυα υπήρχαν σχεδόν σε κάθε χώρα εντός της ατλαντικής σφαίρας, από τη Σουηδία μέχρι την Τουρκία. Σχεδιασμένα για να οργανώσουν την αντίσταση ενάντια σε μια απίθανη σοβιετική εισβολή, η ιστορία τους αποκαλύπτει μια πολύ πιο σκοτεινή πλευρά. Ναζί-φασίστες (πρώην και ενεργοί), Ελευθεροτέκτονες και τρομοκρατικές οργανώσεις στρατολογήθηκαν για να εφαρμόσουν τη Στρατηγική της Έντασης: οι σφαγές και οι επιχειρήσεις ψευδούς σημαίας δημιούργησαν εκτεταμένη ανασφάλεια που χρησιμοποιήθηκε για να δικαιολογήσει κατασταλτικά μέτρα, να απονομιμοποιήσει πολιτικούς αντιπάλους και να μετατοπίσει την κοινή γνώμη προς την αυταρχική διακυβέρνηση.
Σκεφτείτε επίσης τη σχέση της Δύσης με τον ουκρανικό εθνικισμό. Η Οργάνωση Ουκρανών Εθνικιστών (OUN) και η στρατιωτική της πτέρυγα, ο Ουκρανικός Αντάρτικος Στρατός (UPA), συνεργάστηκαν με τη ναζιστική Γερμανία κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Οι ηγέτες τους - Stepan Bandera, Andriy Melnyk και Roman Shukhevych - γιορτάζονται σήμερα ως εθνικοί ήρωες στην Ουκρανία, με δρόμους και πλατείες να μετονομάζονται προς τιμήν τους. Το Τάγμα Αζόφ, που ιδρύθηκε από τη νεοναζιστική ομάδα Patriot of Ukraine, απαγορεύτηκε από το Κογκρέσο των ΗΠΑ το 2018 να λαμβάνει αμερικανικά όπλα, χρηματοδότηση ή εκπαίδευση λόγω της εξτρεμιστικής ιδεολογίας και του ναζιστικού συμβολισμού του. Αυτό το στίγμα εξαφανίστηκε σχεδόν εν μία νυκτί. Οι Ηνωμένες Πολιτείες ήραν την απαγόρευση όπλων και τα δυτικά μέσα ενημέρωσης επανατοποθέτησαν το Αζόφ ως νόμιμο στρατιωτικό σχηματισμό. Όπως και άλλοι τρομοκράτες πριν από αυτούς, μονάδες όπως το Αζόφ αποδείχθηκαν χρήσιμες για τη διεξαγωγή ενός πολέμου δι' αντιπροσώπων εναντίον της Ρωσίας.
Ο ίδιος ωφελιμιστικός υπολογισμός οδηγεί στην επιλεκτική εφαρμογή κανονιστικών αρχών και δικαιωμάτων όπως η αυτοδιάθεση των λαών: υπερασπίζονται με όπλα ή ποδοπατούν ανάλογα με την ευκολία. Το πιο κραυγαλέο σύγχρονο παράδειγμα είναι η υποστήριξη της Δύσης προς το Ισραήλ, παρά τις συντριπτικές αποδείξεις ότι οι ισραηλινές πολιτικές και στρατιωτικές εκστρατείες στα κατεχόμενα εδάφη είναι εγγενώς γενοκτονικές.
Εάν τα ανθρώπινα δικαιώματα αντιμετωπίζονταν πραγματικά ως καντιανές κατηγορηματικές επιταγές, θα εφαρμόζονταν άνευ όρων, ανεξάρτητα από τις συνέπειες και τα συμφέροντα που διακυβεύονται. Σε αυτή την περίπτωση, η Δύση θα ήταν ηθικά και πολιτικά υποχρεωμένη να επιβάλει κυρώσεις, να απομονώσει ή τουλάχιστον να καταδικάσει οποιοδήποτε κράτος -σύμμαχο ή αντίπαλο- που παραβιάζει συστηματικά αυτές τις αρχές. Η εθνικότητα του θύματος ή η στρατηγική χρησιμότητα του δράστη δεν θα έμπαιναν στον υπολογισμό.
Αλλά στο πλαίσιο της αγγλοαμερικανικής ωφελιμιστικής και πραγματιστικής παράδοσης, οι αρχές δεν είναι ποτέ απόλυτες. Η αξία τους εξαρτάται από τις συνέπειες που παράγουν σε σχέση με τα συμφέροντα που θεωρούνται προτεραιότητα. Σε αυτή τη λογική, η χρησιμότητα του Ισραήλ ως δυτικού στρατιωτικού, τεχνολογικού και μυστικού φυλακίου στη Μέση Ανατολή υπερτερεί κατά πολύ του «κόστους» που αντιπροσωπεύει η παραβίαση των παλαιστινιακών δικαιωμάτων ή η επιλεκτική διάβρωση του διεθνούς δικαίου.
Ακόμη και η «ελεύθερη αγορά», η υποτιθέμενη ιερή αγελάδα του δυτικού καπιταλισμού, εγκαταλείπεται συστηματικά κάθε φορά που η κρατική παρέμβαση είναι απαραίτητη για να σώσει το δυτικό κεφάλαιο από τις δικές του κρίσεις, όπως φαίνεται από τις μαζικές διασώσεις χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων το 2008, τη χρήση κυρώσεων ως μέσο πίεσης ή τον αχαλίνωτο προστατευτισμό που υιοθετήθηκε σε μεγάλο βαθμό για να περιορίσει την Κίνα.
Μετα-Ηθική και Μετα-Δημοκρατία
Αν και η ιστορία είναι γεμάτη με παραδείγματα ηγετών και κυβερνήσεων που σφυρηλατούν συμμαχίες με πρώην εχθρούς και παραβιάζουν συμφωνίες, εξακολουθώ να θεωρώ σημαντικό να αναλογιστούμε την ευκολία με την οποία η Δύση μπόρεσε να επιβάλει αντιφατικές αφηγήσεις και συνεχείς ανατροπές πολιτικής τόσο στη λεγόμενη «διεθνή κοινότητα» όσο και στους ίδιους τους πολίτες της.
Στις παραδοσιακές κοινωνίες (είτε βασίζονται στην τιμή, τη θρησκεία, τους δεσμούς αίματος ή τις «ισχυρές» ιδεολογίες), η νομιμότητα ενός ηγέτη πηγάζει από τη συνέπειά του με τις κοινές αξίες της κοινότητας. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο, εάν ένας ηγέτης αγκαλιάσει και συνεργαστεί με έναν ορκισμένο εχθρό, αυτή η κίνηση γίνεται αντιληπτή και στιγματίζεται ως προδοσία, υποκρισία ή αδυναμία. Το τίμημα που πρέπει να πληρωθεί είναι η ρήξη του κοινωνικού συμβολαίου, η οποία υπονομεύει την εμπιστοσύνη και γεννά μια δυσαρέσκεια που αργά ή γρήγορα εκρήγνυται με τη δολοφονία ή την απέλαση εκείνων που, στα μάτια της κοινότητας, έχουν προδώσει.
Στη σύγχρονη Δύση, οι πολιτικοί ηγέτες -εναλλάξιμες μαριονέτες που παράγονται από επιχειρήσεις μάρκετινγκ- δεν αντιμετωπίζουν αυτά τα προβλήματα, επειδή το ανθρωπολογικό, πολιτικό και πολιτιστικό παράδειγμα στο οποίο λειτουργούν έχει ήδη αλλάξει βαθιά. Απλώς βγαίνουν από τη σκηνή και αντικαθίστανται από άλλες μαριονέτες πιο χρήσιμες για τα συμφέροντα αυτής της στενής ελίτ που τους είχε επιλέξει για να εφαρμόσει την ατζέντα της, ακριβώς όπως συμβαίνει με τους εταιρικούς διευθυντές.
Μέσω του μεταμοντερνισμού, η Δύση έχει διαλύσει τις «μεγάλες αφηγήσεις» της. Δεν έχει πλέον ένα δόγμα να υπερασπιστεί, είτε έχει τις ρίζες του στη θρησκεία, την επανάσταση ή το έθνος. Δεν έχει ηθική κόκκινη γραμμή που δεν μπορεί να ξεπεραστεί ατιμώρητα.
Ενώ οι παραδοσιακές κοινωνίες τείνουν να διέπονται από δεοντολογική ηθική, συχνά αναμεμειγμένη με ηθική της αρετής, η σύγχρονη Δύση λειτουργεί κυρίως μέσα σε ένα ωφελιμιστικό και ρεαλιστικό πλαίσιο. Εδώ, η πολιτική ακολουθεί τη λογική της διαχείρισης: τα ειδικά συμφέροντα θέτουν τους στόχους, οι οποίοι με τη σειρά τους οδηγούν την ανάλυση κόστους-οφέλους. Η πλαισίωση και η πώληση αυτών των στόχων ως η ίδια η ενσάρκωση του κοινού καλού είναι δουλειά των ειδικών του μάρκετινγκ - δηλαδή, της Βιομηχανίας Κατασκευής Συναίνεσης σε όλες τις εκφάνσεις της, από τα μέσα ενημέρωσης και τους αλγόριθμους μέχρι τον πολιτισμό, την εκπαίδευση και την έρευνα.
Ο Walter Benjamin παρατήρησε σωστά ότι η αληθινή θρησκεία της Δύσης είναι ο καπιταλισμός. Δεν έχει «απογοητεύσει» τον κόσμο (όπως περίμενε ο Max Weber), αλλά έχει μεταφέρει το ιερό στη σφαίρα της αγοράς, του κέρδους και της κατανάλωσης. Και δεδομένου ότι ο καπιταλισμός περιέχει μέσα του μια θεμελιώδη αντίφαση –αυτή μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας– αναπόφευκτα παράγει μια συνεχή ροή νέων αντιφάσεων, αλλά θεωρούνται ως ένα τεχνικό πρόβλημα που πρέπει να λυθεί και όχι ως απορίες. Για το κεφάλαιο, ακόμη και οι κρίσεις παρουσιάζουν μια ευκαιρία: το σύστημα προσαρμόζεται, τροποποιεί τα ρυθμιστικά του πλαίσια, ενσωματώνει νέες τεχνολογίες και δημιουργεί νέους κύκλους συσσώρευσης. Οι αντιφάσεις που δεν μπορούν να επιλυθούν απλώς μετατοπίζονται στο χρόνο και στο χώρο. Όσο αυτή η μετατόπιση παραμένει δυνατή, το σύστημα θα συνεχίσει να αναπαράγεται και να επεκτείνεται.
Σε αυτό το πλαίσιο, είναι αφελές να περιμένουμε από έναν πολιτικό ηγέτη να παραμείνει πιστός στα διακηρυγμένα ιδανικά και τις προεκλογικές του υποσχέσεις. Προς υπεράσπισή τους, θα επικαλεστούν «εξωτερικούς περιορισμούς», υποστηρίζοντας ότι οι «ειδικοί», οι χρηματοπιστωτικές αγορές και το γεωπολιτικό κλίμα τους αναγκάζουν σε μη δημοφιλείς αποφάσεις που έρχονται σε κατάφωρη αντίθεση με την πλατφόρμα τους. Εδώ και χρόνια, οι πραγματικά επακόλουθες αποφάσεις έχουν αφαιρεθεί από τη σφαίρα της πολιτικής συζήτησης, επιβλήθηκαν αντ' αυτού ως «αναπόφευκτες» (There Is No Alternative). Η σημερινή τεχνολογική και διαχειριστική κουλτούρα απλώς ενισχύει αυτή την τάση.
Υπάρχει μια ακόμη θεμελιώδης διαφορά. Οι παραδοσιακές κοινωνίες διαθέτουν μια «μακρά μνήμη», που περνάει από γενιά σε γενιά. Η σύγχρονη Δύση, αντίθετα, πάσχει από μια «κοντή μνήμη», που επιδεινώνεται από σύντομους εκλογικούς κύκλους (δύο έως τέσσερα χρόνια) και τον 24ωρο κύκλο ειδήσεων. Πριν καν οι ψηφοφόροι μπορέσουν να επεξεργαστούν την προδοσία και να οργανωθούν για να την τιμωρήσουν, η συλλογική προσοχή έχει ήδη καταληφθεί από το επόμενο σκάνδαλο ή «έκτακτη ανάγκη».
Το να κατηγορείς τη Δύση για δύο μέτρα και δύο σταθμά είναι μια κατηγορία που μπορεί να διατυπωθεί μόνο από εκείνους που πιστεύουν σε έναν κοινό, δεσμευτικό ηθικό και πολιτικό κώδικα που ισχύει για όλους. Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, πολλοί ήλπιζαν, ή ίσως αυταπατήθηκαν, ότι υπήρχε ένας τέτοιος κώδικας, αλλά αυτό απλά δεν ισχύει. Αρκεί να δει κανείς την ανικανότητα διεθνών οργανισμών όπως ο ΟΗΕ.
Εδώ και αρκετό καιρό, η Δύση λειτουργεί μέσα σε ένα καθεστώς μετα-δημοκρατίας, καθοδηγούμενη από έναν μετα-ηθικό κώδικα που ορίζεται από την καπιταλιστική εξουσία. Και αυτή η δύναμη συγκεντρώνεται όλο και περισσότερο.
Όταν οι δυτικές κυβερνήσεις επικαλούνται την ελευθερία, τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα -ακόμη και όταν τα παραβιάζουν συστηματικά- είναι ακριβώς επειδή έχουν μειώσει αυτές τις έννοιες σε κενά σημαίνοντα, εξαιρετικά αποτελεσματικά εργαλεία για τη νομιμοποίηση στρατιωτικών επεμβάσεων, την αποσταθεροποίηση των αντιπάλων και την κατασκευή συναίνεσης. Η Δύση δεν αποτυγχάνει να ανταποκριθεί στις αξίες της. Αντίθετα, οι αξίες του δεν ήταν ποτέ το ζητούμενο. Η ηγεμονία ήταν.
Ποιανού «αξίες»;
Οι «δυτικές αξίες» που επικαλούνται πιο συχνά -- ατομική ελευθερία, αντιπροσωπευτική δημοκρατία, ανθρώπινα δικαιώματα, ελευθερία του λόγου, κράτος δικαίου, ιδιωτική ιδιοκτησία, ελεύθερη αγορά, ισότητα και αντι-ολοκληρωτισμός -- εμφανίζονται ως ένα ρευστό σύνολο κανόνων και ιδανικών που αναδύθηκαν κατά τη διάρκεια διαφορετικών σταδίων της ευρωπαϊκής ιστορίας και καθολικοποιήθηκαν, που συναρμολογούνται αναδρομικά για να νομιμοποιήσουν ένα γεωπολιτικό μπλοκ.
Αν και οι στοχαστές του Διαφωτισμού είχαν ήδη μιλήσει για καθολικά δικαιώματα, θα πρέπει να σημειωθεί ότι με τον όρο «καθολικά» εννοούσαν τα δικαιώματα ενός «ορθολογικού, πολιτισμένου υποκειμένου», ενός ατόμου που προσδιόριζαν ως ιδιοκτήτη, λευκό, Ευρωπαίο, χριστιανό άνδρα. Οι γυναίκες και οι μη Ευρωπαίοι δεν θεωρούνταν «λογικοί» και, ως εκ τούτου, αποκλείονταν ως ακατάλληλοι για αυτοδιοίκηση.
Ο όρος «δυτικές αξίες» κέρδισε εξέχουσα θέση κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου ως ένας τρόπος διάκρισης του λεγόμενου «ελεύθερου κόσμου» από το σοβιετικό μπλοκ. Μετά το 1989, ξεσκονίστηκε για να δικαιολογήσει την επέκταση του ΝΑΤΟ, τις στρατιωτικές επεμβάσεις μεταμφιεσμένες σε ανθρωπιστική προστασία και την παγκοσμιοποίηση του νεοφιλελευθερισμού.
Είναι ενδιαφέρον ότι η Δύση συνέχισε να μετακινεί τα δοκάρια. Καθώς πολλά έθνη στον Παγκόσμιο Νότο είχαν ήδη υιοθετήσει τις παλαιότερες δυτικές αξίες, η Δύση χρειαζόταν νέα κριτήρια για να διατηρήσει τη θέση της στην κορυφή της παγκόσμιας ιεραρχίας. Προσθέτοντας πολύ συγκεκριμένες, πολιτισμικά φορτισμένες ή περίπλοκες διοικητικές αξίες στον κατάλογο, η Δύση εξασφάλισε ότι θα μπορούσε πάντα να διεκδικήσει το ηθικό πλεονέκτημα και να χαρακτηρίσει τους αντιπάλους ως υπολειπόμενους των «καθολικών προτύπων».
Τα δικαιώματα LGBTQ+, η «χρηστή διακυβέρνηση» (διαφάνεια και καταπολέμηση της διαφθοράς), τα περιβαλλοντικά πρότυπα, η ελευθερία του Διαδικτύου θέτουν μια νέα γραμμή οριοθέτησης μεταξύ «πολιτισμένου και απολίτιστου».
Δεδομένου ότι η Δύση αντιμετωπίζει τις αξίες της κυρίως ως εργαλεία, οι αντιφάσεις είναι αναπόφευκτες όχι μόνο μεταξύ των δηλωμένων ιδανικών και της υλικής πραγματικότητας, αλλά και μεταξύ των ίδιων των αξιών. Όσο οι αντιφάσεις παραμένουν στο εποικοδόμημα, δηλαδή στο ιδεολογικό επίπεδο, το καπιταλιστικό σύστημα έχει την ικανότητα να τις απορροφά και ακόμη και να επωφελείται από αυτές.
Πάρτε για παράδειγμα την ελευθερία και την ισότητα. Τραβούν σαφώς προς αντίθετες κατευθύνσεις. Η δυτική αντίληψη της ελευθερίας ασχολείται κυρίως με την «αρνητική ελευθερία» (την απουσία εξωτερικής παρέμβασης) παρά με τη «θετική ελευθερία» (την πραγματική ικανότητα αυτοδιάθεσης μέσα σε μια κοινότητα). Η ελευθερία δεν νοείται πλέον ως πολιτικό ή αστικό δικαίωμα, αλλά περιορίζεται στον ελεύθερο ανταγωνισμό και την επιλογή των καταναλωτών. Ωστόσο, ακόμη και αυτές οι ελευθερίες παραμένουν υποταγμένες στις επιταγές του μεγάλου κεφαλαίου, το οποίο μπορεί να τις περιορίσει κατά βούληση.
Η μόνη πραγματικά ουσιαστική ελευθερία που απομένει είναι αυτή που παρέχεται στο ίδιο το κεφάλαιο: η ελευθερία να υπαγορεύει τους κανόνες του, να επεκτείνεται πέρα από όλα τα σύνορα και σε κάθε σφαίρα της ανθρώπινης ύπαρξης χωρίς περιορισμούς. Αυτό είχε ήδη αναγνωριστεί καλά από τον Μαρξ, ο οποίος έγραψε στα Grundrisse: «Δεν είναι τα άτομα που απελευθερώνονται από τον ελεύθερο ανταγωνισμό. Είναι, μάλλον, το κεφάλαιο που απελευθερώνεται».
Είστε «ελεύθεροι» να επιλέξετε ανάμεσα σε πενήντα μάρκες δημητριακών, να ψηφίσετε κόμματα που δεν μπορούν να αλλάξουν τους κανόνες του παιχνιδιού και να βάλετε «αυτοί/αυτοί» στο βιογραφικό σας. Αλλά αυτή η ψευδαίσθηση ελευθερίας κρύβει μια βαθιά δομική ανικανότητα: το εξατομικευμένο άτομο δεν έχει καμία εξουσία πάνω στις μακροοικονομικές συνθήκες ή τις πολιτικές που διέπουν τη ζωή του. Η ελευθερία γίνεται προϊόν προς αγορά και η ίδια η ταυτότητα γίνεται άσκηση προσωπικής επωνυμίας.
Η ελευθερία του κεφαλαίου είναι θεμελιωδώς αντίθετη με την ουσιαστική δημοκρατία. Δεδομένου ότι ο καπιταλισμός, από τη φύση του, συγκεντρώνει τον πλούτο και επομένως την εξουσία, πώς θα μπορούσε να είναι συμβατός με τη δημοκρατία, ένα σύστημα που, αν ήταν πραγματικά δημοκρατικό, θα διασκόρπιζε αυτήν ακριβώς την εξουσία;
Όταν το αίτημα για δημοκρατική ισότητα απειλεί την κερδοφορία ή την ιδιωτική ιδιοκτησία, το σύστημα δεν διστάζει να εγκαταλείψει εντελώς τη δημοκρατία, αγκαλιάζοντας τον αυταρχισμό για να διατηρήσει την «ελευθερία» του κεφαλαίου.
Το να γιορτάζουμε τον δυτικό φιλελευθερισμό αγνοώντας αυτή τη συγκέντρωση εξουσίας είναι μια πράξη είτε βαθιάς αφέλειας είτε ιδεολογικής συνενοχής.
Τα ανθρώπινα δικαιώματα επικαλούνται συνήθως για να δικαιολογήσουν τον παρεμβατισμό, ενώ το κράτος δικαίου, παρά την εγγύηση της τυπικής ισότητας ενώπιον του νόμου, αναπαράγει την ουσιαστική ανισότητα και έτσι γίνεται εργαλείο για την πειθαρχία των υποτελών τάξεων. Η λεγόμενη φιλελεύθερη δημοκρατία εξάγεται μόνο όπου χρησιμεύει για τη διευκόλυνση της αλλαγής καθεστώτος, καθιστώντας την εφαρμογή της αυστηρά ωφελιμιστική.
Όσον αφορά την ελεύθερη αγορά, κηρύττεται στον Παγκόσμιο Νότο μόνο όταν είναι βολικό. Όταν δεν είναι, η Δύση επιβάλλει εύκολα προστατευτικούς δασμούς, κυρώσεις και αυθαίρετους «κανόνες» για να περιορίσει τις εξαγωγές τους.
Ωστόσο, είναι σημαντικό να επαναλάβουμε ότι αξίες όπως η ελευθερία, η ισότητα και η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν αποτελούν αποκλειστικό μονοπώλιο της Δύσης. Αυτά τα ιδανικά έχουν διατυπωθεί βαθιά μέσα στην ισλαμική σκέψη, την ινδική φιλοσοφία, τις κινεζικές παραδόσεις, τον αφρικανικό κοινοτισμό και τις αυτόχθονες κοσμολογίες. Η υποβολή των δυτικών αξιών σε κριτική ανάλυση δεν απαιτεί την πλήρη απόρριψή τους, αλλά μάλλον τη θέασή τους ως αυτό που πραγματικά είναι: ιστορικά ενδεχόμενες κατασκευές που εφαρμόζονται επιλεκτικά.
Ο πόλεμος ως το λογικό αποτέλεσμα του εργαλειακού ορθολογισμού
Αν δούμε τον εκφυλισμό του φιλελευθερισμού σε ναζιστικό-φασισμό όχι ως προδοσία των αρχών του, αλλά ως εκπλήρωση της οικονομικής του λογικής όταν αντιμετώπισε την «απειλή» της μαζικής δημοκρατίας στις πρώτες δεκαετίες του περασμένου αιώνα, δεν εμφανίζεται πλέον ως εξαίρεση ή ρήξη, αλλά μάλλον ως αυταρχική λύση σε μια εσωτερική κρίση του ίδιου του φιλελευθερισμού5. Από αυτή την άποψη, ο ναζιστικός φασισμός μπορεί έτσι να οριστεί ως ένας αυτορυθμιζόμενος μηχανισμός του καπιταλιστικού συστήματος που έχει σχεδιαστεί για να εξασφαλίσει τη δική του επιβίωση.
Είναι ο ίδιος ο εργαλειακός λόγος -ο κυρίαρχος κώδικας λειτουργίας της σύγχρονης Δύσης- που δημιουργεί αντιδημοκρατικές και συχνά απάνθρωπες πολιτικές και οικονομικές επιλογές. Έχοντας αγκαλιάσει τον πολιτισμικό σχετικισμό και το τέλος των μεγάλων αφηγήσεων, η Δύση δεν μπορεί πλέον να συμφωνήσει για το τι συνιστά το Καλό, την Αλήθεια ή τη Δικαιοσύνη. Κατά συνέπεια, υποχωρεί στο «πώς».
Η δεοντολογία έχει αντικατασταθεί από τη διαδικασία. Συνεχίζουμε να χρησιμοποιούμε το λεξιλόγιο της ηθικής –δικαιώματα, δικαιοσύνη, καθήκον– αλλά έχουμε χάσει το τελεολογικό πλαίσιο που τους δίνει νόημα.
Αποδεσμευμένος από μια ανθρωπιστική ηθική, ο πραγματισμός γίνεται ο τέλειος σύμμαχος του ολοκληρωτισμού και της τεχνοκρατίας. Αυτοί που βρίσκονται στην εξουσία μπορούν να εφαρμόσουν αυταρχικές, νεοαποικιακές ή μαζικές πολιτικές παρακολούθησης, απλώς δικαιολογώντας τις ως «απαραίτητες» και «αποτελεσματικές» λύσεις για τη διατήρηση της τάξης και της ασφάλειας.
Η πλαισίωση των πολιτικών αποφάσεων ως καθαρά «τεχνικών» ή «ρεαλιστικών» επιλογών συγκαλύπτει τις υποκείμενες ασυμμετρίες εξουσίας και πιέζει τα άτομα να συμμορφωθούν παθητικά με την ατζέντα: η κριτική σκέψη αντικαθίσταται από την απλή «επίλυση προβλημάτων». Όπως σημείωσε ο Mark Fisher6, το σύστημα καθιστά ευκολότερο να φανταστεί κανείς το τέλος του κόσμου παρά το τέλος του καπιταλισμού.
Όταν αυτές οι αντιφάσεις φτάνουν σε ένα εκρηκτικό σημείο καμπής - τη διεύρυνση της ανισότητας, τη διάβρωση της κοινωνικής συνοχής ή την αποτυχία των υποτιθέμενων «αποτελεσματικών» πολιτικών - ο υποκείμενος ορθολογισμός του συστήματος ενεργοποιεί ρυθμιστικούς μηχανισμούς. Αυτά μπορούν να πάρουν τη μορφή αυταρχικών, προστατευτικών «μηχανισμών κλεισίματος» ή αντίστροφα, «μηχανισμών ανοίγματος», όπου το σύστημα θα ανεχθεί ακόμη και έναν βαθμό χάους εάν παρουσιάσει νέες ευκαιρίες για την αξιοποίηση του κεφαλαίου.
Ιστορικά, η επιβίωση και η ευημερία του δυτικού καπιταλιστικού συστήματος βασίστηκαν σε δύο βασικούς μηχανισμούς: τη χωρική μετατόπιση των προβλημάτων του με την εξαγωγή του πληθωρισμού, την οικολογική υποβάθμιση, την πολιτική αστάθεια και τη ζήτηση για χαμηλόμισθη εργασία και φυσικούς πόρους στην «περιφέρεια» του κόσμου (τον Παγκόσμιο Νότο). και τη χρονική μετατόπιση των προβλημάτων της μέσω της χρηματιστικοποίησης – ένα μοντέλο «καταναλώστε σήμερα, πληρώστε αύριο» που καθοδηγείται από το χρέος, τη δημιουργία χρήματος από το πουθενά και την υπόσχεση για απεριόριστη μελλοντική ανάπτυξη, μεταφέροντας έτσι τον λογαριασμό στις μελλοντικές γενιές.
Σήμερα, και οι δύο αυτές «βαλβίδες διαφυγής» κλείνουν. Ο Παγκόσμιος Νότος -και ιδιαίτερα η άνοδος της Κίνας ως συστημικής δύναμης- επιβάλλει υλικά και δομικά όρια σε αυτή την ικανότητα να μετατοπίζει τα προβλήματα προς τα έξω ή στο μέλλον. Ως αποτέλεσμα, το δυτικό σύστημα αναγκάζεται τώρα να τα επιλύσει εσωτερικά και στο παρόν. Και επειδή μια δημοκρατική λύση σε αυτή την κρίση θα απαιτούσε μια ριζική αναδιανομή του πλούτου και της εξουσίας -κάτι που οι ελίτ δεν θα δεχτούν ποτέ οικειοθελώς- ο δρόμος που βλέπουμε είναι μια αυταρχική μετατόπιση. Αυτό καλύπτεται από τη ρητορική της «ασφάλειας» και της «τεχνικής διαχείρισης των κρίσεων», παράλληλα με τη στρατιωτικοποίηση και τον επανεξοπλισμό, σε μια απελπισμένη προσπάθεια να στηριχθεί μια γεωπολιτική ηγεμονία που καταρρέει γρήγορα. Απλώς διεκδικώντας το δικαίωμά του στην κυριαρχία και απορρίπτοντας το νεοαποικιακό μοντέλο, ο Παγκόσμιος Νότος επιτάχυνε ακούσια αυτόν τον εσωτερικό απολογισμό εντός της Δύσης.
Αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Τοποθετώντας τα ανθρώπινα όντα στο επίκεντρο του αναπτυξιακού της σχεδίου, η Κίνα παρουσιάζει μια αφόρητη πρόκληση σε ένα σύστημα που βασίζεται στην υπόθεση ότι δεν υπάρχει εναλλακτική λύση στον καπιταλιστικό νεοφιλελευθερισμό. Αυτή η λανθασμένη υπόθεση - «Δεν υπάρχει εναλλακτική λύση» (TINA) - είναι που επιβάλλει τη θυσία, την επισφάλεια, τη λιτότητα, το χρέος και τη χρηματιστικοποίηση. Ωστόσο, εάν μια κυρίαρχη μη δυτική χώρα μπορεί να δείξει ότι είναι δυνατό να αναπτυχθεί, να εκβιομηχανιστεί και να μειώσει τη φτώχεια χωρίς να ακολουθήσει τις συνταγές της Συναίνεσης της Ουάσιγκτον, χωρίς μαζικές ιδιωτικοποιήσεις και χωρίς να υποτάξει την πολιτική και την οικονομία στις επιταγές μιας χρηματοπιστωτικής ολιγαρχίας, τότε η ίδια η προϋπόθεση στην οποία στηρίζεται το σύστημα καταρρέει. Η ΤΙΝΑ αποκαλύπτεται έτσι για αυτό που πραγματικά είναι: μια αντιανθρώπινη ιδεολογία, όχι ένας νόμος της φύσης.
Η βαρβαρότητα δεν είναι εξωτερική προς το σύστημα, βρίσκεται στον πυρήνα του, ενσωματωμένη στη λογική της αυτοσυντήρησης, της επέκτασης και της αναπαραγωγής.
Ο κυβερνητικός καπιταλισμός και η θερμοδυναμική ως όριό του
Ο καπιταλισμός δεν διατηρεί μια στατική τάξη. προσαρμόζεται για να συνεχίσει να λειτουργεί σύμφωνα με τον δικό του κώδικα (συσσώρευση, κέρδος, τάξη, έλεγχος). Για να γίνει αυτό, είναι έτοιμο να μεταμορφωθεί, δηλαδή να αλλάξει τη μορφή του για να διατηρήσει την ουσία του. Η ένταση του πολέμου του κεφαλαίου ενάντια στις υποτελείς τάξεις και ενάντια σε εκείνα τα έθνη που αποτελούν μια εξωτερική τριβή και αρνούνται να υποταχθούν στην κυριαρχία του διαμορφώνεται σύμφωνα με μια κυβερνητική λογική. Η κυβερνητική έχει μετατρέψει την έννοια της εντροπίας σε πληροφορία και έχει καταστήσει την ικανότητα παραγωγής τάξης ενάντια στην εντροπική τάση κεντρικό μέλημά της. Αυτό, ωστόσο, απαιτεί συνεχή παροχή ενέργειας, καθιστώντας το σύστημα δομικά εξαρτημένο από ένα περιβάλλον (άλλα συστήματα) που μπορεί να παρέχει ενέργεια χαμηλής εντροπίας και να εξάγει τα απόβλητα υψηλής εντροπίας που παράγει. Όταν το περιβάλλον δεν μπορεί πλέον να τροφοδοτήσει το πρώτο ή να απορροφήσει το δεύτερο, η μηχανή μπαίνει σε κρίση. Μακριά από το να ξεπεραστούν οι περιορισμοί, η άνοδος του καπιταλισμού που βασίζεται στην τεχνητή νοημοσύνη (τεράστιες ενεργειακές απαιτήσεις των κέντρων δεδομένων και εξάρτηση από κρίσιμα ορυκτά) τους εντείνει.
Καθώς το σύστημα δεν μπορεί πλέον να εξάγει εύκολα πόρους χαμηλής εντροπίας από το εξωτερικό περιβάλλον (τον Παγκόσμιο Νότο, φθηνή ενέργεια, φθηνό εργατικό δυναμικό, νέα σύνορα), αρχίζει να καταναλώνει τα δικά του θεμέλια και αποθέματα τάξης: συστήματα πρόνοιας, κοινωνική συνοχή, δημόσιες υπηρεσίες και υποδομές, μακροπρόθεσμες αναπαραγωγικές ικανότητες, πολιτική νομιμότητα και το βιοτικό επίπεδο των δικών του υποτελών τάξεων.
Ένα σαφές παράδειγμα αυτοφαγίας είναι αυτό που συμβαίνει σήμερα στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η κατάσταση του σχιζοφρενικού διπλού δεσμού τους, σε συνδυασμό με την υποτέλεια και την οικειοποίηση των ευρωπαϊκών ελίτ, έχει καταστήσει αδύνατη την αντίσταση στην ώθηση του ατλαντικού συστήματος να εξωτερικεύσει την κρίση όπου οι τριβές είναι χαμηλότερες – δηλαδή, στην ίδια την Ευρώπη. Αυτό που φαίνεται παράλογο (η αυτοφαγία) είναι στην πραγματικότητα η φαινομενολογία του συστημικού ορθολογισμού που ωθείται στις ακραίες συνέπειές της. Η αυτοφαγία μπορεί να διατηρήσει το σύστημα, αλλά μόνο για περιορισμένο χρονικό διάστημα εάν η εξωτερική ροή δεν μπορεί να αποκατασταθεί, είναι ένας τρόπος επιβίωσης που αυξάνει τη δομική υποβάθμιση. Όταν το σύστημα καταναλώνει τα δικά του περιθώρια, καταλήγει να μετατρέπει την προηγούμενη τάξη σε χάος – η διαχείριση του οποίου, ωστόσο, απαιτεί ακόμη περισσότερους πόρους. Δεδομένου ότι ακόμη και ο κυβερνητικός καπιταλισμός, ο οποίος επιδιώκει να μετατρέψει την εντροπία σε πληροφορία (δεδομένα, αλγόριθμοι, χρηματοοικονομικά παράγωγα...) προκειμένου να διατηρήσει τη διαδικασία αξιοποίησής του σε κίνηση, δεν μπορεί να ξεφύγει από τους νόμους της θερμοδυναμικής, αντιμετωπίζουμε τώρα την πραγματική πιθανότητα να μετακινηθεί από τη σημερινή γκρίζα ζώνη και τη γεωγραφικά περιορισμένη στρατιωτική σύγκρουση σε πόλεμο πλήρους κλίμακας.
Το τεχνοκρατικό μιλιταριστικό μοντέλο που διαμορφώνεται τώρα – στο οποίο η στρατιωτική ισχύς, το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο και οι ψηφιακές υποδομές συγχωνεύονται σε έναν ενιαίο μηχανισμό – αντιπροσωπεύει μια προσπάθεια επίλυσης των αντιφάσεων ενός συστήματος που για άλλη μια φορά βρίσκει σοβαρά όρια στην αξίωσή του να τις εκτοπίσει στο χρόνο και στο χώρο. Αυτός ο μηχανισμός, στην πραγματικότητα μια τεχνο-στρατιωτική καπιταλιστική ολιγαρχία, δεν παρέχει απλώς «μέσα». Χάρη στη συγκέντρωση εξουσίας και κεφαλαίου, ορίζει τι μετράει ως απειλή και πώς να ανταποκριθεί σε αυτήν και διαμορφώνει τις κυβερνητικές προτεραιότητες, το στρατιωτικό δόγμα και την εξωτερική πολιτική. Τα αποθέματα τάξης έχουν ήδη υποβαθμιστεί για να τροφοδοτήσουν τις τρέχουσες επιχειρήσεις (προγράμματα επανεξοπλισμού, ασφάλεια και επιτήρηση, με τεράστιες επενδύσεις στην τεχνητή νοημοσύνη). Αυτό ανοίγει τον πολύ πραγματικό κίνδυνο ότι ο εργαλειακός ορθολογισμός θα γίνει ακόμη πιο αποτελεσματικός στην επιδίωξη αντιανθρώπινων σκοπών.
Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι αυτός ο ίδιος ορθολογισμός, απογυμνωμένος από κάθε ηθικό περιορισμό, παρήγαγε τα στρατόπεδα: ένα τεράστιο πείραμα κοινωνικής μηχανικής και μια διεστραμμένη επέκταση του εργοστασιακού συστήματος. Αντί για την κατασκευή αγαθών, η πρώτη ύλη ήταν τα ανθρώπινα όντα και το τελικό προϊόν ήταν ο θάνατος — τόσες πολλές μονάδες την ημέρα καταγράφηκαν προσεκτικά στα διαγράμματα παραγωγής του διευθυντή, όπως παρατήρησε ο Zygmunt Bauman7. Η ίδια η ιδεολογία του ναζισμού, αφού απογυμνώθηκε από τις λαογραφικές αφηγήσεις της, εμφανίζεται ως ένα ουσιαστικά σύγχρονο σχέδιο: η φυλετική υγιεινή, η ευγονική, ο σχεδιασμός του Lebensraum και η συνολική κινητοποίηση ήταν προγράμματα που προϋπέθεταν έναν τεχνικό-επιστημονικό ορθολογισμό. Αντιμέτωπο με την απειλή ότι δεν θα μπορούσε πλέον να αναπαραχθεί σύμφωνα με τον δικό του κώδικα, το καπιταλιστικό σύστημα δημιούργησε μια συσκευή - το ναζιστικό-φασιστικό καθεστώς - που υποτίθεται ότι θα το έσωζε.
Ωστόσο, υπάρχει μια δεύτερη, εξίσου σημαντική πτυχή: το έργο απέτυχε για λόγους που δεν έχουν καμία σχέση με την ηθική. Η λογική της απεριόριστης επέκτασης, της ολικής κάθαρσης, της μόνιμης κινητοποίησης και της προοδευτικής ριζοσπαστικοποίησης - στην οποία κάθε στόχος που επιτεύχθηκε έγινε απλώς ένα νέο σημείο εκκίνησης - οδήγησε το ναζιστικό καθεστώς σε μια μη βιώσιμη υπερφόρτωση.
Το πραγματικό εμπόδιο στην ικανότητα του συστήματος να επιλύσει τις εσωτερικές του αντιφάσεις, ωστόσο, ήταν μια εξωτερική τριβή: έξω από αυτό το σύστημα υπήρχε μια άλλη, η Σοβιετική Ένωση, της οποίας η ικανότητα αντίστασης, η οποία ήταν προϊόν μιας ριζικά διαφορετικής κοινωνικής, πολιτικής και οικονομικής οργάνωσης, είχε υποτιμηθεί. Η νίκη της Σοβιετικής Ένωσης ήταν αδιανόητη μέσα σε μια καπιταλιστική λογική της οποίας το αξίωμα είναι ότι δεν υπάρχει εναλλακτική λύση στο υπάρχον σύστημα και τάξη.
Η υπεράσπιση της ανθρωπότητας ενάντια στη βαρβαρότητα ενός αντιανθρώπινου σχεδίου παρείχε σε εκατομμύρια σοβιετικούς πολίτες, στο μέτωπο και στα μετόπισθεν, έναν ορίζοντα νοήματος, έναν ορίζοντα που έλειπε για εκείνους που ήταν απλώς όργανα αυτού του σχεδίου.
Σήμερα, όπως και στο παρελθόν, η συσσώρευση αντιφάσεων και η άνοδος της εντροπίας ωθούν το σύστημα να αναζητήσει διεξόδους. Αλλά αντιμετωπίζει την αντίσταση εκείνων των οντοτήτων, κυρίως κρατών μη δυτικού πολιτισμού όπως η Κίνα, η Ρωσία και το Ιράν, τα οποία, λόγω της κλίμακας, της κυριαρχίας και των κοινοτικών πολιτιστικών κωδίκων τους, είναι σε θέση να αντιταχθούν στην ιδέα ότι δεν υπάρχει εναλλακτική λύση σε ένα ηγεμονικό σχέδιο που τοποθετεί την αξιοποίηση και τη συσσώρευση του κεφαλαίου πάνω από κάθε άλλη αξία. συμπεριλαμβανομένης της ανθρώπινης ζωής
**Εδώ εκθέτουμε απόψεις και πληροφορία.Δεν συμφωνούμε απαραίτητα με τους αρθρογράφους.
