Στα τέλη Οκτωβρίου, το Halloween γιορτάζεται σε όλο τον κόσμο – μια από τις πιο αγαπημένες παιδικές γιορτές, με στολισμένα γλέντια, παιχνίδια και σκάλισμα φαναριών.
Η επιρροή της λαϊκής κουλτούρας είναι τόσο βαθιά που τις τελευταίες δεκαετίες, πολλοί το έχουν συνδέσει ειδικά με τις Ηνωμένες Πολιτείες . Σε διάφορες χρονικές στιγμές, τόσο Ρώσοι δημόσιοι παράγοντες όσο και βουλευτές έχουν κάνει παραλληλισμούς με τις Ηνωμένες Πολιτείες, ζητώντας την απαγόρευση αυτής της υποτιθέμενα ασυνήθιστης γιορτής. Ωστόσο, οι ρίζες του Halloween είναι βαθιά ριζωμένες στην ευρωπαϊκή κουλτούρα. Γιατί αυτή η κακή γιορτή έγινε η δεύτερη πιο δημοφιλής μετά τα Χριστούγεννα και γιατί η προέλευσή της συνδέεται με την αρχαία κελτική κουλτούρα; Ήταν το Samhain η κελτική Πρωτοχρονιά και πώς η Καθολική Ημέρα των Αγίων Πάντων συνυφάνθηκε με εικόνες φαναριών και μαγισσών με μυτερά καπέλα; Το βιβλίο της Nina Zhivlova, “Halloween Myths: From Samhain Bonfires and Jack-o’-lanterns to Witches in Sieves and Open Hills”, παρέχει απαντήσεις σε όλα αυτά τα ερωτήματα . Βασιζόμενος σε αρχειακά έγγραφα, ιστορικές και εθνογραφικές πηγές, ο συγγραφέας περιγράφει τις παραδόσεις της μεσαιωνικής Ιρλανδίας , των αρχαίων Σλάβων, των αμερικανικών κομμάτων του 20ού αιώνα και της σύγχρονης βιομηχανίας. Το Lenta.ru, με άδεια από τις εκδόσεις MIF, δημοσιεύει ένα απόσπασμα.
Η λέξη Halloween (Halloween) εμφανίστηκε στα αγγλικά στη σύγχρονη μορφή της στα τέλη του 18ου αιώνα: σχηματίζεται από τον συνδυασμό των λέξεων hallow (ή hallowen) – “άγιος” και evyn (μια καθομιλουμένη μορφή της λέξης evening). Λίγα είναι γνωστά για τις φθινοπωρινές γιορτές των αρχαίων Αγγλοσαξόνων. Ο Σεβάσμιος Βέδας (672/673–735), λόγιος και εγκυκλοπαιδιστής μοναχός, έγραψε ότι τον τελευταίο μήνα του φθινοπώρου, οι αγρότες έσφαζαν βοοειδή και έκαναν θυσίες στους θεούς, και ο Νοέμβριος ονομαζόταν “μήνας του αίματος” (blodmonath) από τους ειδωλολάτρες. Δεν είναι σαφές αν αυτό αναφέρεται συγκεκριμένα στην εορτή ή στη συνήθη σφαγή βοοειδών στην αρχή του χειμώνα. Στην Παλιά Αγγλία, η 1η Νοεμβρίου ονομαζόταν Hallowmas – “Λειτουργία προς τιμήν της Ημέρας Πάντων των Αγίων”.
Ένας χαρακτήρας στο έργο του Σαίξπηρ «Μέτρο αντί Μέτρου» λέει «Ο πατέρας του πέθανε την ημέρα του Αγίου Βαλεντίνου», στο οποίο ένας άλλος απαντά «Την παραμονή του Αγίου Βαλεντίνου»
Μετά την άνοδο του Ερρίκου Η΄ (1491–1547) στον θρόνο και την έναρξη της Μεταρρύθμισης, έγινε δύσκολο να προσδιοριστούν τα έθιμα που τηρούνταν στην Παλιά Αγγλία την 1η Νοεμβρίου. Διανεμόταν ψωμί στους φτωχούς: πιστεύεται ότι αυτό βοηθούσε τις ψυχές των αμαρτωλών. Το 1380, ο ιεροκήρυκας Τζον Μιρκ (δεύτερο μισό του 14ου – αρχές 15ου αιώνα) έγραψε:
«Στα παλιά χρόνια, καλοί άνδρες και γυναίκες αγόραζαν ψωμί αυτή την ημέρα και το έδιναν για χάρη των ψυχών όσων αγαπούσαν, ελπίζοντας με κάθε καρβέλι να βγάζουν μια ψυχή από το καθαρτήριο».
Το έθιμο παρέμεινε για πολύ καιρό: στο έργο του Σαίξπηρ «Οι Δύο Κύριοι της Βερόνα», ένας χαρακτήρας λέγεται: «Κλαίγεις σαν ζητιάνος την Ημέρα των Αγίων Πάντων». Σε ορισμένες κομητείες της Αγγλίας, το «ψωμί της ψυχής» ψηνόταν μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα.
Ο Βρετανός εθνογράφος R. Hutton γράφει ότι ο Άγγλος βασιλιάς Ερρίκος Ζ΄ (1457–1509), πατέρας του Ερρίκου Η΄, ντυνόταν σε αυλική τελετή την Ημέρα των Αγίων Πάντων—με μωβ, και όλοι οι αυλικοί με μαύρα—το χρώμα του πένθους.
Οι εκκλησίες διοργάνωναν γιορτές και πομπές με λάμπες. Μια μελέτη ενοριακών αφηγήσεων από την προ-Μεταρρύθμιση περίοδο αποκάλυψε, για παράδειγμα, ότι στην εκκλησία της Αγίας Μαρίας στο Λάνγκμπορν του Λονδίνου, την Ημέρα των Αγίων Πάντων το 1539, πέντε νεαρές γυναίκες πληρώνονταν για να παίζουν άρπα με το φως της λάμπας.
Στιγμιότυπο από την ταινία “Trick or Treat”
Στο Μπρίστολ , ήταν συνηθισμένο ο δήμαρχος να ανάβει τις φωτιές και να κερνάει τους ευγενείς, τον κλήρο και τους κορυφαίους πολίτες «μπαχαρικά
και διάφορα κρασιά» προτού αναχωρήσουν για τις ενορίες τους για τη βραδινή λειτουργία.
Πριν από τη Μεταρρύθμιση, υπήρχε στην Αγγλία ένα έθιμο να χτυπούν δυνατά οι καμπάνες την 1η Νοεμβρίου: οι Καθολικοί πίστευαν ότι αυτό βοηθούσε στην απελευθέρωση των ψυχών από το καθαρτήριο. Οι Προτεστάντες μεταρρυθμιστές πολέμησαν αυτή την παράδοση με όλη τους τη δύναμη: στα μέσα του 15ου αιώνα, οι νόμοι για την καμπάνα εμφανίστηκαν στα μητρώα των ενοριών, αλλά μέχρι τα τέλη του 16ου αιώνα, έπαψαν να ισχύουν.
Τα έθιμα της Ημέρας των Αγίων Πάντων επέζησαν σε ορισμένες αγροτικές περιοχές: στο βόρειο Λάνκασαϊρ, οι οικογένειες συγκεντρώνονταν στους λόφους την παραμονή της γιορτής. Κάποιος σήκωνε ένα κλωνάρι σανό σε ένα δίκρανο, το έβαζε φωτιά και, ενώ η φωτιά έκαιγε, όλοι προσευχόντουσαν για τους νεκρούς συγγενείς και φίλους.
Στην αρχαία Αγγλία, η 1η Νοεμβρίου θεωρούνταν η αρχή της χριστουγεννιάτικης περιόδου. Εκείνη την εποχή, εκλεγόταν ένας «Άρχοντας της Αταξίας» για να προεδρεύσει των εορτασμών (στη Σκωτία, αυτός ο αριθμός ονομαζόταν «Ηγούμενος της Τρέλας»).
Ο Τζον Στόου (περ. 1525–1605), Άγγλος χρονικογράφος και αρχαιοδίφης, αφηγήθηκε στο έργο του «Έρευνα του Λονδίνου» (1598) ότι στην αρχαιότητα, την ημέρα της γιορτής, ο «Άρχοντας της Σκανταλιάς» ή «Άρχοντας του Γλεντιού» διοριζόταν πάντα όπου κι αν βρισκόταν ο βασιλιάς (οι μεσαιωνικοί μονάρχες συχνά μετακινούνταν) και στα σπίτια των υψηλότερων ευγενών, τόσο των κοσμικών όσο και των κληρικών.
Σύμφωνα με μια περίεργη λογοτεχνική θεωρία, ο «Άρχοντας της Αταξίας» στον Άμλετ του Σαίξπηρ ήταν ο ίδιος ο Άμλετ. Αυτό σημαίνει ότι το φάντασμα του πατέρα του Άμλετ εμφανίζεται, ίσως ακριβώς την παραμονή των Αγίων Πάντων, και ο πρίγκιπας, με τη βοήθεια του γέρου βασιλιά, μεταμορφώνεται σε έναν σκιώδη ηγεμόνα και οργανώνει αμφίβολη ψυχαγωγία για τον δολοφονικό ηγεμόνα. Παρεμπιπτόντως, ο Οθέλλος και η Τρικυμία του Σαίξπηρ παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά το Halloween – και, προφανώς, για καλό λόγο.
Σκωτία: Η γενέτειρα του Halloween
Φωτιές, ξηροί καρποί και κοτσάνια λάχανου
Οι πρώτοι που ονόμασαν το Halloween «Halloween» ήταν δύο Σκωτσέζοι ποιητές: ο Robert Fergusson (1750–1774) και ο Robert Burns (1759–1796), και τον 19ο αιώνα στον αγγλόφωνο κόσμο αυτή η γιορτή συχνά θεωρούνταν σκωτσέζικη.
Στο έργο του Ρόμπερτ Φέργκιουσον «Διάλογος μεταξύ δύο βοσκών» (1773), ο Γουίλι ρωτάει τον φίλο του Σάντι τον λόγο της λύπης του:
Ο διάβολος μου ψιθύρισε: μόλις παντρεύτηκες,
Το Halloween έκανες μια συμμαχία,
Αλλιώς, η μαγεία θα μου έλεγε,
Τι ψεύτρα κοπέλα ονειρεύεσαι στον ύπνο σου
Αποδείχθηκε ότι δεν επρόκειτο για νέο έρωτα: ο γάμος, που ολοκληρώθηκε το Halloween, αποδείχθηκε αποτυχημένος – η σύζυγος δεν κάνει τίποτα στο σπίτι και μαλώνει συνέχεια.
Αλλά αυτό που έφερε φήμη στο Halloween ήταν συνονόματος
Ένα ποίημα (1785) του Ρόμπερτ Μπερνς, το οποίο περιγράφει την μαντεία και τη χαρά των χωρικών τη νύχτα της 1ης Νοεμβρίου. Ο ποιητής αφηγήθηκε ότι όφειλε τη γνώση του για τη σκωτσέζικη λαογραφία στην ηλικιωμένη υπηρέτρια της μητέρας του, ένα άτομο «αξιοσημείωτο για την άγνοια, την ευπιστία και τη δεισιδαιμονία της».
Ο ποιητής Μπερνς όχι μόνο περιέγραψε τα σκωτσέζικα έθιμα, αλλά πρόσθεσε και τα δικά του λεπτομερή σχόλια. Έτσι, γράφτηκαν τα ακόλουθα ποιήματα για τη μαντεία με λάχανο:
Κλείνουν τα μάτια τους και ψάχνουν για ρίζες:
Τους λένε για τον αρραβωνιαστικό τους
Μέγεθος και σχήμα ρίζας.
Πρώτα απ ‘όλα, ο Γουίλι ο Τρελός
Καυχήθηκε για την τύχη του:
Ο στραβός πήρε τη ρίζα,
Σαν ουρά χοίρου,
Σε αυτόν εκείνο το βράδυ.
Είτε η ρίζα είναι με τη γη, ίσια είτε στραβή,
Όλοι αντιμετώπισαν μια έκρηξη θορύβου:
Παραλίγο να πέσει κουβαλώντας το.
Η «μοίρα» σου στους ώμους σου.
Κόβοντας μια φέτα για να το ανακαλύψω
Τι γεύση έχει, πρέπει να
Τοποθετήστε τη ρίζα σας στο πρέκι
Με ένα ιδιαίτερο αίνιγμα
Για αυτή τη νύχτα.
Σε πεζό λόγο, ο Μπερνς εξήγησε τις λεπτότητες αυτής της μαντείας: «Πρώτον, υποτίθεται ότι πρέπει να σέρνουν ένα κοτσάνι ή ένα βλαστάρι λάχανου. Περπατούν χέρι-χέρι, με τα μάτια τους κλειστά, και βγάζουν το πρώτο πράγμα που τους έρχεται στο χέρι. Το αν η ρίζα είναι ίσια ή στραβή, μεγάλη ή μικρή, προμηνύει το ύψος και τη σιλουέτα του υποκειμένου της μαντείας τους – του συζύγου ή της συζύγου. Αν η ρίζα είναι καλυμμένη με χώμα, υπόσχεται προίκα. Η γεύση του κοτσανιού λάχανου υποδηλώνει τον χαρακτήρα των υποψήφιων συντρόφων τους και τη σχέση τους. Τέλος, η ρίζα τοποθετείται στο υπέρθυρο της πόρτας. Το όνομα του πρώτου ατόμου που μπαίνει στο σπίτι, τυχαία, όταν η ρίζα βρίσκεται ήδη πάνω από την πόρτα, υποδηλώνει το όνομα του μελλοντικού αρραβωνιαστικού».
Ρόμπερτ Μπερνς. Εικόνα: Stock Montage / Getty Images
Ο Άγγλος συγγραφέας Μάθιου Λιούις (1775–1818) θεωρούσε το Χάλογουιν μια καθαρά σκωτσέζικη γιορτή και θεώρησε απαραίτητο να εξηγήσει την ουσία του στον αναγνώστη:
«Αυτή τη νύχτα, μάγισσες, διάβολοι και τα παρόμοια, όπως πιστεύουν οι Σκωτσέζοι, περιπλανώνται κάνοντας τις κακές τους πράξεις. Βλέπε το ποίημα του Μπερνς με τίτλο «Χάλοουιν»».
Ένα από τα κύρια στοιχεία των εορτασμών του Χάλογουιν στη Σκωτία ήταν το «κάψιμο της μάγισσας», το οποίο αγαπούσε η ίδια η Βασίλισσα.Βικτώρια
Απολάμβανε τον εορτασμό του Χάλογουιν στο Κάστρο Μπαλμόραλ, την ιδιωτική κατοικία των Βρετανών μοναρχών στη Σκωτία, και λάτρευε τις φωτιές του Χάλογουιν.
Φωτογραφία: Δημόσιο κτήμα / Wikipedia
Το έφεραν στη φωτιά του ΧάλοουινΣάντρι Νταν
ένα κάρο με ένα σκιάχτρο μάγισσας. Διεξήγαγαν μια «δίκη» πάνω σε αυτό, και έναν «δαίμονα» (έναν άντρα με στολή)ξωτικό πέταξε τη «μάγισσα» στη φωτιά. Η «εκτέλεση» παρακολουθήθηκε από ανθρώπους ντυμένους νεράιδες. Οι Σκωτσέζοι σκόρπιζαν τις στάχτες από τις φωτιές του Χάλογουιν στα χωράφια. Μόλις έσβηνε κάθε σπίθα, κάποιος φώναζε: «Γαμώτο, πάρε και την τελευταία!» ή «Μεγάλο μαύρο γουρούνι χωρίς ουρά, πάρε και την τελευταία!» και όλοι σκόρπιζαν. Μερικές φορές οι στάχτες χρησιμοποιούνταν για μαντεία: σκορπίζονταν σε κύκλο και μέσα τοποθετούνταν πέτρες που αντιστοιχούσαν στον αριθμό των παρευρισκομένων. Θεωρούνταν κακή τύχη αν μια πέτρα είχε υποστεί ζημιά ή έλειπε μέχρι το πρωί — το άτομο που αντιπροσώπευε θεωρούνταν καταραμένο.
Στιγμιότυπο από την ταινία “Hocus Pocus”
Στη σκωτσέζικη κομητεία Περθσάιρ στα τέλη του 18ου αιώνα, οι δάδες κατασκευάζονταν από σκουπόξυλα (άκαμπτα και εύκαμπτα κλαδιά ή μίσχους φυτών), λινάρι και ερείκη. Ανάβονταν ένα δεμάτι και ένας επιλεγμένος λαμπαδηδρόμος το μετέφερε σε όλο το χωριό. Όταν καιγόταν το πρώτο δεμάτι, άναβε ένα δεύτερο. Μετά μπορούσε να υπάρξει ένα τρίτο και μετά ένα τέταρτο. Οι υπόλοιποι δάδες στοιβάζονταν και αφήνονταν να σβήσουν.
Παραδοσιακά πιάτα παρασκευάζονταν στη Σκωτία για το Samhain Night, το πιο διάσημο από τα οποία ήταν το Halloween bannock (bonnach Samhuinn).
Η Σκωτσέζα λαογράφος Marian McNeill (1885–1973) περιέγραψε στο τετράτομο έργο της, The Silver Bough (1968), πώς φτιάχνονταν τα κέικ bannock στην πόλη Rutherglen κοντά στη Γλασκώβη τη δεκαετία του 1820. Η βρώμη μουλιαζόταν σε ζεστό νερό για 10 ημέρες και την ημέρα του ψησίματος, αναμειγνύονταν στους κόκκους γλυκάνισο, ζάχαρη και κανέλα.
Μόνο οι γυναίκες επιτρεπόταν να ψήνουν μπανόκ, και η περιοχή στο σπίτι όπου λάμβανε χώρα ήταν οριοθετημένη: κανείς δεν επιτρεπόταν να διασχίσει τη γραμμή εκτός από τους συμμετέχοντες. Οι ίδιοι κάθονταν γύρω από την εστία. Αυτή που έψηνε τα κέικ ονομαζόταν Βασίλισσα. Έδωσε στους συντρόφους της παρατσούκλια. Το Todler (από το toddle – «να περπατάς σαν μικρό παιδί», «να περπατάς σαν μικρό παιδί») έφτιαχνε μια μπάλα ζύμης και την έδινε στον Hodler (hoddle – «να κινείσαι με ασταθές βάδισμα, σαν γέρος»). Αυτή έφτιαχνε το κέικ και το περνούσε δεξιόστροφα («από τον ήλιο»). Όταν το μπανόκ έφτανε στη Βασίλισσα, το τοποθετούσε στη σχάρα.
Το Καλό και το Αδίκο Δικαστήριο
Τα βιβλία για την κελτική μυθολογία γράφουν συχνά ότι το Halloween μπορεί κανείς να συναντήσει εκπροσώπους των αυλών των νεράιδων Seelie και Unseelie.
Στιγμιότυπο από την ταινία «Έντουαρντ Ψαλιδοχέρης»
Αναφορές σε αυτά εμφανίζονται στα τέλη του 18ου αιώνα. Η λέξη seelie (sel[l]y, seilye, celly) προέρχεται από τα σκωτσέζικα αγγλικά. Στη Σκωτία, η λέξη seelie σήμαινε «άγιος, ευλογημένος» (σε αντίθεση με τη συγγενική αγγλική λέξη silly, που σημαίνει «ηλίθιος»). Η λέξη unseelie, που σημαίνει «μη ευλογημένος», καταγράφηκε για πρώτη φορά σε λεξικά στις αρχές του 19ου αιώνα.
Σκωτσέζικες πηγές του 16ου και 17ου αιώνα αναφέρουν τις σέλι γουάιτ—«καλά όντα» (συχνά ευφημισμός για τις νεράιδες). Ο Σκωτσέζος θεολόγος Γουίλιαμ Χέι (περίπου 1470 – περ. 1542), συζητώντας για τη μαγεία, ανέφερε «κοινές γυναίκες» που συναντούν νεράιδες, «τις οποίες στη γλώσσα μας αποκαλούμε σέλι βίχτυς».
Το 1572, η κάτοικος του Εδιμβούργου Τζάνετ Μπόιμαν (ή Τζάνετ Μπόουμαν) κατηγορήθηκε για μαγεία, συμπεριλαμβανομένης της επικοινωνίας με νεράιδες (και εκτελέστηκε μετά τη δίκη). Το δικαστήριο απαίτησε εξηγήσεις για το γεγονός ότι η Τζάνετ είπε σε έναν γνωστό της ότι το παιδί της δεν θα επιβίωνε και της είπαν: «…τα λαμπερά βάρη φύσηξαν πάνω στο μωρό». Όπως μπορούμε να δούμε, μπορούσαν να κάνουν ακόμη και λιγότερες από καλοπροαίρετες πράξεις.
Στιγμιότυπο από την ταινία «Halloweentown»
Ο Σκωτσέζος ποιητής, διοικητής και αυλικός Αλεξάντερ Μοντγκόμερι (περίπου 1545–1598) έγραψε για μια πομπή «καλών γειτόνων [gyde nychbouris]». Στον κύκλο του Flyting (1584), ανέφερε έναν βασιλιά και μια βασίλισσα νεράιδων που περιβάλλονταν από «παράξενα ίντκουμπι»: ο ένας καβαλούσε μια πράσινη μαϊμού, ο άλλος σε μίσχους φυτών. Έτσι, κατά τον Μεσαίωνα, η λέξη «καλός» ή «ευγενικός» ήταν ευφημισμός—ένας όρος που χρησιμοποιούνταν για να περιγράψει τις νεράιδες από φόβο.
Ήταν ευρέως διαδεδομένη η πεποίθηση ότι οι νεράιδες άλλαζαν κατοικία στην αρχή κάθε τριμήνου του έτους, αλλά οι πιο σημαντικές ημέρες ήταν το Χάλογουιν (Σαμχάιν) και το Μπελτέιν. Το πέρασμα της βασίλισσας των νεράιδων το Χάλογουιν αναφέρεται στην αρχαία λαϊκή μπαλάντα “Young Tamlain” ή “Tom-Lin”. Η Τζάνετ, ερωτευμένη με τον ιππότη των νεράιδων Τομ-Λιν, αποκτά ένα παιδί μαζί του. Η Τζάνετ σώζει τον ιππότη και δεν τον αφήνει να φύγει, ακόμα και όταν η βασίλισσα των νεράιδων τον μεταμορφώνει σε αρκούδα, λιοντάρι και πυρακτωμένο σίδερο. Σε πολλές εκδοχές της μπαλάντας, ο ιππότης των νεράιδων είναι ντυμένος στα πράσινα.
Στιγμιότυπο από την ταινία «Οι Πύλες του Σκότους»
Μία από τις πρώτες σημαντικές καταγραφές της παραλλαγής σχετικά με την Καλή Αυλή με τη δική της βασίλισσα χρονολογείται από το 1783: τότε από την κα.Άννα Μπράουν
ηχογραφήθηκε μια μπαλάνταΆλισον Γκρος
Η πιο άσχημη μάγισσα του Βορρά ερωτεύτηκε έναν όμορφο νεαρό άνδρα. Προσπάθησε να τον αποπλανήσει με κατακόκκινες μεταξωτές ρόμπες και ένα χρυσό κύπελλο, αλλά ο νεαρός αρνήθηκε πεισματικά και η μάγισσα τον μεταμόρφωσε σε ένα «άσχημο σκουλήκι» που σέρνονταν κάτω από ένα δέντρο.
Η μόνη που συνέχισε να αγαπά τον νεαρό άνδρα ήταν η αδερφή του: ήρθε με μια ασημένια κανάτα και μια ασημένια χτένα για να χτενίσει τα μαλλιά του «σκουληκιού».
Όταν τελικά πέρασε από δίπλα μου
Το Halloween, πέρασε η Αυλή του Καλού,
Τότε η βασίλισσα κατέβηκε από το άλογό της.
Στο λιβάδι με τις μαργαρίτες, όπου ξάπλωνα.
Με πήρε στο άσπρο της χέρι,
Του χάιδεψε το κεφάλι τρεις φορές,
Και με έκανε ξανά νέο άντρα,
Τώρα δεν σέρνομαι πια στο γρασίδι.
Halloween: Mύθοι και αλήθειες πίσω από την κέλτικη γιορτή
To Halloween είναι γιορτή του δυτικού κόσμου που γιορτάζεται τη νύχτα της 31ης Οκτωβρίου. Kατά την διάρκειά της, τα παιδιά μεταμφιέζονται σε κάτι τρομαχτικό και επισκέπτονται σπίτια μαζεύοντας γλυκά, το γνωστό φάρσα ή κέρασμα (trick or treat). Η γιορτή αυτή μπορεί να μοιάζει με τις δικές μας Απόκριες, διαφοροποιείται όμως κατά πολύ. Επίσης, μπορεί να φαίνεται αστεία ή παιδική, στη πραγματικότητα όμως δεν είναι, καθώς έχει μυστικιστική χροιά.
Η ρίζα της λέξης Halloween (ή σωστότερα Hallowe’en) προέρχεται από το All-hallow-even και δηλώνει την ημέρα της παραμονής (eve) της γιορτής των Αγίων Πάντων (All Hallows Day – All Saints Day). Στην αρχαία Αγγλία, η λέξη «hallow» σήμαινε «καθαγιάζω».
Τα χρώματα που επικρατούν κατά τη διάρκεια του εορτασμού είναι το πορτοκαλί και το μαύρο. Το πορτοκαλί επειδή συμβολίζει τις σοδειές και το μαύρο για τους νεκρούς.
Η προέλευση του Halloween έχει τις ρίζες της στο αρχαίο Κέλτικο φεστιβάλ του “Samhain”. Οι Κέλτες, που έζησαν 2000 χρόνια πριν στην περιοχή που τώρα βρίσκεται η Ιρλανδία, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Βόρεια Γαλλία, γιόρταζαν την πρωτοχρονιά τους την 1η του Νοέμβρη.
Η μέρα αυτή σηματοδοτούσε το τέλος του θερισμού και του καλοκαιριού, δηλαδή της θερμής περιόδου του έτους και την έναρξη του άλλου μισού του έτους, δηλαδή του ψυχρού και σκοτεινού χειμώνα. Οι Κέλτες πίστευαν ότι τη νύχτα πριν τη νέα χρονιά, δηλαδή στις 31 του Οκτώβρη , το όριο ανάμεσα στον κόσμο των ζωντανών και των νεκρών γινόταν θολό και δυσδιάκριτο, γεγονός που είχε ως αποτέλεσμα οι κανονικοί νόμοι του χώρου και του χρόνου να αδρανούν προσωρινά, επιτρέποντας να ανοίξει ένα παράθυρο απ’ το οποίο ο κόσμος των πνευμάτων μπορούσε να αναμειχθεί με τον κόσμο των ζωντανών.
Ήταν μια νύχτα που οι νεκροί μπορούσαν επιστρέψουν στη γη των ζωντανών για να γιορτάσουν με την οικογένεια ή τη φυλή τους.
(Κάτι ανάλογο τιμούμε και στα Ψυχοσάββατα της Χριστιανικής πίστης όπου το έθιμο απαγορεύει την εργασία, σύμφωνα το δίστιχο:
Το Ψυχοσάββατο της Πεντηκοστής λέγεται και του Ρουσαλιού, επειδή έλκει την καταγωγή του από τη ρωμαϊκή γιορτή των Ρουσαλίων ή Ροζαλίων. Είναι η ημέρα, που σύμφωνα με τη λαϊκή δοξασία, οι ψυχές επιστρέφουν στον Κάτω Κόσμο, αφού κατά τη διάρκεια της πασχαλινής περιόδου κυκλοφορούσαν ελεύθερα πάνω στη γη.
Τη θλίψη των ψυχών, αλλά και των οικείων τους, εκφράζει το δίστιχο:
Στο Ψυχοσάββατο των Αγίων Θεοδώρων, που όμως δεν αναγνωρίζεται από την Εκκλησία, αναφέρεται και η παλαιότερη συνήθεια των ανύπαντρων κοριτσιών να τοποθετούν τα κόλλυβα κάτω από το μαξιλάρι τους και να παρακαλούν τον Άγιο να φανερώσει στον ύπνο τους τον άνδρα που θα παντρεύονταν.)
Στην ουσία ο εορτασμός του Samhain βρίσκεται περίπου στη μέση ανάμεσα στη φθινοπωρινή ισημερία και το χειμερινό ηλιοστάσιο. Το Samhain ήταν ένα από τα τέσσερα Κέλτικα φεστιβάλ, τα άλλα τα ήταν το Imbolc (στα μισά του χειμερινού ηλιοστασίου με την εαρινή ισημερία που αργότερα συνδέθηκε στην Ιρλανδία με την γιορτή της αγίας Brigid του Κίλντερ), το Beltane (την πρώτη Μαϊου) και το Lughnasadh (την πρώτη Αυγούστου ). Φεστιβάλ δηλαδή που σηματοδοτούσαν και την εναλλαγή των εποχών.
Την ημέρα του εορτασμού οι μεγάλοι ταφικοί λόφοι της Ιρλανδίας φωτίζονταν με πυρσούς στους εσωτερικούς τοίχους ώστε τα πνεύματα των νεκρών να μπορέσουν να βρουν το δρόμο τους. Αυτή την νύχτα πίστευαν πως τα πνεύματα των νεκρών επιστρέφουν στη γη και γιόρταζαν το Samhain. Οι Κέλτες θεωρούσαν πως η παρουσία των πνευμάτων στη γη διευκόλυνε τους Δρυίδες (Κέλτες ιερείς) να κάνουν προβλέψεις για το μέλλον. Κατά τη διάρκεια της γιορτής άναβαν φωτιές, φορούσαν στολές από κεφάλια και δέρματα ζώων, και προσπαθούσαν να προβλέψουν τη μοίρα ο ένας του άλλου αλλά και να εξευμενίσουν τα κακά πνεύματα.
Ο θρύλος αναφέρει πως το πρώτο άτομο που μάζευε το μήλο από τον κουβά δίχως να χρησιμοποιήσει χέρια θα ήταν και ο πρώτος που θα παντρευτεί!
Ένα άλλο τελετουργικό του Halloween συμπεριλάμβανε το κόιταγμα μπροστά σε καθρέφτη τα μεσάνυχτα κρατώντας ένα κερί αναμένο, έτσι ώστε να εμφανιστεί στον καθρέπτη ο μέλλον/μέλλουσα σύζυγος, τελετουργικό που μετατράπηκε σε μία τρομακτική εκδοχή με το όνομα Bloody Mary.
Τα φαναράκια αυτά, προέρχονται από ιρλανδικές παραδόσεις και η χρήση τους ήταν να φωτίζουν τη χαμένη ψυχή του Τζακ, ενός διαβόητου απατεώνα που είχε κολλήσει ανάμεσα στους δυο κόσμους.
Έλεγαν ότι ο Τζακ ξεγέλασε το Διάβολο και τον έπεισε να μπει στην κουφάλα ενός δέντρου, σκαλίζοντας την εικόνα ενός σταυρού στον κορμό του ώστε να τον παγιδεύσει εκεί.
Οι φάρσες του Τζακ γενικά είχαν ως αποτέλεσμα, όταν πέθανε, να του αρνηθούν την είσοδο στον Παράδεισο και -καθώς είχε νευριάσει επίσης τον Διάβολο που κυβερνούσε την Κόλαση- και την είσοδό του στην Κόλαση. Έτσι, ο Τζακ έμεινε μια χαμένη ψυχή, παγιδευμένη ανάμεσα στον κόσμο των νεκρών και τον κόσμο των ζωντανών. Ως παρηγοριά, ο Διάβολος του έδωσε λίγη χόβολη να φωτίζει το δρόμο του στο σκοτάδι μεταξύ των δυο κόσμων. Από τότε, ο Τζακ φτιάχνει τα φανάρια από κολοκύθα, βάζει ένα κερί μέσα τους και περιπλανάται σε όλη τη γη ψάχνοντας ένα μέρος να αναπαυθεί. Έτσι προέκυψε η ονομασία, Φανάρια του Τζακ (Jack-o-lantern).
Μια άλλη παραλλαγή του παλιού ιρλανδέζικου μύθου αναφέρει πως ο Τζακ είχε καλέσει τον διάβολο να πιούνε ένα ποτό μαζί. Όμως ,ο Τζακ δεν ήθελε να πληρώσει για το ποτό του και έτσι έπεισε τον διάβολο να μεταμορφωθέι σε ένα νόμισμα ώστε να μπορέσουν να πληρώσουν για τα ποτά τους. Μεταμορφώθηκε ο διάβολος σε νόμισμα αλλά ο Τζακ αντί να πληρώσει τον έβαλε στην τσέπη του, δίπλα σε ένα σταυρό και έτσι ο διάβολος δεν μπορούσε να πάρει την κανονική του μορφή. Ύστερα από πολλά παρακάλια, ο Τζακ αποφάσισε να τον ελευθερώσει αρκεί να του έδινε την υπόσχεση ότι δεν επρόκειτο να τον ενοχλήσει για ένα χρόνο και ούτε θα διεκδικούσε την ψυχή του όταν πέθαινε.
Έτσι, πέρασε ο χρόνος και ο διάβολος ξαναεμφανίστητε την ώρα που ο Τζακ προσπαθούσε να κόψει ένα φρούτο από κάποιο δέντρο. Ζήτησε από τον διάβολο να ανέβει στο δέντρο και να του κόψει ένα φρούτο. Ο διάβολος ανέβηκε και ο Τζακ γρήγορα γρήγορα σκάλισε ένα σταυρό στον κορμό του δέντρου. Ο διάβολος παγιδεύτηκε και δεν μπορούσε να κατέβει. Γι’ αυτό παρακάλεσε τον Τζακ να τον ελευθερώσει και του υποσχέθηκε ότι δεν θα τον ενοχλήσει για δέκα ολόκληρα χρόνια. Και ο Τζακ τον ελευθέρωσε.
Πέρασαν αρκετά χρόνια και ο Τζακ πέθανε. Πήγε στον παράδεισο, όμως ο Θεός δεν τον δέχτηκε καθώς ήταν έναν άνθρωπος μίζερος και κακός. Τον έστειλε στην κόλαση. Όμως ούτε ο διάβολος τον ήθελε και του θύμισε την υπόσχεση που του είχε δώσει παλιότερα.
Είπε λοιπόν στον Τζακ να φύγει. Όμως ο Τζακ τον ρώτησε: «Πώς θα φύγω; Έξω έχει σκοτεινιά». Και ο διάολος πήρε ένα αναμμένο κάρβουνο και του το έδωσε να πορευθεί μέσα στην νύχτα. Ο Τζακ τότε έβγαλε ένα ραπάνι (που πάντα κουβαλούσε μαζί του καθώς ήταν ένα από τα πιο αγαπημένα του φαγητά), το χάραξε και έβαλε μέσα το κάρβουνο. Από τότε περιπλανιέται στον κόσμο μην μπορώντας να βρει κάποιο μέρος να αναπαύσει την ψυχή του.
Καθώς η Χριστιανική Εκκλησία άρχισε να επικρατεί στην Ευρώπη, οι αρχαίες παγανιστικές τελετές μετατράπηκαν σταδιακά σε γιορτές της Εκκλησίας.
Πριν όμως από το πάντρεμα καθολικισμού - παγανισμού, οι Ρωμαίοι παρουσίαζαν τους Δρυίδες με τα μελανότερα χρώματα. Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα αν ήταν έτσι πραγματικά ή αν οι Ρωμασίοι το έκαναν γιατί οι Δρυίδες είχαν απόλυτη εξουσία επάνω στους αγροτικούς πληθυσμούς των περιοχών τους και με τον τρόπο αντιτίθενται στη ρωμαϊκή επιβολή. Όπως αναφέρουν χαρακτηριστικά οι Δρυίδες ήταν ικανοί για όλα και προχωρούσαν συχνά σε ανθρωποθυσίες. Ακόμη και ο εορτασμός του Samhain συνδέεται με μαζικές ανθρωποθυσίες. Οι Δρυίδες έκαιγαν ζωντανούς επάνω σε τεράστια σκιάχτρα άνδρες, γυναίκες και παιδιά. Πρόκειται για την τελετή του «Wicker Man». (Αυτό τουλάχιστον αναφέρει ο Ιούλιος Καίσαρας στο έργο του Commentarii de Bello Gallico γνωστό ως Γαλατικοί Πόλεμοι)
(Οι δρυΐδες αποτελούσαν την ιερατική τάξη στη Βρετανία, Ιρλανδία και Γαλατία και πιθανόν σε άλλα μέρη της Κελτικής δυτικής Ευρώπης κατά την Εποχή του Σιδήρου. Τα έθιμα των Δρυιδών αποτελούσαν τμήμα του πολιτισμού όλων των φυλετικών ομάδεων που ονομάζονταν ‘Κέλτοι’ και ‘Γαλάται’ από τους Έλληνες και ‘Celtae’ and ‘Galli’ από τους Ρωμαίους, λέξεις οι οποίες εξελίχθηκαν στα σύγχρονα Αγγλικά σε ‘Celtic’ και ‘Gaulish’.
Ελάχιστα είναι γνωστά για τους αρχαίους δρυΐδες, διότι δεν άφησαν γραπτά μνημεία και η μόνη απόδειξη της ύπαρξής τους είναι κάποιες αναφορές από Έλληνες και Ρωμαίους συγγραφείς και ιστορίες γραμμένες από μεταγενέστερους Ιρλανδούς συγγραφείς του Μεσαίωνα. Ενώ υπάρχουν αρχαιολογικά ευρήματα σχετικά με τις θρησκευτικές πρακτικές των ανθρώπων της Εποχής του Σιδήρου, ούτε ένα τεχνούργημα ή εικόνα δεν έχει ανακαλυφθεί που μπορεί να συνδεθεί πέρα πάσας αμφιβολίας με τους αρχαίους δρυΐδες. Διάφορες επαναλαμβανόμενες αναφορές στους δρυΐδες εμφανίζονται σε πλήθος Ελληνορωμαϊκών γραπτών, συμπεριλαμβανομένου του ότι προέβαιναν σε ανθρωποθυσίες, πίστευαν σε ένα είδος μετενσάρκωσης και ότι είχαν υψηλή θέση στη Γαλατική κοινωνία. Σχεδόν τίποτα δεν είναι γνωστό σχετικά με την άσκηση της θρησκευτικής λατρείας τους, εκτός της ιεροτελεστίας της βελανιδιάς και του γκυ, όπως περιγράφει ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος.)
Το 7ο αιώνα ο Πάπας Boniface IV ανακήρυξε την 1η Νοέμβρη ως Ημέρα των Αγίων Πάντων για να τιμήσει τους Αγίους και τους Μάρτυρες. Μέχρι τον 9ο αιώνα η επιρροή του Χριστιανισμού είχε εξαπλωθεί στις κέλτικες περιοχές, όπου σταδιακά αναμίχθηκε και τελικώς υποκατέστησε τις παλαιότερες κέλτικες τελετουργίες.
Καθώς η Εκκλησία δεν μπορούσε να υποστηρίξει ένα γλέντι προς τιμήν των νεκρών και των πνευμάτων, δημιούργησε μια γιορτή για τους ευλογημένους νεκρούς και η γιορτή μετατράπηκε στη γιορτή των Αγίων Πάντων ή Ημέρα Όλων των Ψυχών. Το 1000 μ.Χ., η εκκλησία ονόμασε την 2η του Νοέμβρη ημέρα όλων των ψυχών, προς τιμήν των νεκρών, η οποία εορταζόταν σαν το Samhain, με μεγάλες φωτιές, παρελάσεις και μεταμφιέσεις με στολές όπως άγιοι, άγγελοι και δαίμονες.
Σιγά σιγά και με την πάροδο του χρόνου ο εορτασμός πήρε την σημερινή πιο παιχνιδιάρικη, θα μπορούσαμε να πούμε, μορφή με τα πειράγματα και τα αστεία αλλά και το δίλημμα trick or treat(κέρασμα ή φάρσα). Θεωρείται ότι το έθιμο προέρχεται από τον Μεσαίωνα όταν οι πιο φτωχοί και άποροι, την ημέρα της γιορτής των Αγίων Πάντων, συνήθιζαν να γυρίζουν από σπίτι σε σπίτι και να ζητούν φαγητό. Σε αντάλλαγμα, προσέφεραν προσευχές για τις ψυχές των ανθρώπων που είχε χάσει η οικογένεια του σπιτιού.
Το σύγχρονο έθιμο, όμως, διαδόθηκε από ένα παλαιότερο σκωτσέζικο έθιμο, το οποίο διατηρείται σε κάποια σημεία της Σκωτίας και έχει ως εξής: Παιδάκια μεταμφιέζονται, γυρίζουν από σπίτι σε σπίτι και τραγουδούν αυτοσχέδια ποιημάτακια, κάνουν κόλπα με τραπουλόχαρτα ή διηγούνται ιστορίες σε αντάλλαγμα για γλυκά.
Αλλά, υπάρχει και μια άλλη εκδοχή που θέλει να προέρχεται από τα έθιμα του Samhain και τις θυσίες προς τιμή της φύσης.
Σύμφωνα με όσα είναι γνωστά οι Δρυίδες έφερναν καζάνια και τα άναβαν στη φωτιά για τη θυσιαστική τελετή τους. Όσο θερμαίνονταν τα καζάνια, οι ίδιοι κτυπούσαν τις πόρτες των τοπικών αρχόντων και φώναζαν «Trick or Treat» που μπορεί να σημαίνει επίσης «τέχνασμα ή θεραπεία». Ο λόγος που γυρνούσαν και χτυπούσαν τις πόρτες ήταν για να δουν αν ο αφέντης του φέουδου σκόπευε να προσφέρει κάποια «θεραπεία» που δεν ήταν άλλο από μια θυσία. Για την ακρίβεια ανθρωποθυσία.
Συνήθως θυσιαζόταν κάποιος από το υπηρετικό προσωπικό ή σε εξαιρετικές περιπτώσεις κάποιο από τα μέλη της οικογένειας. Ως αντάλλαγμα για την «θεραπεία»/ανθρωποθυσία, οι Δρυίδες πρόσφεραν στο νοικοκύρη του σπιτιού μια κολοκύθα γεμάτη με ανθρώπινο λίπος την οποία θα άναβαν όλο το βράδυ του εορτασμού και θα τους προστάτευε από τους δαίμονες/κακά πνεύματα που είχαν κληθεί κατά λάθος κατά την διάρκεια της έκκλησης των νεκρών στο Samhain.
Σε περίπτωση που κάποιος από τους τοπικούς άρχοντες αρνιόταν να συμμετάσχει στην «θεραπεία»/ανθρωποθυσία ένας κύκλος με ένα εξάκτινο αστέρι από αίμα θα ζωγραφιζόταν στην πόρτα του σπιτιού του και αυτό θα προσέλκυε τους δαίμονες και όλες τις κατάρες που θα επικαλούνταν οι Δρυίδες κατά τη διάρκεια του Samhain.
**Εδώ εκθέτουμε απόψεις και πληροφορία.Δεν συμφωνούμε απαραίτητα με τους αρθρογράφους.
