Rita Remagnino
Πολύ πριν ο μύθος αντικατασταθεί από το lógos – ένα φαινόμενο που μπορεί να εντοπιστεί ιστορικά κυρίως στη Δύση – οι μύθοι σχεδίασαν συναισθηματικούς και γνωστικούς χάρτες μέσω των οποίων οι διάφορες ανθρώπινες ομάδες έδιναν νόημα στον κόσμο, στη δική τους ιστορία και στο δικό τους πεπρωμένο, εκπληρώνοντας το θεμελιώδες καθήκον της μετάδοσης και ερμηνείας των κρίσιμων εμπειριών της ζωής.
Από ανθρωπολογική άποψη, οι μύθοι έχουν διαμορφώσει τις ίδιες τις κατηγορίες της σκέψης και της ύπαρξης, παραδίδοντας μια κληρονομιά «αλήθειας» της οποίας η αποτελεσματικότητα δεν έγκειται τόσο στην ακρίβεια των γεγονότων, αλλά μάλλον στην ικανότητα να αποκαλύπτει μόνιμες και καθολικές πτυχές της ανθρώπινης κατάστασης. Αυτή η αρχιτεκτονική άρχισε να παραπαίει με την εμφάνιση του ανθρώπου-ατόμου – «ενός λύκου ανάμεσα σε λύκους», σύμφωνα με τον περίφημο ορισμό του Χομπς – που πίστευε ότι έβλεπε την ψυχή στην καρδιά και το υλικό – ή τελετουργικό – αντίστοιχό της στο αίμα.
Και τα δύο στοιχεία προήλθαν από τον θεό και επέστρεψαν στον θεό, αν και με διαφορετικούς τρόπους: η ψυχή ελήφθη απευθείας από τη θεότητα, ενώ το αίμα έπρεπε με κάποιο τρόπο να εξαχθεί από το σώμα, το οποίο, μόλις αδειάσει από το ιερό του περιεχόμενο, εγκαταλείφθηκε στην ακόρεστη όρεξη των ζώων σε μια επανένταξη του βιολογικού κύκλου που δεν επηρέασε την εγκυρότητα της ιεροτελεστίας.
Σε αυτή την επιστημολογική γεωγραφία – που χαρτογράφησε την αλλαγή των κριτηρίων της αλήθειας, από τη συμβολική αποτελεσματικότητα στην πραγματολογική ακρίβεια – πρωταγωνιστικό ρόλο έπαιξε η θυσία του «κεφαλιού» και η μεταχείριση του «κρανίου», δηλαδή του μέρους του σώματος που στον ινδο-άριο κόσμο αντιπροσώπευε το εγώ του δολοφονημένου, αλλά και, με συμβολική μεταφορά, αυτό του ήρωα που έκανε το κόψιμο.
Ένας από τους πιο διάσημους ιδρυτικούς μύθους της Νέας Εποχής ταιριάζει σε αυτό το πλαίσιο: ο αποκεφαλισμός του αρχέγονου φιδιού Vṛtra, ενός σεβάσμιου σοφού που κατηγορείται ότι προκαλεί «ξηρασία», που πρέπει να γίνει κατανοητό ως στασιμότητα ή «αδράνεια που παραλύει τη δράση». Η αποτρόπαια πράξη χάρισε στον δολοφόνο του – τον Ίντρα, έναν ατμοσφαιρικό θεό της μαγείας και του πολέμου – τους τίτλους «Μεγάλος» και «Γενναιόδωρος». Όμως η δόξα δεν κράτησε πολύ, καθώς ο ξανθός ηλιακός πολεμιστής παραβίαζε τον κανόνα της επανένταξης μετά από κάθε αποσύνθεση.
Εκείνη την εποχή, η ιδέα του Χρόνου δεν ήταν γραμμική. Τα πράγματα δεν είχαν αρχή και τέλος όπως σήμερα, αλλά προχώρησαν «κυκλικά» σε επαναλαμβανόμενους κύκλους. Μια αναπόφευκτη ανθρωπολογική συνέπεια προήλθε από αυτή τη χρονική οντολογία: κάθε επανάσταση έπρεπε να αντιστοιχεί σε μια αποκατάσταση. Επομένως, το «ξεκαθάρισμα λογαριασμών» μεταξύ του παρελθόντος (Vṛtra) και του παρόντος (Indra) θα μπορούσε να ειπωθεί ότι τελείωσε μόνο όταν το κομμένο κεφάλι του θύματος είχε υποβληθεί σε κοινωνική επαλήθευση, αποδεικνύοντας μια πρακτική χρησιμότητα για το συλλογικό συμφέρον.
Ο Ίντρα, από την άλλη, κράτησε το συμβολικό τρόπαιο για τον εαυτό του. Αγνόησε την ιεροτελεστία της «Αποκατάστασης της Κεφαλής» και με αυτόν τον τρόπο εμπόδισε τη φυσική περιστροφική κίνηση της Ιστορίας. Η παράβαση όχι μόνο του κόστισε το damnatio memoriae, αλλά προσφέρθηκε στον Ινδουισμό που ασχολήθηκε με τη διαγραφή πολλών παλαιών μορφών από το αφηγηματικό ρεπερτόριο. Στην περίπτωσή του, δεν ήταν μια απλή αντικατάσταση του πάνθεον, αλλά μια πραγματική ενεργή αφαίρεση του προφίλ του ήρωα, που κρίθηκε ασυμβίβαστη με το νέο ηθικό-τελετουργικό παράδειγμα.
– Το κεφάλι: τρόπαιο, χρησμός, σπόρος ή λείψανο;
Με την πάροδο του χρόνου, οι Βεδικοί Βραχμάνοι αντικατέστησαν την πρακτική του αποκεφαλισμού με τελετουργικό στραγγαλισμό του θύματος, έναν υποτιθέμενο «καθαρότερο» – χωρίς αιματοχυσία – τρόπο διεξαγωγής της θυσίας. Ωστόσο, είναι απαραίτητο να επιστρέψουμε στην ταντρική παράδοση, και ιδιαίτερα στον Σαϊβισμό, για να βρούμε μια αληθινή φιλοσοφική επανεπεξεργασία ολόκληρου του συμβολισμού της αποκοπής του κεφαλιού, δηλαδή της μετατόπισής του από το μυστικιστικό και ατομικό πλαίσιο (Ίντρα) στο κοσμικό και κοινωνικό πλαίσιο (Σίβα).
Αυτή η διαδικασία μετέτρεψε τον αποκεφαλισμό από εξωτερική πράξη σε εσωτερική θυσία. Μια επιστροφή στο παρελθόν, κατά μία έννοια, που επανέφερε το τελετουργικό του αίματος στο αρχικό του χαρακτηριστικό. Το ινδο-άριο μοντέλο, ωστόσο, δεν είναι το μόνο διαθέσιμο για σύγχρονη εξερεύνηση. Από την εγκάρσια ανάλυση των μυθικών-τελετουργικών παραδόσεων προκύπτουν και άλλες, όλες εξίσου ενδιαφέρουσες και προικισμένες με ιδιότυπες χωροχρονικές σχέσεις με τη διαχείριση του ιερού.
• Μεσοποταμία – Γκιλγκαμές, Ḫumbaba και το κεφάλι ως τρόπαιο.
Στο Ποίημα του Γκιλγκαμές, ο Σουμέριος ήρωας και ο σύντροφός του Ενκιντού αποκεφαλίζουν τον φύλακα του δάσους των κέδρων, Ḫumbaba. Το κομμένο κεφάλι προσφέρεται στον θεό του ήλιου Šamaš και στη συνέχεια εκτίθεται ως τρόπαιο. Σε αντίθεση με τον Ίντρα, ο Γκιλγκαμές δεν παραβιάζει κανέναν κανόνα, καθώς το κεφάλι, στον πολιτισμό της Μεσοποταμίας, δεν πρέπει ούτε να επανοικειοποιείται ούτε να επιστρέφει στον κύκλο, αλλά να εκτίθεται ή να θάβεται τελετουργικά. Αυτό το μοντέλο μαρτυρεί τη μετάβαση από την οικονομία του δώρου στην οικονομία της δόξας: ελλείψει ενός σαφούς μηχανισμού κυκλικής επανένταξης, το κεφάλι γίνεται μνημείο, τρόπαιο, προσωπικό φετίχ, ενώ ο ήρωας γίνεται επιδρομέας.
• Γερμανική Σκανδιναβία – Ο Mímir και το κεφάλι ως μαντείο.
Στον σκανδιναβικό μύθο, ο Όντιν κρατά το κομμένο κεφάλι του σοφού Mímir, το ταριχεύει με αρωματικά βότανα και το ανακρίνει περιοδικά για προφητικές συμβουλές. Σε αυτό το μοντέλο, το κεφάλι δεν επιστρέφει στη γη, στον κύκλο ή στην κοινότητα επειδή ο αποκεφαλισμένος δεν είναι «πραγματικά νεκρός», αλλά περνά μόνο σε άλλη φυσική και πνευματική κατάσταση, διατηρώντας τις γνωστικές και γλωσσικές ικανότητες. Στην πράξη, έχει γίνει ένας μόνιμος χρησμός στην υπηρεσία του θείου. Επιπλέον, το γεγονός ότι ο Όντιν παραβιάζει τον αρχαίο ινδοάριο κανόνα της «Επιστροφής του Κεφαλιού» χωρίς να υποστεί συνέπειες, δείχνει ότι στο σκανδιναβικό σύστημα, η μαγική γνώση είναι πιο σημαντική από τη διατήρηση της κοσμικής τάξης.
• Αρχαία Ελλάδα – Περσέας και Μέδουσα: το κεφάλι ως όπλο.
Ο Περσέας αποκεφαλίζει τη Μέδουσα (μια Γοργόνα της οποίας το βλέμμα πετρώνει) και κρατά το κεφάλι, χρησιμοποιώντας το αργότερα ως όπλο εναντίον των εχθρών του, και στη συνέχεια το δίνει στην Αθηνά, η οποία το στερεώνει στην αιγίδα της. Και εδώ: όχι αποκατάσταση του κύκλου, αλλά μετατροπή σε τεχνικό-ιερό αντικείμενο. Το κεφάλι δεν επιστρέφει στη Μέδουσα (δεν υπάρχει κύκλος Μέδουσας → Περσέα), αλλά εισέρχεται σε μια νέα κοσμική τάξη, την Ολυμπιακή.
• Κελτική περιοχή – το κεφάλι ως λείψανο και έδρα της ψυχής.
Οι αρχαϊκοί Κέλτες κρατούσαν τα κεφάλια των εχθρών που σκοτώνονταν στη μάχη, τα εμποτίζονταν με λάδι κέδρου και τα εξέθεταν στην είσοδο των χωριών. Σύμφωνα με τον Διόδωρο Σικελιώτη και τον Στράβωνα, δεν εγκατέλειψαν το κεφάλι ενός εχθρού ακόμη και λόγω του βάρους του σε χρυσό. Μακριά από το να είναι ένα απλό τρόπαιο (όπως αυτό του Ḫumbaba), εδώ το αποκεφαλισμένο κεφάλι αντιπροσωπεύει την έδρα της ψυχής, της προφητικής και βασιλικής δύναμης. Η διατήρησή του είναι μια συμβολικά ισχυρή χειρονομία που συνεπάγεται την αέναη υποταγή της εχθρικής ψυχής.
• Μεσοαμερικανική περιοχή – αποκεφαλισμός και αγροτική αναγέννηση.
Μεταξύ των Μάγια και των Αζτέκων, ο τελετουργικός αποκεφαλισμός (μερικές φορές συνδέεται με το παιχνίδι της μπάλας) συμβολίζει τον αγροτικό κύκλο: το κομμένο κεφάλι αντιστοιχεί στον σπόρο που πέφτει στο έδαφος για να αναγεννηθεί. Ο θεός του καλαμποκιού, για παράδειγμα, συχνά απεικονίζεται αποκεφαλισμένος και νέα φυτά φυτρώνουν από το κομμένο κεφάλι του. Το χυμένο αίμα, αναμεμειγμένο με τη γη, εγγυάται τη γονιμότητα. Η σχέση στη βάση του δώρου, σε αυτό το μοντέλο, δεν είναι μεταξύ παρελθόντος και παρόντος, αλλά μεταξύ πολιτισμού και φύσης. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, καμία ατομική θέση (Ίντρα) δεν είναι δομικά δυνατή.
– Το κεφάλι και η ιεροτελεστία: από την κοσμική βία στη χάρη
Η ιστορία των τελετουργιών αίματος που βασίζονται στον αποκεφαλισμό δεν εμφανίζεται τόσο ως μια διαδοχή γεγονότων που στοχεύουν στην προοδευτική «εξημέρωση» της βίας, αλλά μάλλον ως μια προοδευτική και ασταμάτητη απώλεια του τελετουργικού πλαισίου.
– Στο κλασικό ινδο-άριο μοντέλο, επικρατεί η οικονομία του δώρου και της αποκατάστασης.
– Σε άλλα αρχαϊκά μοντέλα (π.χ. Σκανδιναβικά, Μεσοαμερικανικά), η βία ενσωματώνεται σε μια κοσμολογία που της αποδίδει μια ακριβή θέση και μια εποικοδομητική λειτουργία.
Σε μεταγενέστερα μοντέλα στρατηγικής διατήρησης, το τρόπαιο ή το φετίχ χρησιμεύει για τη σταθεροποίηση της πολιτικής εξουσίας.
Τέλος: στον κατά συρροή θηρευτή ή κόφτη κεφαλών, η χειρονομία χειραφετείται από οποιοδήποτε τελετουργικό πλαίσιο, γίνεται μια καθαρή επίδειξη δύναμης. Εδώ, ο αποκεφαλισμός δεν σέβεται πλέον καμία οικονομία του ιερού, δεν επιστρέφει το εγώ (ινδο-άριο μοντέλο), δεν χτίζει τον κόσμο (σκανδιναβικό μοντέλο), δεν αμφισβητεί χρησμούς ούτε επιδεικνύει τρόπαια με κοινωνική λειτουργία (κελτικό-ελληνικό-σουμεριακό μοντέλο).
Αποκεφαλίζει σειριακά με έναν παράλογο τρόπο, επειδή η ίδια η πράξη έχει γίνει αυτοτελής – μια χειρονομία που δεν παράγει τάξη, δεν αναγεννά τον κύκλο, δεν εγγυάται τη γονιμότητα, δεν συσσωρεύει συμβολική δύναμη, αλλά απλώς επαναλαμβάνεται ως καθαρή επιβεβαίωση του σουπρεματισμού. Από αυτή την απόλυτη διάσταση, προέρχεται ο ψυχολογικός πόλεμος που χρησιμοποιείται σήμερα από τις τζιχαντιστικές τρομοκρατικές οργανώσεις (Isis, Αλ Κάιντα): ενώ διατηρεί μια επίφαση τελετουργικού πλαισίου, ο αποκεφαλισμός χρησιμοποιείται ως μέσο για την αποκατάσταση μιας θεαματικής και μιντιακής εικόνας στη χειρονομία, στην εποχή της παγκόσμιας επικοινωνίας. Το virality παίρνει τη θέση της υπέρβασης, αλλά τα αποτελέσματα της συλλογικής χειραγώγησης είναι πανομοιότυπα.
Στα άκρα του φάσματος των δυνατοτήτων που αναφέρθηκαν παραπάνω, δηλαδή μεταξύ «αποκατάστασης» και «εξαχρείωσης», υπάρχουν, ωστόσο, δύο μοντέλα που υπερβαίνουν τα παραδοσιακά σχήματα θεραπείας του κεφαλιού σε πρωτοτυπία και πληρότητα: αυτό του Ymir ή του αρχέγονου γίγαντα (Jötunn) και το άλλο της Παρθένου μητέρας του Χριστού.
Ο πρώτος προηγείται και θεμελιώνει όλους τους επόμενους μύθους σχετικά με τον αποκεφαλισμό της θυσίας, καθώς το κρανίο του γίγαντα αποκτά κοσμική διάσταση: σχηματίζει τον ουράνιο θόλο που στηρίζεται σε τέσσερις νάνους (μαγικές) προσωποποιήσεις των βασικών σημείων (Norðri, Suðri, Austri και Vestri), ενώ τα σύννεφα γεννιούνται από τον εγκέφαλο. Σε αυτή την περίπτωση, η βία δεν είναι παράβαση (όπως για τον Ίντρα), ούτε διαχείριση του ιερού (όπως για τους Κέλτες), ούτε κυκλική αναγέννηση (όπως για τους Μάγια). Είναι μια καθαρή πράξη τάξης: το κεφάλι του θύματος – η έκφραση ενός παρελθόντος που κάποιος θέλει να αρχειοθετήσει – δεν εκτίθεται, δεν διατηρείται ή αμφισβητείται, αλλά «ανακυκλώνεται» στην κατασκευή του νέου κόσμου. Με αυτόν τον τρόπο, γίνεται ο ίδιος ο χώρος της τελετουργίας.
Στο δεύτερο μοντέλο, δεν υπάρχει καν πραγματικός αποκεφαλισμός καθώς η Παναγία «συνθλίβει» το κεφάλι του φιδιού κάτω από το πόδι της. Πρόκειται για μια καινοτομία που αποκαθιστά έμμεσα τη φιγούρα του Απόλυτου Εχθρού, ο οποίος επιστρέφει σε αυτό που ήταν πάντα: ένας αντίπαλος ίσης αξιοπρέπειας.
Αποκεφαλισμός σημαίνει διαχωρισμός: στη θυσιαστική ανταλλαγή, η δράση υπακούει στη λογική του «δώσε για να πάρεις». Η σύνθλιψη, από την άλλη, σημαίνει να κρατάς μακριά χωρίς να σκοτώνεις, δηλαδή να δαμάζεις, να επανεκπαιδεύεις, να διδάσκεις. Η δράση, στην ουσία, στοχεύει στη δημιουργία και διατήρηση μιας σταθερής ιεραρχίας.
Ξεκινώντας από τη «σύνθλιψη», στην πραγματικότητα, η συμβολική εικόνα αλλάζει ριζικά: ο βωμός γίνεται θρόνος και η οικονομία του δώρου δίνει τη θέση της στην οικονομία της χάρης, η οποία δεν ανταποδίδεται. Δέχεσαι ή αρνείσαι. Αλλά ακόμη και η χάρη δεν έχει τη δύναμη να καταστείλει τη βία, η οποία εξαρτάται αποκλειστικά από την ελεύθερη βούληση του ανθρώπου.
– Μεταξύ δεισιδαιμονίας και δεισιδαιμονιών
Εκτός από τη μυθολογική και θρησκευτική διάσταση, το κρανίο – και γενικότερα το κεφάλι – απέκτησε επίσης αποτροπαϊκή και μαντική λειτουργία. Ήταν σχεδόν δεδομένο ότι ο άνθρωπος, αφού χρησιμοποιούσε το κεφάλι του αρχέγονου γίγαντα ως καμβά του ουρανού για αιώνες, θα άρχιζε να καλύπτει τα κρανία με χρυσό για να εμποτίσει τον οστέινο θόλο με μαντική και μαγική δύναμη.
Με τον ίδιο τρόπο που αμφισβητήθηκε ο έναστρος θόλος, αμφισβητήθηκαν και τα κομμένα κεφάλια. Μεταξύ πολλών προϊστορικών πολιτισμών, η εγκυρότητα της «κεφαλονομίας» (από το ελληνικό κεφάλι, κεφάλι και μαντεία, μαντεία) υποστηρίχθηκε από την πεποίθηση ότι η φυσική διαμόρφωση του κεφαλιού – καθρέφτης του ουρανού – αποκάλυψε το πεπρωμένο ή τον χαρακτήρα του ατόμου (Lombroso docet).
Ένα εξαιρετικό παράδειγμα «μαντικού κρανίου» σώζεται σήμερα στο Βρετανικό Μουσείο. Προέρχεται από το νότιο ημισφαίριο και ακριβώς από τα νησιά Torres Strait: το πάνω μέρος είναι χρωματισμένο κόκκινο, από το μέτωπο προς τα κάτω το κερί μέλισσας δημιουργεί ένα είδος μάσκας, τα μάτια είναι φτιαγμένα από κέλυφος από φίλντισι, αντί για τα μπροστινά δόντια υπάρχουν ξύλινα ένθετα.
Στην Κίνα, η πρακτική του μαντικού οστού μαρτυρείται τουλάχιστον από την ύστερη δυναστεία των Σανγκ (περίπου 1250-1046 π.Χ.), αλλά είναι πιθανώς πολύ παλαιότερη. Πηγαίνοντας νοτιοδυτικά, συναντάμε τους Σαβαίους της Χαρράν – τα «παιδιά των αστεριών» – που είναι επίσης ειδικοί στη χρήση των «ομιλούντων κεφαλών» για μαντικούς σκοπούς. Ενώ στην Ελλάδα το κομμένο κεφάλι του Ορφέα αποδείχθηκε τόσο ισχυρό που «τραγούδησε» ακόμα και αφού ρίχτηκε στα νερά του ποταμού Έβρου, όπου το βρήκαν οι ιέρειες της Λέσβου, οι οποίες το έβαλαν σε μια σπηλιά για να το μαντέψουν.
Ένα φίδι (ή μαγικός ανταγωνιστής;) προσπάθησε να το καταβροχθίσει και πιθανότατα θα τα είχε καταφέρει αν ο αρχαιότερος θεός μεταξύ των αρχαίων – ο Υπερβόρειος Απόλλωνας – δεν είχε αποτρέψει τον όλεθρο μετατρέποντας το κεφάλι του σε πέτρα. Η παρουσία του σπάει ένα δόρυ υπέρ της βορειοατλαντικής προέλευσης του ρεπερτορίου που αφορά τον τελετουργικό αποκεφαλισμό. Αλλά και πάλι, ο ίδιος ο Ymir παρουσιάζει τον εαυτό του ως μια οντότητα που προέκυψε από τη συνάντηση/σύγκρουση του πάγου με τη θερμότητα – ίσως, μια αναφορά σε ένα από τα αποκαλυπτικά γεγονότα που χαρακτήρισαν το λιώσιμο του στρώματος πάγου της Φιννοσκανδιναβίας, πριν από περίπου 12.000-10.000 χρόνια.
Το κρανίο ή το κεφάλι έπαιζε επίσης θεμελιώδη ρόλο στη λατρεία των προγόνων, όπου τα κρανία των νεκρών φυλάσσονταν σε σπίτια ή σε ειδικούς χώρους, ώστε να συνεχίσουν να προστατεύουν την οικογενειακή φυλή. Όχι λιγότερο σημαντικές ήταν οι τελετουργίες γονιμότητας και εξευμενισμού στον γεωργικό τομέα, που μαρτυρούνται από πολυάριθμες αρχαιολογικές ανακαλύψεις, όχι μόνο στη Μεσοαμερική αλλά και στο Μπαλουχιστάν και το Σιντ (περίπου την τέταρτη χιλιετία π.Χ.), όπου οι τελετουργικοί αποκεφαλισμοί χρησίμευαν για να εγγυηθούν τη γονιμότητα της γης.
Η εγκάρσια ιεροτελεστία δείχνει πώς ο άνθρωπος-άτομο που εγκαινίασε τη Νέα Εποχή έχει εναποθέσει όλες τις ελπίδες του στο κεφάλι του, θεωρώντας την έδρα της ζωτικής δύναμης και διάνοιας. Και ακόμη και σήμερα συνεχίζουμε να βουίζουμε γύρω από αυτό το υποτιθέμενο «υπομόχλιο του ανθρώπου» – κατανοητό ως σύμβολο ταυτότητας, δύναμης και ανώτερης ψυχικής ζωής – χωρίς να τρέφουμε την παραμικρή αμφιβολία ότι θα μπορούσε να είναι το λάθος λουλούδι.
– Ο αμετάβλητος
στόχος Πολυκεντρικός και πολυμορφικός, η εξελικτική διαδικασία της ιεροτελεστίας του αποκεφαλισμού δεν φείδεται περιέργειας και παραξενιών στον σύγχρονο ερευνητή. Για παράδειγμα, οι Κέλτες έπαιρναν από τους τσιμεντωμένους εγκεφάλους των σκοτωμένων εχθρών ένα είδος μπάλας (το τάθλουμ) με το οποίο έπαιζαν στα διαλείμματα μεταξύ του ενός αγώνα και του επόμενου. Γιατί να περιοριστεί κανείς στο να κρατά το κεφάλι του εχθρού ως τρόπαιο, όταν θα μπορούσε να μεταμορφωθεί σε παιχνιδιάρικο αντικείμενο (ένα έθιμο που μοιράζονταν, επιπλέον, οι Μάγια και οι Αζτέκοι); Το μόνο που έπρεπε να κάνετε ήταν να πάρετε τον εγκέφαλο, να τον ανακατέψετε με ασβέστη (ή, σύμφωνα με άλλες πηγές, με αίμα και χώμα), να τον στερεοποιήσετε και να φτιάξετε μια μπάλα για να παίξετε.
Η χειρονομία δεν ήταν καθόλου παιδική, αλλά συμπύκνωσε από μόνη της διαφορετικά επίπεδα νοήματος.
1) – Μέγιστη υποβάθμιση του αντιπάλου.
Δεν σκοτώνεις το άλλο άτομο και εκθέτεις τα λείψανα, αλλά τα υποβιβάζεις σε αντικείμενο ψυχαγωγίας. Στην πράξη, ξεκαθαρίζεις στον άλλον ότι δεν τους φοβάσαι, αλλά, αντίθετα, κρίνεις την αντιπαράθεση μαζί τους ως παιδικό παιχνίδι. Και στο μεταξύ το γελάς, «ντριμπλάροντας» σε ένα ατελείωτο παιχνίδι την ουσία του πεσμένου πολεμιστή (το μυαλό, την έδρα της σκέψης και του θάρρους).
2) – Θρίαμβος της αμφιθυμίας.
Το tathlum είναι ταυτόχρονα ένα βέβηλο αντικείμενο (χρησιμεύει για διασκέδαση) και ένα ιερό αντικείμενο (περιέχει τη ζωτική ουσία του εχθρού). Είναι δύσκολο να σκεφτεί κανείς ένα πιο τέλειο οξύμωρο: το λείψανο του παιχνιδιού.
3) Ειρωνική οικειοποίηση της εξουσίας.
Το να παίζεις με τον εγκέφαλο του εχθρού σημαίνει να μην σταματάς να μετράς τον εαυτό σου με τη δύναμή του. Η μεταθανάτια ταπείνωση, σε αυτή την περίπτωση, φτάνει σε απαράμιλλα ύψη ποιητικής σκληρότητας. Αλλά είναι επίσης ένας τρόπος να κοροϊδέψεις την ιδέα της «δύναμης», που ανάγεται σε αδρανή ύλη, σε ένα αντικείμενο που πρέπει να πεταχτεί και να χαθεί.
Αυτό που φαίνεται, εν κατακλείδι, είναι ότι το κεφάλι δεν ήταν ποτέ σημείο άφιξης ή/και αναχώρησης, αλλά παράδειγμα. Με την πάροδο του χρόνου, οι μεταμορφώσεις δεν αφορούσαν το «τι» να χτυπήσουμε, αλλά το «πώς» να το κάνουμε. Η αυξανόμενη κοινωνική υποκρισία ώθησε τον σύγχρονο άνθρωπο να «απολυμάνει το ικρίωμα» για να το αφαιρέσει από αυτόν τον μακάβριο τόνο που σήμερα θα το έκανε δυσάρεστο.
Με την επιφύλαξη του στόχου, τα όπλα για να τον χτυπήσουν έχουν αλλάξει: από το σπαθί του πολεμιστή της Εποχής του Χαλκού στη γκιλοτίνα της Γαλλικής Επανάστασης, μέχρι τη διάτρηση του κρανίου μέσω διεπαφών εγκεφάλου-υπολογιστή (BCI) που στοχεύει στη γνωστική ενίσχυση.
Με την πάροδο του χρόνου, το συνολικό όραμα παρέμεινε το ίδιο – οποιαδήποτε αρκετά προηγμένη τεχνολογία, τελικά, δεν διακρίνεται από τη μαγεία (Arthur Clarke) -, η διαφορά έγκειται αν μη τι άλλο στη στάση του ανθρώπου: ο Κέλτης πολεμιστής έπαιζε μπάλα με τον φυσικό εγκέφαλο του εχθρού, ενώ ο μετανθρωπιστής παίζει με τον λειτουργικό εγκέφαλο του ατόμου, μεταμορφωμένος σε διεπαφή.
Ο πρώτος ήξερε ότι ήταν σκληρός –χωρίς να ξεχνά το ιερό– ενώ ο δεύτερος υπερεκτιμά τον εαυτό του σε σημείο να πιστεύει ότι οι ψηφιακές του σφαίρες θα καταφέρουν, αργά ή γρήγορα, να καταστείλουν κάθε υπολειμματική ατομικότητα. Έτσι, υπάρχουν ακόμα πολλά να μάθουμε από το μάθημα tathlum.
Ξεκινώντας από το γεγονός ότι η ειρωνεία, ακόμη και η πιο μαύρη, είναι μια μορφή ευφυΐας και ως τέτοια πρέπει να διατηρηθεί. Το γέλιο είναι ελευθερία. Όλα τα άλλα είναι υποταγή. Για το λόγο αυτό, η ιδέα της μεταμόρφωσης του εχθρού σε μπάλα για παιχνίδι έχει τη δική της λογική – αλλάζει το μέγεθος του φόβου και τιθασεύει τη φρίκη του θανάτου – ενώ η υπακοή του yes-man δεν έχει καμία.
Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η διαστροφή –φυσική, ηθική, πνευματική– μιας χούφτας ανθρώπων που επηρεάζονται από τον μεσσιανισμό, οι οποίοι διασυνδέουν εγκεφάλους και υπολογιστές με σκοπό την πλήρη εκμηδένιση του Άλλου, με στόχο τον έλεγχο του σύμπαντος. Να κάνω τι; Και να κυριαρχήσει σε ποιον; Ίσως ούτε αυτοί ξέρουν. Αλλά σίγουρα δεν είναι ικανοί να γελάσουν. https://www.ereticamente.ne
**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων
