Η νέα μεγάλη σκακιέρα με φόντο την γεωπολιτική άβυσσο

 

Του Σωτήρη Σιδέρη

Οι οιωνοί δεν είναι καλοί. Ο ορίζοντας είναι σκοτεινός. Πόλεμοι, οικονομική κρίση, νεοφασισμός, κρίση εμπιστοσύνης,  καταρράκωση του διεθνούς δικαίου, περιθωριοποίηση των διεθνών οργανισμών και πολύπλευρες απειλές,  συνθέτουν μια γεωπολιτική άβυσσο. Κατά τα φαινόμενα, μπαίνουμε σε μια νέα εποχή και όλοι οι μεγάλοι παίχτες, θέλουν μια νέα μεγάλη σκακιέρα, όπου θα κυριαρχεί η ισχύς των όπλων και οι συμμαχίες τους και  μέσω αυτών να επιβάλλουν τις αποφάσεις τους στους άλλους.

Αλλά αυτή την στιγμή,  τίποτα δεν οδηγεί σε μια συμμετρική τάξη πραγμάτων, ούτε σε μια νέα αρχιτεκτονική ασφάλειας, ούτε καν σε νέους και αποδεκτούς κανόνες διεθνών σχέσεων. Κάθε απόφαση ακόμη και της υπερδύναμης των ΗΠΑ, εμπεριέχει ρίσκο για όλο τον κόσμο. Η ΕΕ αναζητά ρόλο. Το Ισραήλ και η Τουρκία με τους συμμάχους τους ανταγωνίζονται για μια θέση  περιφερειακού πρωταγωνιστή.

Η  Γαλλία θέλει να μεταφέρει πυρηνικά στην Ελλάδα και αλλού , αλλά εκείνη θα κρατά το κουμπί. Η Γερμανία  ασθμαίνουσα  θέλει να κερδίσει κάτι και απαιτεί από την Αθήνα να συναινέσει στην κατάργηση του βέτο ώστε να διευκολυνθεί στην αναβάθμιση των σχέσεων με την Τουρκία.  Ο φόβος μιας γεωπολιτικής αβύσσου έχει λογική, αν δεν υπάρξει αντίστροφη πορεία.

Η εξωτερική πολιτική της Ελλάδας εκφράζει αυτήν ακριβώς την ακαταστασία. Είναι πειθήνια έναντι των ΗΠΑ, σύρεται πίσω από το στρατηγικό σχέδιο του Ισραήλ  και είναι βραχίονας στην περιφερειακή του πολιτική. Υποκύπτει συχνά σε αιτήματα της Γαλλίας και της Γερμανίας, κυριαρχείται από μια εξοπλιστική φρενίτιδα που ικανοποιεί την αμερικανική και την ευρωπαική πολεμική βιομηχανία , αλλά δεν καταγράφει καμία απολύτως πρόοδο στην επίλυση των δικών της διμερών προβλημάτων με την Τουρκία και τις βαλκανικές χώρες. Ταυτόχρονα τα πνεύματα οξύνονται στην Κύπρο με την Τουρκία να έχει γίνει ευερέθιστη γιατί θέλει άοπλη την Κύπρο και χωρίς διπλωματικές πρωτοβουλίες και συμμαχίες, ώστε να είναι εύκολο θύμα της.

Οι ανταγωνισμοί, ο Γερμανός ΥΠΕΞ, το βέτο στην ΕΕ και η Τουρκία

 
Η επίσκεψη του Γερμανού ΥΠΕΞ στην Αθήνα  Γιόχαν Βάντεφουλ στις 4 Απριλίου αποτύπωσε αυτήν ακριβώς την εικόνα. Η Γερμανία πουλάει όπλα και θέλει και εκείνη το μερίδιό της από την Ελλάδα. Ταυτόχρονα όμως η Γερμανία έχει υποβαθμιστεί γεωπολιτικά στην μεγάλη  διεθνή σκακιέρα , γιατί αποδείχθηκε ανεπαρκής, αδύναμη και απροετοίμαστη για να αντιμετωπίσει τα νέα δεδομένα που έφερε η εκλογή Τράμπ, ο πόλεμος της Ρωσίας στην Ουκρανία και η κρίση ταυτότητας της ΕΕ. Αντίθετα, η Γαλλία έδειξε ότι είναι πιο έτοιμη και κινείται ήδη δραστήρια προς κάθε κατεύθυνση , ιδιαίτερα στην Ανατολική Μεσόγειο μέσω της Κύπρου και της Ελλάδας.

Για να εξισορροπήσει την κινητικότητα της Γαλλίας, το Βερολίνο απευθύνεται στον ιστορικό σύμμαχό της, την Τουρκία για να αναβαθμιστεί και το ίδιο στη νέα σκακιέρα, ενώ πιέζει για την επιτάχυνση των ενταξιακών διαπραγματεύσεων με τις χώρες των δυτικών βαλκανίων και φαίνεται ότι θα γίνει κάποιο βήμα επί ελληνικής προεδρίας το επόμενο έτος. Ο Βάντεφουλ, όχι μόνο δεν έκρυψε, αντίθετα ήταν ιδιαίτερα αιχμηρός στην ανάγκη κατάργησης του βέτο, ώστε να αναπτυχθούν οι σχέσεις ΕΕ -Τουρκίας, με τον Γιώργο Γεραπετρίτη να σιωπά και να μην λέει καν τη θέση της Ελλάδας.
Ο Έλληνας ΥΠΕΞ σιώπησε και στις επισημάνσεις του Γερμανού ΥΠΕΞ για τον ρόλο της Τουρκίας στην περιοχή , αντί να απαντήσει  για την απειλή πολέμου της Τουρκίας, τα γεγονότα της Κάσου και την αμφισβήτηση ακόμη και της κυριαρχίας νησιών και βραχονησίδων. Αρκέστηκε μόνο να ζητήσει και αυτό έμμεσα, να μην χρησιμοποιούνται  όπλα κατά συμμάχων, προφανώς τα Εurofighter Typhoon που θα αγοράσει η Άγκυρα και η Γερμανία είναι συμπαραγωγός χώρα. Θέμα που ήδη έχει κλείσει υπέρ της Τουρκίας προ πολλού.

Αγριεύουν οι ανταγωνισμοί, μεγαλώνει το ρίσκο

 Η απειλή ενός νέου πολεμικού κύκλου με το Ιράν είναι υπαρκτή . Το τέλος δεν φαίνεται πουθενά. Η ελληνική κυβέρνηση ετοιμάζεται να στείλει ναυτικές δυνάμεις στα στενά του Ορμούζ με στόχο την ελεύθερη διέλευση των τάνκερ. Η επίκληση της διεθνούς οικονομικής κρίσης είναι ένα επιχείρημα που έχει βάση, αλλά η πραγματική αιτία της κρίσης είναι ο επιθετικός πόλεμος των ΗΠΑ και του Ισραήλ και όχι η αντίδραση του Ιράν. Προφανώς όμως η Ελλάδα μπαίνει όλο και πιο βαθιά και ήδη κατά πληροφορίες, ο Κυριάκος Μητσοτάκης έχει  δεσμευθεί  ότι η Ελλάδα θα είναι παρούσα. Απλά περιμένουμε το σχήμα των δυνάμεων που θα διαμορφωθεί. Το ρίσκο είναι πολύ υψηλό όμως .

Την ίδια στιγμή, οι ΗΠΑ δείχνουν να έχουν πελαγώσει και ο Τραμπ δεν έχει την πολιτική επάρκεια να αναλύσει τα δεδομένα και να βρει μια διπλωματική διέξοδο που τόσο θέλει.  Είναι και θα είναι εγκλωβισμένος στον πόλεμο του Ισραήλ και δεν μπορεί να ξεφύγει πλέον. Ακόμη και αν υπάρξει διέξοδος στο στενό του Ορμούζ, η γεωπολιτική αστάθεια δεν θα αντιμετωπιστεί. Αντίθετα, η κρίση θα διαχυθεί μέσω των νέων ανταγωνισμών που διαμορφώνει νέα συμμαχική σχήματα στην περιοχή.

Η Τουρκία συζητά με τη Σαουδική Αραβία, έχει στο πλευρό της το Πακιστάν, έχει  ακόμη σταθερή σχέση με τις ΗΠΑ και με το Κατάρ , αναπτύσσει πρωτοβουλίες προς την Αίγυπτο, ελέγχει τη Συρία και θέλει  αναβαθμισμένο ρόλο και προς τη Μέση Ανατολή και προς την Ευρώπη. Το είπε άλλωστε ξεκάθαρα ο Ερντογάν μιλώντας στο υπουργικό συμβούλιο την Τρίτη 5 Απριλίου και έχει ενδιαφέρον , όχι μόνο για την σχεδόν αγωνιώδη φρασεολογία που χρησιμοποιεί, αλλά και για την αλαζονεία του.
Ο Ερντογάν είπε ότι ο γεωπολιτικός ρόλος της Τουρκίας έχει ενισχυθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια, ότι η παγκόσμια πολιτική μεταβαίνει σε μια νέα πολυπολική τάξη, στην οποία η Τουρκία επιδιώκει να διαδραματίσει κεντρικό ρόλο. Και πρόσθεσε:
«Το ζήτημα δεν είναι πού βρίσκεται η Άγκυρα, αλλά πού θέλουν να βρεθούν οι Βρυξέλλες στον κόσμο του μέλλοντος. Μια Ευρωπαϊκή Ενωση χωρίς την πλήρη συμμετοχή της Τουρκίας δεν μπορεί να εξελιχθεί σε παγκόσμιο κέντρο ισχύος. Η Ε.Ε. βρίσκεται ενώπιον μιας επιλογής: είτε θα αναγνωρίσει τη στρατηγική σημασία της Τουρκίας είτε θα διακινδυνεύσει να αποδυναμωθεί λόγω πολιτικών αποκλεισμού”.
Απλά ο Τούρκος πρόεδρος προσπαθεί να αυτοπροταθεί ως σύμμαχος στις γεωπολιτικές επιδιώξεις της Ευρώπης, αλλά η Ευρώπη , πέρα από ανέξοδη ρητορική, ελάχιστα έχει κάνει ή μπορεί να κάνει προς το παρόν. Ως αντάλλαγμα η Τουρκία ζητά την συνεργασία στον αμυντικό τομέα και την αναβάθμιση της Τελωνειακής Ένωσης που όμως απαιτεί ομοφωνία. Εδώ κουμπώνει η πίεση της Γερμανίας προς την Ελλάδα . 

Ωστόσο η στάση της Τουρκίας έχει τεράστιο ενδιαφέρον για την Ελλάδα γιατί προφανώς μέσα από μια στρατηγική συνεργασία ΕΕ -Τουρκίας, η Ελλάδα θα είναι ο αδύναμος κρίκος. Και με ανεπίλυτα τα διμερή προβλήματα η Άγκυρα μπορεί να γίνει πολύ επικίνδυνη για την Ελλάδα.
Το επίσης σοβαρό πρόβλημα με την ελληνική εξωτερική πολιτική, είναι ότι πέρα από την ενσωμάτωσή της στα σχέδια άλλων χωρών, δεν έχει να παρουσιάσει το δικό της στρατηγικό σχέδιο για τα βαλκάνια ή για τις σχέσεις με την Τουρκία και τον ρόλο της στην περιοχή. Η Ελλάδα μπορεί να αναπτύξει διπλωματικές πρωτοβουλίες, ωστόσο, παρά τις πολλές επαφές και επισκέψεις του πρωθυπουργού και άλλων αξιωματούχων στις αραβικές χώρες δεν υπάρχει τίποτα απολύτως που να προσδιορίζει κάποιο στόχο της Αθήνας στη νέα σκακιέρα.

Όλα αυτά εξελίσσονται σε ένα σκηνικό όπου στρατιωτικοποιείται η πολιτική, η Τουρκία γίνεται όλο και πιο οξύθυμη και θέλει να πιέσει την Ελλάδας για υποχωρήσεις όπως την βολεύουν. Αναβρασμός σε νέο επίπεδο απειλής... https://www.omegapress.gr/

**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων

Η απροσδόκητη ανθεκτικότητα του Ιράν.- Εξαντλημένο, όχι ηττημένο

 

Will Gottsegen

Δύο μήνες πολέμου έχουν καταστρέψει μεγάλο μέρος της κυβέρνησης και του στρατού του Ιράν. Όμως η χώρα δεν είναι ούτε κατά διάνοια τόσο αποδυναμωμένη όσο ισχυρίζονται οι ΗΠΑ.

Ιρανός στρατιωτικός αξιωματούχος με σημαία
(Morteza Nikoubazl / NurPhoto / Getty) 

Σύμφωνα με την εκτίμηση του στρατού των Ηνωμένων Πολιτειών, περίπου 1.550 θαλάσσια σκάφη — πετρελαιοφόρα, φορτηγά χύδην φορτίου, πλοία μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων και άλλα — παραμένουν ακινητοποιημένα αυτή τη στιγμή στον Περσικό Κόλπο. Με τα Στενά του Ορμούζ ουσιαστικά αποκλεισμένα, τα πληρώματά τους, πολλά από τα οποία δεν έχουν καμία εμπλοκή στον συνεχιζόμενο πόλεμο με το Ιράν, εξαντλούν σιγά-σιγά τις προμήθειές τους, καθώς περιμένουν ασφαλή διέλευση μέσα από τη ναρκοθετημένη θαλάσσια οδό.

Ο Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε την Κυριακή ότι οι ΗΠΑ θα διασώσουν αυτά τα «θύματα των περιστάσεων», καθοδηγώντας τα έξω από την εμπόλεμη ζώνη με έναν τρόπο που δεν έχει ακόμη διευκρινιστεί. Τη Δευτέρα, όμως, ο ιρανικός στρατός απέρριψε το σχέδιο, προειδοποιώντας ότι οι αμερικανικές στρατιωτικές δυνάμεις θα δεχθούν επίθεση αν πλησιάσουν τα στενά.

Και οι δύο πλευρές άνοιξαν πυρ χθες, αν και οι ΗΠΑ υποστηρίζουν ότι η εκεχειρία παραμένει σε ισχύ. Το γεγονός ότι οι ηγέτες του Ιράν εμφανίζονται πρόθυμοι να διακινδυνεύσουν την παραβίαση της εύθραυστης, μηνιαίας ανακωχής δείχνει πόσο αποφασισμένα θέλουν να προστατεύσουν τον έλεγχό τους πάνω στα στενά.

Οι τελευταίες 65 ημέρες πολέμου έχουν πλήξει σκληρά το Ιράν: οι ηγέτες του είναι νεκροί, το ναυτικό και η αεροπορία του έχουν αποδυναμωθεί, ενώ η οικονομία και οι υποδομές του έχουν καταστραφεί. «Αν φύγουμε τώρα», είπε ο Τραμπ την περασμένη εβδομάδα, «θα τους πάρει 20 χρόνια να ξαναχτίσουν».

Όμως μέσα στην καταστροφή, η χώρα έχει βρει και νέες μορφές πίεσης. Το Ιράν δεν είχε ασκήσει ποτέ στο παρελθόν τέτοιο βαθμό ελέγχου πάνω στα Στενά του Ορμούζ, και πριν από τον πόλεμο δεν θα μπορούσε να είναι βέβαιο ότι θα ήταν σε θέση να το κάνει. Ακόμη και στην αποδυναμωμένη του κατάσταση, ο ιρανικός στρατός κατάφερε να αποτρέψει εχθρικά πλοία, να ξεπεράσει αντιαεροπορικά συστήματα και να διατηρήσει τον έλεγχο των στενών, κοστίζοντας στις Ηνωμένες Πολιτείες δισεκατομμύρια.

Αφού οι ΗΠΑ και το Ισραήλ άρχισαν τη στρατιωτική τους δράση, η ιρανική κυβέρνηση δήλωσε ότι θα επιτεθεί σε κάθε πλοίο που θα επιχειρήσει να περάσει από τα στενά και άρχισε να αναπτύσσει νάρκες ως μέσο αποτροπής. Πριν από τον πόλεμο, περισσότερα από 130 πλοία περνούσαν καθημερινά· χθες, ο αριθμός αυτός είχε πέσει στα τρία.

Τα πλοία που περνούν πλέον το κάνουν κυρίως υπό την αυστηρή επίβλεψη των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης του Ιράν, οι οποίοι φέρεται να απαιτούν διόδια σε κρυπτονομίσματα και κινεζικά γουάν, ενώ ανακατευθύνουν την κυκλοφορία μακριά από το Ομάν, προς ύδατα που ελέγχονται από το Ιράν.

Η ιρανική κυριαρχία στα στενά μπορεί κάλλιστα να γίνει η νέα κανονικότητα. Την Κυριακή, ο αντιπρόεδρος του ιρανικού Κοινοβουλίου, Αλί Νικζάντ, ήταν κατηγορηματικός ότι η χώρα «δεν θα υποχωρήσει» από τη θέση της για τα στενά «και δεν θα επιστρέψει στις προπολεμικές συνθήκες».

Και αυτό διότι οι περιορισμοί που επέβαλε η χώρα στα στενά πέτυχαν σε στρατηγικό επίπεδο, προκαλώντας παγκόσμιο ενεργειακό σοκ και οικονομική καταστροφή σε όλο τον κόσμο — ασκώντας τεράστια πίεση στις ΗΠΑ και το Ισραήλ να προσέλθουν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.

Ο Τραμπ απαίτησε από το Ιράν να «ανοίξει τα γαμημένα στενά», όμως, όπως κατέστησαν σαφές οι χθεσινές απειλές του Ιράν, απέχουμε πολύ από το προ του Φεβρουαρίου καθεστώς. Ακόμη και όταν η ιρανική ηγεσία έχει προσφερθεί να ανοίξει ξανά τα στενά στο πλαίσιο πιθανών ειρηνευτικών συμφωνιών, όπως έχει κάνει τον τελευταίο μήνα, το έκανε γνωρίζοντας ότι το Ιράν θα μπορούσε πάντα να επαναφέρει τον έλεγχό του.

Αυτό ακριβώς συνέβη στις 17 Απριλίου, όταν η χώρα δήλωσε ότι τα στενά είναι ανοιχτά για όλους. Την επόμενη ημέρα, το Ιράν επανέφερε τους περιορισμούς του στα διερχόμενα πλοία, κλείνοντας ουσιαστικά ξανά τη θαλάσσια οδό.

Τα στενά δεν είναι το μόνο εργαλείο που διαθέτει το Ιράν. Μόλις αυτό το Σαββατοκύριακο, ο Τραμπ είπε ότι η χώρα «δεν έχει ναυτικό» και «δεν έχει αεροπορία». Όμως Αμερικανοί αξιωματούχοι δήλωσαν στο CBS στα τέλη Απριλίου ότι πιστεύουν πως το 60% του ναυτικού του Ιράν εξακολουθεί να «υφίσταται» και ότι τα δύο τρίτα της αεροπορίας του είναι «επιχειρησιακά».

Παρότι ο ιρανικός στρατός είναι πράγματι πολύ πιο αδύναμος από τον αμερικανικό, φέρεται επίσης να αποδείχθηκε πιο ευέλικτος και ικανός απ’ ό,τι αναμενόταν. Την περασμένη εβδομάδα, το Πεντάγωνο έδωσε την πρώτη του εκτίμηση για το συνολικό κόστος του πολέμου στο Ιράν μέχρι στιγμής: 25 δισεκατομμύρια δολάρια.

Ένα και μόνο υψηλής τεχνολογίας αμερικανικό όπλο μπορεί να κοστίζει εκατομμύρια. Το χαρακτηριστικό ιρανικό drone — γνωστό ως Shahed-136 — κοστίζει μόνο μερικές δεκάδες χιλιάδες δολάρια και έχει απειλήσει εταίρους των ΗΠΑ, όπως το Κουβέιτ, το Μπαχρέιν και το Αζερμπαϊτζάν, σε όλη την περιοχή. Τα αντιαεροπορικά πυρομαχικά που απαιτούνται για την κατάρριψή τους μπορεί να κοστίζουν περισσότερο από τα ίδια τα Shahed. Και όταν τα Shahed καταφέρνουν να διαπεράσουν την αεράμυνα, μπορούν να αποδειχθούν φονικά.

Στο μεταξύ, ο λεγόμενος «στόλος κουνουπιών» της χώρας — ευέλικτα σκάφη που αποφεύγουν την επιτήρηση — εκφοβίζει τόσο στρατιωτικά όσο και εμπορικά πλοία, προβάλλοντας την ιρανική ισχύ στα στενά.

Ο ναύαρχος Brad Cooper, επικεφαλής της Κεντρικής Διοίκησης των ΗΠΑ, δήλωσε χθες σε δημοσιογράφους ότι οι ΗΠΑ «ανατίναξαν» έξι μικρά ιρανικά σκάφη στην περιοχή — ένα πιθανό παράδειγμα της μειωμένης ικανότητας των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης. Πιο συνήθως, εξήγησε ο Cooper, ο ιρανικός στρατός αναπτύσσει «μεταξύ 20 και 40 μικρών σκαφών» όταν σκοπεύει να παρενοχλήσει πλοία.

Όμως η μείωση των δυνατοτήτων δεν είναι το ίδιο πράγμα με την ήττα. Όπως ανέφεραν την περασμένη εβδομάδα οι συνάδελφοί μου Nancy A. Youssef και Jonathan Lemire, αξιωματούχοι μέσα στην κυβέρνηση Τραμπ έχουν παραδεχθεί ότι εξεπλάγησαν από την ανθεκτικότητα του Ιράν.

Παρότι ο Τραμπ επιμένει ότι το Ιράν έχει καταστραφεί πλήρως και ότι ο πόλεμος έχει τελειώσει, η πραγματικότητα δείχνει κάτι διαφορετικό. Ύστερα από δύο μήνες πολέμου με μια υπερδύναμη, το Ιράν είναι από ορισμένες απόψεις σαφώς κατώτερο: οι ΗΠΑ δήλωσαν ότι βομβάρδισαν περισσότερους από 13.000 στόχους κατά τη διάρκεια της Επιχείρησης Epic Fury.

Κι όμως, το Ιράν αρνήθηκε να συνθηκολογήσει, ακόμη κι ενώ εκατοντάδες δικοί του άμαχοι έχουν σκοτωθεί και οι υπόλοιποι υποφέρουν από οικονομική κρίση. Οι προσπάθειες των ΗΠΑ να υποβαθμίσουν πλήρως τις αμυντικές δυνατότητες του Ιράν μπορεί τελικά να επιτύχουν.

Όμως όσο περισσότερο το Ιράν μπορεί να προκαλεί οικονομικό πόνο σε όλο τον κόσμο, και όσο περισσότερο αντέχουν οι αποδυναμωμένες αμυντικές του δυνατότητες, τόσο περισσότερες αποδείξεις αποκτούν οι ηγέτες του ότι μπορεί να συνεχίσει να στέκεται σταθερό.  https://www.anixneuseis.gr/

**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων

Η καταιγίδα του Ρέμπραντ στη Θάλασσα της Γαλιλαίας- Ένα Παγκόσμιο Μάθημα για την Πλοήγηση σε Ταραγμένα Νερά

«Δεν υπάρχει τίποτα κρυφό που δεν θα αποκαλυφθεί, ούτε έχει κρατηθεί τίποτα μυστικό εκτός από το να έρθει στο φως. Αν κάποιος έχει αυτιά για να ακούει, ας ακούει».

-Ευαγγέλιο του Μάρκου 4: 22-23

 Μάθιου Έρετ

Οι εικόνες των δώδεκα μαθητών που πιάστηκαν σε μια τρομερή καταιγίδα στη Θάλασσα της Γαλιλαίας με τον δάσκαλό τους Ιησού είχαν αιχμαλωτίσει τη φαντασία γενεών Χριστιανών αφού ο Απόστολος Μάρκος αφηγήθηκε την ιστορία στο τέταρτο κεφάλαιο του Ευαγγελίου του κάποια στιγμή γύρω στο 71 μ.Χ. εν μέσω του διωγμού των πρώτων Χριστιανών από τον Νέρωνα και της καταστροφής του Ναού στην Ιερουσαλήμ.

Η εικόνα της κλονισμένης πίστης των οπαδών του Ιησού, ο φόβος της θνητότητάς μας, η απώλεια της αίσθησης ελέγχου της μοίρας μας και το αίσθημα αδικίας ότι οι ζωές μπορεί να διακοπούν πριν εκπληρωθούν οι ελπίδες μας είναι καθολικά μοτίβα.

Με κάθε γενιά, άνδρες και γυναίκες καλούνται να αντιμετωπίσουν την ασυμφωνία μεταξύ των ηθικών τους ιδανικών, της αίσθησης των αξιών τους και εκείνων των ταραχωδών κυμάτων απόγνωσης και αδικίας που πέφτουν στη ζωή μας, δοκιμάζοντας την πίστη μας σε κάθε βήμα.

Έτσι, είναι κατανοητό ότι εν μέσω της τρομερής βίας του Τριακονταετούς Πολέμου που διέλυσε την Ευρώπη από το 1618 έως το 1648, και ο οποίος είδε εκατομμύρια Χριστιανούς να πεθαίνουν από τα χέρια συγχριστιανών τους, η πίστη σε έναν στοργικό Θεό αμφισβητήθηκε όσο ποτέ άλλοτε. Σε αυτή τη χαοτική περίοδο, ένας νεαρός Ολλανδός ζωγράφος με το όνομα Rembrandt van Rijn βρήκε μέσα στην ιστορία της καταιγίδας στη Θάλασσα της Γαλιλαίας, ένα θέμα που άξιζε καλλιτεχνικής έκφρασης. Αλλά πώς να το κάνουμε καλύτερα;

Η ερμηνεία του Ρέμπραντ ξεχωρίζει από όλες τις προσπάθειες να ζωγραφίσει αυτή τη σκηνή πριν ή μετά λόγω πολλών μοναδικών καινοτομιών που δεν είχαν επιχειρηθεί ποτέ πριν.

Πρώτον, ο Ρέμπραντ χρησιμοποιεί το chiaroscuro (την επιστήμη του φωτός και του σκότους) για να μεταφέρει μια σπλαχνική ένταση μέσα στον πίνακα.

Όπου το φως σημαίνει ελπίδα, λογική, ζωή και δράση. Το σκοτάδι συμβολίζει τον φόβο, τη συναισθηματική αναταραχή, την αδράνεια. Και οι χαρακτήρες στο αλιευτικό σκάφος του Ιησού έλκονται προς οποιαδήποτε κατεύθυνση. Το φως και η σκιά δείχνουν επίσης την ειρωνική συνύπαρξη των δύο ψυχικών καταστάσεων των επιβατών στο πλοίο που απειλείται με εξαφάνιση.

Στο σκιερό κάτω μισό του πίνακα, αρκετοί μαθητές είναι φυλακισμένοι από τους φόβους τους.

Ένας μαθητής απεικονίζεται κυριολεκτικά να κάνει εμετό στο πλάι της βάρκας, ενώ ένας άλλος σκύβει κάτω από τον Ιησού και προσεύχεται και τρεις άλλοι μαθητές παρακαλούν τον δάσκαλο να ξυπνήσει και να ενωθεί μαζί τους στον τρόμο τους. Ένας άλλος κοιτάζει προς το κοινό και ένας άλλος κάθεται παθητικά κοιτάζοντας το μπροστινό μέρος του πλοίου.

However, moving the eye toward the light which pierces through the dark clouds and casts itself upon the front of the ship, we find five disciples hard at work taking responsibility for everyone by enforcing the rope and sails of the beleaguered vessel.

Πίσω από τον Ιησού μόνο ένας άνθρωπος του οποίου τα μάτια είναι σταθερά στραμμένα στον ορίζοντα μπροστά του έχει αναλάβει την ευθύνη για την ασφάλεια του πλοίου, παίρνοντας τον έλεγχο του πηδαλίου με όλη του τη δύναμη.

Τώρα ο Ρέμπραντ έκανε κάτι που κάποιοι μπορεί να θεωρήσουν αιρετικό... προχώρησε πέρα από τις κυριολεκτικές λέξεις που μεταγράφηκαν στο Μάρκο 4:35-41.

Εκεί που αυτές οι κυριολεκτικές λέξεις μιλούν μόνο για φοβισμένους μαθητές μέσα στην καταιγίδα και έναν αυστηρό Ιησού που τους τιμωρεί επειδή δεν πιστεύουν στην ικανότητά του να επικαλεστεί την υπερφυσική δύναμη να ηρεμήσει την καταιγίδα χωρίς καμία ανθρώπινη προσπάθεια, ο Ρέμπραντ επέλεξε να εμφυσήσει ένα ηθικό μάθημα παρουσιάζοντας δύο αντίθετες ομάδες μαθητών... Εκείνοι που πνίγονται στην απόγνωση περιμένοντας θαύματα για να σώσουν τη ζωή τους, ενώ η άλλη ομάδα αναγνωρίζει ότι τα πραγματικά θαύματα προέρχονται μόνο από την υπέρβαση του φόβου και την ανάληψη δράσης εν μέσω κρίσης.

Αλλά υπάρχει ένα ακόμη επίπεδο στην ιστορία του Ρέμπραντ.

Πόσοι μαθητές βρίσκονται σε αυτό το αλιευτικό σκάφος;

Όλοι γνωρίζουμε ότι υπήρχαν δώδεκα μαθητές. Και τίποτα από όσα περιέχονται στο ευαγγέλιο του Μάρκου δεν θα έδειχνε το αντίθετο.

Κι όμως, αν μετρήσουμε τις φιγούρες γύρω από τον Ιησού... Υπάρχουν σαφώς δεκατρία άτομα σε αυτό το πλοίο. Γιατί λοιπόν η ασυμφωνία;

Αν εστιάσουμε στη μοναδική φιγούρα που εμφανίζεται στο τέλειο κέντρο του κάδρου ντυμένη με μπλε πουκάμισο που κοιτάζει κάθε άτομο που στέκεται μπροστά στον πίνακα, κάτι ξεχωρίζει.

Αυτή η φιγούρα που κρατά το κεφάλι του με το ένα χέρι και το σχοινί με το άλλο είναι στην πραγματικότητα ο ίδιος ο μεγάλος καλλιτέχνης... Είναι ο Ρέμπραντ φαν Ράιν!

Ευτυχώς, μπορούμε να το γνωρίζουμε αυτό με βεβαιότητα χάρη στις δεκάδες σωζόμενες αυτοπροσωπογραφίες του Ρέμπραντ που επέζησαν από την άμμο του χρόνου και μας επιτρέπουν όχι μόνο μια ματιά στο πρόσωπό του σε όλα τα στάδια της ενήλικης ζωής του, αλλά και μια βαθύτερη ματιά στον χαρακτήρα, την προσωπικότητα και την ηθική του διάθεση.

Κοιτάζοντας τις αυτοπροσωπογραφίες του, δεν βρίσκουμε μια άσκηση εγωισμού ή αγάπης για τον εαυτό του, αλλά μάλλον μια άσκηση ημερολογίου, χιούμορ και μια προσπάθεια να μιλήσει αυτοβιογραφικά σε μια μεταφορική γλώσσα. Ο Ρέμπραντ ζωγραφίζει πάντα κάτι περισσότερο από την επιφανειακή εμφάνιση της σάρκας, αλλά προσπαθεί σταθερά να «συλλάβει» μια ματιά στην ψυχή.

Αλλά το ερώτημα παραμένει... γιατί ο Ρέμπραντ συμπεριέλαβε τον εαυτό του σε αυτή την εμβληματική ιστορία;

Και από όλες τις πόζες γιατί να εμφανίζεται ο ίδιος να κοιτάζει το κοινό;

Μήπως ο Ρέμπραντ, που ζει μέσα στο χάος του Τριακονταετούς Πολέμου, προσπαθούσε να μεταφέρει ένα μήνυμα που θα ξεπερνούσε το τεράστιο χάσμα του ίδιου του χρόνου και του χώρου;

Μεταφέροντας τα δικά του συναισθήματα ανησυχίας στο πλαίσιο αυτής της ιστορικά ζοφερής στιγμής, κοιτάζοντας απευθείας στα μάτια των θεατών του, ο Ρέμπραντ διεξάγει έναν διαγενεακό διάλογο με τον καθένα από εμάς που μπορεί να νιώσει αυτό που νιώθει παρά το γεγονός ότι τον χωρίζουν αιώνες από τη ζωή του.

Η κάθαρση αυτής της αιώνιας συμπάθειας καθιστά δυνατό να μπούμε στη θέση εκείνων που περπάτησαν με τον Ιησού και αιχμαλωτίστηκαν από φόβο στη θάλασσα της Γαλιλαίας πριν από δύο χιλιετίες.

Ακριβώς όπως ήταν πριν από δύο χιλιάδες χρόνια ανάμεσα στις κακές δομές της Ρώμης, και όπως ακριβώς ήταν στην Ολλανδία το 1633, έχουμε και πάλι μια επιλογή.

Μπορούμε να επιλέξουμε να πιαστούμε ως αιχμάλωτοι των ανίσχυρων φόβων μας και να κλάψουμε στην άνετη αγκαλιά του σκότους... Ή μπορούμε να επιλέξουμε να χρησιμοποιήσουμε το φως της λογικής και να οικοδομήσουμε την ελπίδα μας στα θεμέλια μιας σταθερής πίστης που βασίζεται στη λογική.

Η επιλογή του Ρέμπραντ να τοποθετήσει τον εαυτό του στο σύνορο μεταξύ των δύο καταστάσεων του σκότους και του φωτός ήταν ίσως ο τρόπος του να μεταδώσει μια αίσθηση πάλης που ένιωθε στην καρδιά του και που ήξερε ότι όλοι οι καλοί άνδρες και γυναίκες ανά πάσα στιγμή θα ένιωθαν φυσικά, τραβηγμένοι σε αντίθετες κατευθύνσεις όταν αντιμετώπιζαν υπαρξιακή κρίση.

Αν η φιγούρα του Ιησού μας παρακολουθούσε σήμερα, θα ήθελε να μην κάνουμε τίποτα μπροστά στο κακό;

Θα ήθελε να αγνοήσουμε τον κόσμο προσευχόμενοι επίσημα περιμένοντας μια αρπαγή;

Θα ήθελε να αφήσουμε παθητικά την αδικία να βασιλεύει και τους αθώους να υποφέρουν λέγοντας στον εαυτό μας ότι η θέση μας είναι να έχουμε πίστη χωρίς έργα;

Ή θα ήθελε όλοι να σηκωθούμε και να κάνουμε μια δημιουργική παρέμβαση χρησιμοποιώντας τα μαθήματα που έδωσε με αγάπη σε όλα τα ευαγγέλια στο σύνολό τους και σε αυτό το τέταρτο βιβλίο του Μάρκου συγκεκριμένα;

Τα μαθήματα του σιναπόσπορου και η σημασία του να βλέπουμε τα λόγια και τις πράξεις μας (και τα έργα τέχνης) ως σπόρους στο μυαλό των ανθρώπων που μπορεί να μην φυτρώσουν, παρά το γεγονός ότι είμαστε υποχρεωμένοι να διαδώσουμε την αλήθεια παντού και ποιητικά. Το ότι τα λόγια μας μπορεί να πέσουν στο κενό ή σε πολλά μάτια που δεν μπορούν να δουν πέρα από την άγονη επιφανειακή εμφάνιση των πραγμάτων είναι άσχετο με την εντολή μας να επιδιώκουμε, να αγαπάμε, να υπερασπιζόμαστε και να διαδίδουμε την αλήθεια. Και όπως δίδαξε ο μεγάλος δάσκαλος, παρά τους πολλούς σπόρους που θα πέσουν σε άγονο έδαφος, η αλήθεια θα βρει το κατάλληλο γόνιμο έδαφος στους πιο εκπληκτικούς χρόνους και τόπους... και από τη φύση του, θα επικρατήσει, θα φυτρώσει και θα ανθίσει.

«Άκου! Ιδού, ένας σπορέας βγήκε να σπείρει· και ενώ έσπερνε, κάποιος σπόρος έπεσε στο χείλος της οδού, και ήρθαν τα πουλιά του ουρανού και τον κατέφαγαν. Μερικοί έπεσαν σε πετρώδες έδαφος, όπου δεν είχε πολύ χώμα, και αμέσως φύτρωσε, επειδή δεν είχε βάθος γης. Αλλά όταν ανέτειλε ο ήλιος κάηκε, και επειδή δεν είχε ρίζα ξεράθηκε. Και ο σπόρος έπεσε ανάμεσα στα αγκάθια· και τα αγκάθια μεγάλωσαν και το έπνιξαν, και δεν έδωσε καρπό. Αλλά άλλοι σπόροι έπεσαν σε καλό έδαφος και έδωσαν μια σοδειά που φύτρωσε, αυξήθηκε και παρήγαγε: άλλοι τριάντα φορές, άλλοι εξήντα και άλλοι εκατό. Και τους είπε: Όποιος έχει αυτιά για να ακούει, ας ακούει.

Αλλά όταν ήταν μόνος, οι γύρω Του με τους δώδεκα Τον ρώτησαν για την παραβολή. Και τους είπε: «Σε εσάς δόθηκε να γνωρίσετε το μυστήριο της βασιλείας του Θεού. αλλά σε εκείνους που είναι έξω, τα πάντα γίνονται με παραβολές, ώστε

«Βλέποντας μπορεί να βλέπουν και να μην αντιλαμβάνονται,
και ακούγοντας μπορεί να ακούν και να μην καταλαβαίνουν.
Για να μην επιστρέψουν,
και οι αμαρτίες τους συγχωρεθούν».

Και τους είπε: «Δεν καταλαβαίνετε αυτή την παραβολή; Πώς λοιπόν θα καταλάβετε όλες τις παραβολές; Ο σπορέας σπέρνει τη λέξη. Και αυτοί είναι στην άκρη του δρόμου όπου σπέρνεται η λέξη. Όταν ακούν, ο Σατανάς έρχεται αμέσως και αφαιρεί τον λόγο που σπάρθηκε στις καρδιές τους. Αυτοί είναι επίσης εκείνοι που σπέρνονται σε πετρώδες έδαφος, οι οποίοι, όταν ακούσουν τον λόγο, τον δέχονται αμέσως με χαρά. και δεν έχουν ρίζα μέσα τους, και έτσι αντέχουν μόνο για λίγο. Κατόπιν, όταν εγερθή θλίψις ή διωγμός χάριν του λόγου, αμέσως σκοντάπτουν. Ούτοι δε είναι οι σπαρμένοι εν αγκάθια· Είναι αυτοί που ακούν τον λόγο, και οι μέριμνες αυτού του κόσμου, η δολιότητα του πλούτου και οι επιθυμίες για άλλα πράγματα που εισέρχονται πνίγουν τον λόγο και γίνεται άκαρπος. Αλλά αυτοί είναι που σπέρνονται σε καλό έδαφος, εκείνοι που ακούν τον λόγο, τον δέχονται και καρποφορούν: άλλοι τριανταπλάσια, άλλοι εξήντα και άλλοι εκατό».

Και τους είπε: «Φέρνουν λυχνάρι για να το βάλουν κάτω από ένα καλάθι ή κάτω από ένα κρεβάτι; Δεν πρέπει να τοποθετηθεί σε λυχνοστάτη; Γιατί δεν υπάρχει τίποτα κρυφό που δεν θα αποκαλυφθεί, ούτε έχει κρατηθεί τίποτα κρυφό παρά μόνο για να έρθει στο φως. Αν κάποιος έχει αυτιά για να ακούει, ας ακούει».

Τότε τους είπε: «Προσέχετε τι ακούτε. Με το ίδιο μέτρο που χρησιμοποιείτε, θα μετρηθεί σε εσάς. Και σε εσάς που ακούτε, θα δοθούν περισσότερα. Γιατί σε όποιον έχει, σε αυτόν θα δοθεί περισσότερο. αλλά όποιος δεν έχει, ακόμη και αυτό που έχει θα του αφαιρεθεί».

Και είπε: «Η βασιλεία του Θεού είναι σαν να σκορπίσει κάποιος σπόρο στη γη, και να κοιμηθεί τη νύχτα και να αναστηθεί την ημέρα, και ο σπόρος να βλαστήσει και να μεγαλώσει, αυτός δεν ξέρει πώς. Γιατί η γη δίνει σοδειές από μόνη της: πρώτα η λεπίδα, μετά το κεφάλι, μετά το πλήρες σιτάρι στο κεφάλι. Όταν όμως ωριμάσει το σιτάρι, αμέσως βάζει το δρεπάνι, γιατί ήρθε ο θερισμός».

Τότε είπε: «Με τι να παρομοιάσουμε τη βασιλεία του Θεού; Ή με ποια παραβολή θα το απεικονίσουμε; Μοιάζει με σιναπόσπορο, ο οποίος, όταν σπέρνεται στο έδαφος, είναι μικρότερος από όλους τους σπόρους της γης· όταν όμως σπέρνεται, μεγαλώνει και γίνεται μεγαλύτερος από όλα τα χόρτα, και βγάζει μεγάλα κλαδιά, ώστε τα πουλιά του ουρανού να φωλιάζουν κάτω από τη σκιά του».

Και με πολλές τέτοιες παραβολές τους είπε τον λόγο καθώς μπορούσαν να τον ακούσουν. Αλλά χωρίς παραβολή δεν τους μίλησε. Και όταν έμειναν μόνοι, εξήγησε τα πάντα στους μαθητές Του.

Την ίδια μέρα, όταν ήρθε το βράδυ, τους είπε: «Ας περάσουμε στην άλλη πλευρά». Και όταν άφησαν το πλήθος, τον πήραν μαζί τους στο πλοίο όπως ήταν. Και άλλα μικρά σκάφη ήταν επίσης μαζί Του. Και σηκώθηκε μια μεγάλη ανεμοθύελλα, και τα κύματα χτύπησαν τη βάρκα, έτσι που γέμιζε ήδη. Αλλά ήταν στην πρύμνη, κοιμόταν σε ένα μαξιλάρι. Και αφού τον ξύπνησαν, του είπαν: «Δάσκαλε, δεν σε νοιάζει που χανόμαστε;»

Τότε σηκώθηκε και επιτίμησε τον άνεμο, και είπε στη θάλασσα: «Ειρήνη, ησύχασε!» Και σταμάτησε ο άνεμος και έγινε μεγάλη γαλήνη. Αλλά τους είπε: «Γιατί φοβάστε τόσο πολύ; Πώς γίνεται να μην έχεις πίστη;» Και φοβήθηκαν υπερβολικά, και είπαν ο ένας στον άλλον: «Ποιος μπορεί να είναι αυτός, ώστε και ο άνεμος και η θάλασσα να τον υπακούν;»

Το νόημα της παραβολής

Πολλοί θα έβλεπαν αυτό το απλό κείμενο χωρίς τα μάτια ενός ποιητή και με τη δική τους απλότητα δεν θα έβλεπαν κάτι αληθινό πέρα από την κυριολεκτική επιφανειακή εμφάνιση των λέξεων.

Έκανε λάθος ο Ρέμπραντ που κατασκεύασε το οπτικό του ποίημα με τον τρόπο που το έκανε;

Ένας κυριολεκτικός θα έλεγε «ναι». Γιατί ο ζωγράφος προβάλλει ιδέες και πράξεις που δεν υπήρχαν στα κυριολεκτικά λόγια που έγραψε ο Απόστολος Μάρκος... Ωστόσο, ο Μάρκος ή ο δάσκαλός του χρησιμοποιούσαν μια κυριολεκτική μέθοδο επικοινωνίας;

Μήπως ο Μάρκος εννοούσε απλώς να δεχτεί ο αναγνώστης το υπερφυσικό μήνυμα της δύναμης του Ιησού να διοικεί τον άνεμο και τα νερά χωρίς ανώτερα μαθήματα ή προσωπική ευθύνη;

Ή μήπως μια ανώτερη αλήθεια φυτεύτηκε ως σπόρος για να βρεθεί και να καλλιεργηθεί από εκείνους που έχουν τα μάτια για να "δουν ώστε να μπορούν αληθινά να αντιληφθούν, να ακούσουν και να καταλάβουν αληθινά;"

Ελπίζω αυτό το μικρό ταξίδι σε μια ένθετη σειρά θεϊκών ποιητικών μυαλών να οικοδομήσει και να σας ανοίξει την όρεξη για την επερχόμενη δεύτερη Ανθολογία RTF.

**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων