Τζόναθαν Μπλακ γνωστός και ως Μαρκ Μπουθ
οταν ο φίλος, μέντορας και συνάδελφος νομπελίστας του Μπορ, Έρνεστ Ράδερφορντ, σχεδίασε το δικό του οικόσημο, δεν επέλεξε μια εικόνα από την ανατολική μυστικιστική φιλοσοφία, αλλά μια εικόνα του Ερμή του Τρισμέγιστου, βασισμένη στην ένθετη μαρμάρινη απεικόνιση στον καθεδρικό ναό της Σιένα.
Έτσι κρέμεται μια ιστορία υπόγειων τελετών μύησης, μυστικών διδασκαλιών και μυστικών κοινωνιών. Ο Ερμής ο Τρισμέγιστος ήταν ο θρυλικός ιδρυτής του Ερμητισμού, μιας σχολής αρχαίας σοφίας που είχε τις ρίζες της στην Αίγυπτο, και η εκ νέου ανακάλυψη αυτής της μυστικής σχολής μυστικισμού και μαγείας ενέπνευσε την Αναγέννηση.
Οι μελετητές παντού δέχονται ότι δίπλα στους μεγάλους ναούς στην Αίγυπτο, την Ελλάδα και τη Ρώμη υπήρχαν μυστηριώδη ιδρύματα που ονομάζονταν μυστηριακές σχολές. Όπως οι σημερινές Τεκτονικές στοές, όλοι ήξεραν ότι ήταν εκεί, αλλά μόνο οι «μυημένοι» ήξεραν τι συνέβαινε μέσα.
Οι ηγέτες της πολιτικής, πνευματικής και καλλιτεχνικής ελίτ επιλέγονταν για να γίνουν δεκτοί για μύηση. Οι τελετές γίνονταν υπόγεια για αρκετές ημέρες, κατά τη διάρκεια των οποίων υποβάλλονταν σε πνευματική και πνευματική αναγέννηση. Σε ορισμένες αναφορές, οι υποψήφιοι για μύηση δέχονται ξαφνικά ένα χτύπημα στο μέτωπο. Φοβούνται ότι έχουν αποτύχει στο τεστ με κάποιο τρόπο και πιστεύουν ότι πρόκειται να τιμωρηθούν. Οι τελετουργίες του σύγχρονου Τεκτονισμού παραπέμπουν σε αυτές τις τελετές.
Το δράμα, η γλυπτική, η φιλοσοφία και τα μαθηματικά προέκυψαν από αυτές τις σχολές. Η μύηση, πίστευαν, θα εκπαίδευε εξαιρετικά άτομα και θα τα βοηθούσε να εξελιχθούν σε καλύτερους ηγέτες στους διαφορετικούς τομείς τους. Οι Καίσαρες επέμεναν να μυηθούν. Η αποκάλυψη του τι συνέβαινε σε αυτές τις τελετές ή των μυστικών διδασκαλιών που προέκυπταν από αυτές τιμωρούνταν με θάνατο, αλλά ορισμένοι μυημένοι άφηναν υπαινιγμούς και επίσης μεγαλύτερες, αν και κωδικοποιημένες, αφηγήσεις. Η μύηση φαίνεται να περιελάμβανε ένα ταξίδι υπόγεια σε κολασμένες περιοχές, ίσως επιθέσεις από δαιμονικές οντότητες, πτώση σε λάκκους με φίδια και στη συνέχεια μια διαφορετική, πιο σοβαρή επίθεση που οδηγούσε τον υποψήφιο να πιστέψει ότι επρόκειτο να πεθάνει. Σε ορισμένες παραδόσεις, οι υποψήφιοι έπιναν «τα νερά της λήθης». Ήταν αυτά τα νερά παραισθησιογόνα; Ο υποψήφιος βίωσε κάποιο είδος αναγέννησης σε ένα ανώτερο βασίλειο και είχε συναντήσεις με φωτεινά όντα, τους «θεούς». (Για πλήρη απολογισμό βλ.Η Μυστική Ιστορία του Κόσμου.)
Όταν οι μεταγενέστεροι χριστιανοί αυτοκράτορες έκλεισαν τις μυστηριακές σχολές, οι ιερείς που τις διηύθυναν κρύφτηκαν. Σύμφωνα με την παράδοση, έτσι σχηματίστηκαν οι μυστικιστικές μυστικές εταιρείες, που λειτουργούσαν εντός και εκτός της οργανωμένης θρησκείας. Οι εσωτερικές τους πεποιθήσεις περιστασιακά αναδύθηκαν στο ρεύμα της εξωτερικής ιστορίας – μερικές φορές επειδή διώκονταν ως αιρετικοί. Για παράδειγμα, οι δίκες των Ναϊτών Ιπποτών οδήγησαν στην αποκάλυψη ορισμένων από τις εσωτερικές πεποιθήσεις και πρακτικές τους. Μερικές φορές άτομα αναδύονται φευγαλέα στο ρεύμα της εξωτερικής ιστορίας, για παράδειγμα ο αλχημιστής Nicolas Flamel, ο Παράκελσος, ο John Dee, ο Jacob Boehme και ο Robert Fludd. Μυστικές διδασκαλίες μεταδόθηκαν επίσης μέσω καλλιτεχνικών και αρχιτεκτονικών συντεχνιών και μπορούν να φανούν κωδικοποιημένες σε πίνακες του Λεονάρντο ντα Βίντσι, του Άλμπρεχτ Ντύρερ και πολλών άλλων πάρα πολλών για να αναφερθούν εδώ. Η εμπειρία των τελετών μύησης, συμπεριλαμβανομένου του υπόγειου ταξιδιού που οδηγεί σε υψηλότερες καταστάσεις συνείδησης και νέους τρόπους σκέψης, ενημέρωσε επίσης τη δυτική λογοτεχνία από την περιγραφή του Δάντη για το ταξίδι του στον παράδεισο και την κόλαση μέχρι την Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων.
Αν ο Πλάτωνας ήταν ο πρώτος που ανέπτυξε τον ιδεαλισμό ως συστηματική ακαδημαϊκή φιλοσοφία, μερικοί από τους μεταγενέστερους οπαδούς του, που ονομάστηκαν Νεοπλατωνικοί, ξεπακετάρουν και ξεδίπλωσαν τις ιδέες του σε μια φιλοσοφία ζωής, συμπεριλαμβανομένων αφηγήσεων μυστικιστικών εμπειριών και μαγείας. Οι μυστικές ή εσωτερικές διδασκαλίες των μυστικών εταιρειών μπορούν γενικά να περιγραφούν ως νεοπλατωνικές. Οι Νεοπλατωνιστές άσκησαν μεγάλη επιρροή σε άλλα μυστικιστικά ρεύματα σκέψης, και χωρίς να αμφισβητούν τους ισχυρισμούς τους για πολύ παλαιότερες ρίζες, μπορούν να θεωρηθούν ως διαφορετικές γεύσεις του Νεοπλατωνισμού. Ο Ερμητισμός μπορεί να θεωρηθεί ως Αιγυπτιακός Νεοπλατωνισμός, η Καμπάλα έχει εβραϊκή γεύση, ο Σουφισμός έχει άρωμα Ισλάμ και ο Ροδοσταυρισμός είναι χριστιανικό είδος. Όλες αυτές οι παραδόσεις αγκαλιάζουν την εσωτερική τελετουργική πρακτική, όπως η μαγεία, ο διαλογισμός και άλλες πνευματικές πρακτικές, οι τελετές μύησης, η θεραπεία, η μαντεία – δραστηριότητες για τις οποίες είναι λογικό να μιλάμε σε ένα σύμπαν που εξηγείται σωστά από τον ιδεαλισμό.
Η αλχημεία είναι κεντρική σε όλες αυτές τις ομάδες. Μερικές φορές θεωρείται ως ένα είδος πρωτόγονης πρωτοχημείας για ανθρώπους που δεν γνώριζαν καλύτερα και τον 20ο αιώνα ως ένα είδος ψυχολογικής άσκησης αυτοβοήθειας στην οποία ο περιζήτητος χρυσός είναι στην πραγματικότητα μια μυστικιστική κατάσταση ανώτερης γνώσης. Στην πραγματικότητα, είναι και τα δύο. Η αλχημεία αφορά ακριβώς τη στενή αλληλεπίδραση μεταξύ νου και ύλης – τη «σύζευξη».
Τα αλχημικά κείμενα συχνά συνιστούν μια σειρά διαδικασιών που πρέπει να εκτελούνται με τη σωστή σειρά, η καθεμία ορισμένες φορές, οδηγώντας σε ένα προβλεπόμενο αποτέλεσμα. Με αυτόν τον τρόπο είναι αλήθεια να πούμε ότι η αλχημεία ήταν σε μεγάλο βαθμό μια στεγνή πορεία για την επιστημονική μέθοδο – αλλά με μια κρίσιμη προϋπόθεση. Τα θεμελιώδη κείμενα γράφτηκαν και τα πειράματα επινοήθηκαν σε μια εποχή πριν συλλάβει κανείς την αντικειμενική επιστημονική μέθοδο, και η ψυχική κατάσταση του αλχημιστή ήταν τόσο σημαντική όσο οποιαδήποτε υλικά στοιχεία. Το τραπέζι στο εργαστήριο ήταν επίσης ένα είδος βωμού και ο στόχος ήταν να μεταμορφώσει τον αλχημιστή όσο οποιαδήποτε ύλη. «Αυτό το θεϊκό νερό σκοτώνει τους ζωντανούς και αναζωογονεί τους νεκρούς – ξεκαθαρίζει τα σκοτεινά πράγματα και συσκοτίζει αυτά που είναι καθαρά: έχει δύναμη πάνω στο νερό και δύναμη πάνω στη φωτιά. Μερικές σταγόνες από αυτό το νερό θα δώσουν στον Μόλυβδο την όψη του Χρυσού». Ο αλχημιστής Ur Ostanes που αναφέρεται με έγκριση από τον Δρ Dee στο Monas Hieroglyphica.
Η Καθολική Εκκλησία δεν αναγνωρίζει τη Λειτουργία ως αλχημεία, αλλά είναι. Ο άρτος και ο οίνος «μετουσιώνονται» σε σώμα και αίμα Χριστού και παράλληλα μεταμορφώνεται και καθαρίζεται και ο κοινωνών. Στις αλχημικές και άλλες μυστικές διδασκαλίες, τα ανθρώπινα όντα πρέπει να μεταμορφωθούν ή να μεταμορφωθούν, και με αυτόν τον τρόπο θα γίνουν σπόροι για τη μεταμόρφωση ολόκληρου του υλικού σύμπαντος. Στη μυστική δοξασία της Μεταμόρφωσης του Ιησού, είναι ο πρώτος στον οποίο συνέβη αυτό, αλλά δεν θα είναι ο τελευταίος (Βλ. Η Μυστική Ιστορία του Κόσμου).
Από όλους τους Ευρωπαίους φιλοσόφους που δημιούργησαν τον ιδεαλισμό που θα παρείχε ένα πλαίσιο για τους σύγχρονους φυσικούς του, ο Λάιμπνιτς ήταν αυτός με το καλύτερα επιβεβαιωμένο ενδιαφέρον για τις εσωτερικές ιδέες. Αν οι εσωτερικές διδασκαλίες υπονοούνται μόνο στα γραπτά του Σπινόζα, υπάρχουν πειστικές αποδείξεις για την έρευνα του Λάιμπνιτς στην αλχημεία και τον μυστικισμό του Jacob Boehme. Αλληλογραφούσε με τους εσωτεριστές μελετητές Christian Knorr von Rosenroth και Francis Mercury van Helmont, συμμετέχοντας στις έρευνές τους για την Καμπάλα του Isaac Luria. Ο ιδεαλισμός του Λάιμπνιτς οφείλει πολλά στον Πλωτίνο αλλά και στους νεοπλατωνικούς φιλοσόφους της Αναγέννησης, συμπεριλαμβανομένων των Μαρσίλιο Φιτσίνο και Τζορντάνο Μπρούνο.
Ο Λάιμπνιτς ήταν επιστήμονας αλλά και φιλόσοφος. Οι εσωτερικές φιλοσοφίες βοήθησαν να βελτιώσει τις ελπίδες του να βρει ένα ορθολογικό σύστημα που να διέπει τη λογική, τα μαθηματικά και το σύμπαν. Ονειρευόταν μια μηχανή που μια μέρα θα επέτρεπε την επεξεργασία οποιουδήποτε επιχειρήματος με μαθηματική ακρίβεια. Σε αυτό άνοιξε το δρόμο για τη σύγχρονη θεωρία της πληροφορίας και την εφεύρεση των υπολογιστών. Όλα τα μαθηματικά και όλη η λογική, είδε, θα μπορούσαν να μειωθούν σε μονάδες και μηδενικά.
Ο Λάιμπνιτς δημοσίευσε μόνο ένα πολύ μικρό ποσοστό των γραπτών του και όταν έγραψε ένα καμπαλιστικό σχόλιο για τη Γένεση, το δημοσίευσε με ψευδώνυμο. Αν και η διασκέδαση αυτών των ιδεών δεν σε έθετε πλέον σε κίνδυνο μιας οδυνηρής δημόσιας εκτέλεσης για αίρεση, εξακολουθούσαν να θεωρούνται επικίνδυνες, και έχουμε δει στις περιπτώσεις του Σπινόζα και του Μπέμε να οδηγούν στον αποκλεισμό και την εξορία.
Παρέμειναν, επομένως, προνόμιο μικρών, ελίτ ομάδων, κυρίως σε πνευματικούς, καλλιτεχνικούς και επιστημονικούς κύκλους. Έτσι, κάθε ιστορία ιδεών που καλύπτει τη σύγχρονη εποχή και φιλοδοξεί να είναι περιεκτική πρέπει τουλάχιστον να αγγίζει τον ρόλο της εσωτερικής σκέψης. Η επιρροή της εσωτερικής σκέψης στην τέχνη και τη λογοτεχνία αναγνωρίζεται σιγά σιγά. Για παράδειγμα, σε καταλόγους μιας έκθεσης του 2023 των Hilma af Klint και Piet Mondrian στην Tate Modern, 2024, μιας έκθεσης του Kandinsky, του Munter and the Blue Rider στη Βασιλική Ακαδημία το 2024 και μιας έκθεσης σουρεαλισμού του 2024 στο Κέντρο Πομπιντού. Το ενδιαφέρον του Νεύτωνα για τον αποκρυφισμό είναι πλέον γνωστό λόγω μιας διάλεξης του 1945 από τον John Maynard Keynes. Αλλά παρόλο που έχουμε ήδη δει ότι ο Κάντορ είχε ένα καλά ανεπτυγμένο ενδιαφέρον για το κίνημα των Ροδόσταυρων, ότι ο Τέσλα ερεύνησε τη Βεδάντα και ότι ο Μπορ γνώριζε τους παραλληλισμούς μεταξύ της δικής του έρευνας και της αλχημείας, αυτοί οι επιστήμονες δεν έκαναν αυτά τα ενδιαφέροντα ευρέως γνωστά. Η αναγνώριση της επιρροής της εσωτερικής σκέψης στη σύγχρονη φυσική θα διαρκέσει περισσότερο.
Μια πρώιμη απειλή για τη μυστικότητα που περιβάλλει αυτές τις ιδέες προέκυψε στα μέσα του 19ου αιώνα, καθώς ιερά κείμενα από την Ινδία μεταφράστηκαν σε ευρωπαϊκές γλώσσες για πρώτη φορά – συμπεριλαμβανομένων των «ανώτερων διδασκαλιών». Οι άνθρωποι ήταν φυσικά περίεργοι να ανακαλύψουν τι κοινό έχουν, για παράδειγμα, ο Ινδουισμός και ο Βουδισμός με τον Ιουδαϊσμό και τον Χριστιανισμό. Θα μπορούσαν να βοηθήσουν στη βελτίωση της κατανόησής μας για τις δικές μας παραδόσεις;
Στη συνέχεια, στα τέλη του 19ου αιώνα, ένα Ρώσο μέντιουμ και οραματίστρια Έλενα Μπλαβάτσκυ, και αργότερα οπαδός της, ένας Αυστριακός μυστικιστής, ο Ρούντολφ Στάινερ, ο οποίος ήταν επίσης για ένα διάστημα Ελευθεροτέκτονας, άρχισαν να δημοσιεύουν βιβλία για το ευρύ κοινό, αντλώντας από αυτούς τους παραλληλισμούς. Είναι σαφές από τους τίτλους των βιβλίων της Μπλαβάτσκυ ότι έβλεπε τον εαυτό της να προωθεί το πρόγραμμα του Τεκτονισμού για την επιστήμη: sis Unveiled: A Master Key to the Mysteries of Ancient and Modern Science and Theology (1877). Η Μυστική Δοξασία: Η Σύνθεση της Επιστήμης, της Θρησκείας και της Φιλοσοφίας (1888).
Μέλη της Θεοσοφικής Εταιρείας, η οποία είχε συνιδρυθεί το 1875 από την Μπλαβάτσκυ και τον εξέχοντα Αμερικανό Ελευθεροτέκτονα Χένρι Στιλ Όλκοτ, ήταν ο Τόμας Έντισον, ο Γουίλιαμ Μπάτλερ Γέιτς και η Άνι Μπέζαντ. Ένα από τα πιο αξιόλογα άτομα του 19ου αιώνα, η Μπέζαντ σπούδασε φυσική και χημεία στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου. Πνευματίστρια, διαδέχθηκε την Μπλαβάτσκυ ως πρόεδρος της Θεοσοφικής Εταιρείας. Ήταν επίσης σοσιαλίστρια και κορυφαία αγωνίστρια για τα δικαιώματα των γυναικών και για την Εσωτερική Διακυβέρνηση για την Ιρλανδία και την Ινδία. Ο Πνευματισμός και η Θεοσοφία πρέπει να ιδωθούν στο πλαίσιο μιας μετατόπισης από την απερίσκεπτη αποδοχή της εξουσίας και του δόγματος της Εκκλησίας και της πατριαρχίας της, ως μια προσπάθεια να φτάσουμε σε κάτι πιο ορθολογικό, πιο σύγχρονο, πιο πραγματικό. Έτσι και πάλι, είναι σημαντικό να μην βλέπουμε αυτές τις εξελίξεις με αναχρονιστικούς όρους. Η Θεοσοφική Εταιρεία συνέβαλε στην ανάπτυξη του Πνευματισμού και ομοίως θεωρήθηκε ως ένα εκσυγχρονιστικό κίνημα. Ο Ρούντολφ Στάινερ είχε τεράστια επιρροή στον Μοντερνισμό, συμπεριλαμβανομένου του Κάφκα – ο οποίος παρακολούθησε τις διαλέξεις του και πήγε να τον επισκεφτεί – της Χίλμα αφ Κλιντ, του Βασίλι Καντίνσκι, του Πιτ Μοντριάν, του Τζόζεφ Μπόις, του Τζάκσον Πόλοκ, του Σι Τούμπλι και του Σαούλ Μπέλοου. Αυτοί οι καλλιτέχνες και οι συγγραφείς όλοι αναζητούσαν μια υψηλότερη πραγματικότητα πέρα από τον κόσμο που αντιλαμβάνονταν οι αισθήσεις. Δεν εμπιστεύονταν πλέον την οργανωμένη θρησκεία για να τους οδηγήσει εκεί. Ο μοντερνισμός είναι ένα πολυσύμπαν στο οποίο κάθε σύμπαν ενημερώνεται από τις δομές της εσωτερικής σκέψης.
Στο μεθυστικό όραμα της Μπλαβάτσκυ για τον τρόπο που λειτουργεί το σύμπαν δεν υπάρχουν μόνιμα πράγματα, μόνο διαδικασίες. Σύμφωνα με την αρχαία σοφία, όπως την περιέγραψε, η ατομική δομή του σύμπαντος όπως το βιώνουμε σχηματίζεται από δονήσεις, σε πρώτη φάση από μια αρχέγονη δόνηση, το Nada-Brahman («ήχος ως Θεός»). Η ποικιλία στην ύλη αναδύεται από διαφορετικά μοτίβα δόνησης. Όπως το λέει η Μάνταλα-βραχμάνα Ουπανισάντ: «Από τη δόνηση του Υπέρτατου προέρχεται ο άθικτος ήχος από τον οποίο αναδύεται η Δημιουργία». Στη Θεοσοφία υπάρχουν επίσης ανώτερες σφαίρες ή επίπεδα ύπαρξης με διαφορετικές δονητικές συχνότητες, στις οποίες μπορεί να φτάσει ο διαλογισμός και η γιόγκα, έτσι ώστε ο ανθρώπινος νους να μπορεί στη συνέχεια να αντιληφθεί λεπτότερες δονήσεις. Επιτυγχάνοντας υψηλότερες καταστάσεις συνείδησης, το εξαιρετικά εξελιγμένο άτομο μπορεί τελικά να επικοινωνήσει με τη νοημοσύνη πίσω από τα πάντα.
Η εσωτερική φιλοσοφία είναι να σκέφτεσαι έξω από το κουτί – αν το κουτί είναι υλισμός. Μερικοί μεγιστάνες, ανώτερα μέλη μυστικών εταιρειών που συνδέονται με τον Τεκτονισμό, εξοργίστηκαν με τη δημοσίευση της αρχαίας σοφίας και των μυστικών δογμάτων από την Μπλαβάτσκυ. Έκαναν τελετουργικές μαγικές τελετές για να την βάλουν σε «απόκρυφη φυλάκιση», με στόχο να μην μπορεί πλέον να επικοινωνεί με τις άυλες οντότητες που την τροφοδοτούσαν με αυτές τις πληροφορίες. (CG Harrison, Το Υπερβατικό Σύμπαν (1894)). Γιατί ήταν τόσο πρόθυμοι να εμποδίσουν τη διάδοση των εσωτερικών ιδεών; Ήταν ότι πίστευαν ότι αυτές οι ιδέες τους έδιναν δυνάμεις πάνω σε άλλους που δεν ήθελαν να μοιραστούν ευρέως; Έβλεπαν αυτές τις ιδέες ως επικίνδυνες, είτε επειδή διακινδύνευαν την τρέλα σε ανθρώπους που δεν ήταν αρκετά διανοητικά εύρωστοι, είτε ίσως επειδή κινδύνευαν να προσκαλέσουν δαιμονικές δυνάμεις στον κόσμο; Στις μυστηριακές σχολές και τις ιερές κοινωνίες, μια ιεραρχία μυητικών βαθμών είχε σκοπό να διασφαλίσει ότι η γνώση των υποψηφίων για δυνητικά επικίνδυνες ιδέες δεν ξεπερνούσε ποτέ την ηθική και πνευματική τους ανάπτυξη.
Στις μέρες μας, τέτοιοι υψηλόφρονες, ελιτίστικοι περιορισμοί στην ελευθερία της σκέψης και της έκφρασης δεν ταιριάζουν στο κλίμα των καιρών. Στην εποχή του Διαδικτύου, είναι δύσκολο να ελέγξεις την ελεύθερη ροή ιδεών.
Η μεγάλη πλειοψηφία των ιδεών που προηγουμένως καλλιεργήθηκαν σε μυστικές εταιρείες και στη συνέχεια δημοσιεύτηκαν ανοιχτά από την Μπλαβάτσκυ και τον Στάινερ συζητούνται αυτές τις μέρες συνεχώς στο Διαδίκτυο. Οι ευφραδείς άνθρωποι παντού εκφράζουν ένα ένστικτο ότι υπάρχει κάτι «πέραν», κάτι νοήμον, αλλά όπως επέμεναν ο Σπινόζα, ο Καντ και όσοι τους ακολούθησαν, οι παλιές κατηγορίες που κληροδοτήθηκαν από την εξωτερική οργανωμένη θρησκεία δεν έχουν την ευελιξία και τη λεπτότητα για να το κατανοήσουν. Υπάρχει ένα κύμα ενδιαφέροντος για τις εσωτερικές και απόκρυφες ιδέες ως εναλλακτικές προσεγγίσεις, και ιδιαίτερα σε αυτό που ο Καντ ονόμασε «υπεραισθητό» και στις περιοχές όπου η παράξενη επιστήμη και ο μυστικισμός επικαλύπτονται.
Όλα αυτά και πολλά άλλα περιέχονται στο βιβλίο, Η Μυστική Ιστορία του Σύμπαντος, το οποίο κυκλοφορεί τώρα.
**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων
