Ένα ποίημα που λέει στον αναγνώστη του να κοιτάξει κάτω από τους στίχους, μια κάθοδο παλαιότερη από το ποίημα και το μόνο πράγμα στην Κόλαση που κινεί την ψυχή από πάνω.
Η Θεία Κωμωδία του Δάντη είναι το πιο βαθύ ποίημα για το οποίο οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν ακούσει και δεν έχουν διαβάσει ποτέ, και πιστεύω ότι είναι μια απώλεια που αξίζει να διορθωθεί.
Συνοδέψτε με στους εννέα κύκλους και στο τέλος θα δείτε τι ζητά το ποίημα από τους αναγνώστες του να αναζητήσουν κάτω από το πέπλο.
Στα τείχη του Dis στην Κάτω Πλευρά της Κόλασης, ο Δάντης σταματά.
Η πύλη είναι κλειστή. Περισσότεροι από χίλιοι έκπτωτοι άγγελοι παρατάσσονται στις επάλξεις και αρνούνται την είσοδο σε έναν ζωντανό άνθρωπο. Τρεις Ερινύες υψώνονται πάνω από τον τοίχο, γεμάτες αίμα, και καλούν τη Μέδουσα να τον μετατρέψει σε πέτρα. Ο Βιργίλιος, που δεν εμπιστεύεται τα χέρια του προσκυνητή για να κρατήσει τα μάτια του κλειστά, τα σκεπάζει με τα δικά του.
Τότε, ενώ ο προσκυνητής στέκεται τυφλός, ο ποιητής γυρίζει και μας μιλάει.
O voi ch'avete li 'ntelletti sani, / mirate la dottrina che s'asconde / sotto 'l velame de li versi strani.
«Ω εσείς που έχετε υγιή διάνοια, κοιτάξτε τη διδασκαλία που κρύβεται κάτω από το πέπλο των παράξενων στίχων». (Κόλαση IX, 61 έως 63)
Επτά αιώνες αναγνωστών έχουν κοιτάξει. Βρήκαν ένα πολιτικό μανιφέστο, μια αίρεση, μια μυστική αδελφότητα και έναν χάρτη της ψυχής.
Σε αυτό το άρθρο κατεβαίνουμε και στους εννέα κύκλους με τα cantos ανοιχτά και χωρίς κωδικό πρόσβασης στο χέρι, πέρα από τις παλαιότερες ιστορίες καθόδου που έχουμε, στο χαμηλότερο σημείο του σύμπαντος και τη μοναδική κίνηση εκεί που το ποίημα δεν εξηγεί ποτέ.
Στο κάτω μέρος το πέπλο δίνει λίγο. Αυτό που δείχνει είναι πιο παράξενο από την Κόλαση που θυμόμαστε οι περισσότεροι από εμάς.
Το πέπλο που μας λέει ο Δάντης να σηκώσουμε
Ο Δάντης άφησε οδηγίες για να τον διαβάσει. Στο Convivio (II.i), λέει ότι ένα κείμενο μπορεί να γίνει κατανοητό με τέσσερις τρόπους: την κυριολεκτική, την αλληγορική, την ηθική και την αναγωγική, την έννοια που οδηγεί προς τα πάνω προς τα αιώνια πράγματα.
Το παράδειγμά του είναι ένας ψαλμός που ξεκινά με: «Όταν ο Ισραήλ βγήκε από την Αίγυπτο...»
Κυριολεκτικά είναι η φυγή από τον Φαραώ. Αλληγορικά είναι η λύτρωσή μας. Ηθικά είναι η μεταστροφή της ψυχής από τη θλίψη στη χάρη. Αναγωγικά είναι η αναχώρηση της ψυχής από τη φθορά στην ελευθερία της αιώνιας δόξας.
Μια επιστολή προς τον Can Grande della Scala, γνωστή ως Επιστολή XIII, εφαρμόζει την ίδια μέθοδο στην Κωμωδία. Οι μελετητές εξακολουθούν να διαφωνούν για το αν το έγραψε ο Δάντης και ο μεσαιωνικός αναγνώστης που το συνάντησε για πρώτη φορά δεν τον ένοιαζε: γι' αυτόν ήταν ο τρόπος με τον οποίο έπρεπε να διαβαστεί το ποίημα.
Το 1960 ο Τσαρλς Σίνγκλετον υποστήριξε ότι ολόκληρο το ποίημα είναι χτισμένο στο πρότυπο αυτού του ψαλμού, έτσι ώστε τα γεγονότα του να είναι αληθινά ως γεγονότα και αληθινά ξανά ως σημεία.
Το πέπλο στο Canto IX είναι επομένως μια μεσαιωνική συνήθεια του μυαλού και η συνήθεια είναι η αρχή του μυστικού. Ένας αναγνώστης που εκπαιδεύεται να αναζητά τέσσερις έννοιες δεν σταματά σε αυτό που βρίσκεται στην επιφάνεια.
Το ποίημα επιστρέφει στο πέπλο για άλλη μια φορά, όταν ο προσκυνητής στέκεται στην ακτή του δεύτερου βασιλείου:
Aguzza qui, lettor, ben li occhi al vero, / ché 'l velo è ora ben tanto sottile, / certo che 'l trapassar dentro è leggero.
«Ακονίστε τα μάτια σας εδώ, αναγνώστη, στην αλήθεια, γιατί το πέπλο είναι τώρα τόσο λεπτό που το να περάσεις μέσα είναι σίγουρα εύκολο». (Καθαρτήριο VIII, 19 έως 21)
Στην Κόλαση το πέπλο είναι παχύ και ο ποιητής πρέπει να προστατεύσει τα μάτια του προσκυνητή για να το διασχίσει. Μέχρι να φτάσει ο προσκυνητής στο βουνό, το πέπλο είναι λεπτό. Κάτι έχει αλλάξει σε αυτόν που κοιτάζει, και το ποίημα το καταγράφει στο πάχος του δικού του υφάσματος.
Επιστρέψτε στη σκηνή στην πύλη. Τα χέρια ενός οδηγού καλύπτουν τα μάτια ενός αναζητητή για να τον κρατήσουν μακριά από ένα θέαμα που θα τελείωνε το δρόμο του. Αν εμφανιστεί η Γοργόνα και κοιτάξει, προειδοποιεί ο Βιργίλιος, δεν θα υπάρξει επιστροφή προς τα πάνω.
Οι μεταγενέστεροι αναγνώστες έχουν εκλάβει τη Γοργόνα ως απελπισία, ως σκλήρυνση της καρδιάς, ως απλό τρόμο. Το ποίημα δεν κατονομάζει κανένα από αυτά. Στη συνέχεια, ένας άγγελος διασχίζει τη Στύγα με στεγνά πόδια, αγγίζει την πύλη με ένα ραβδί και η κάθοδος συνεχίζεται.
Η Παλαιότερη Ιστορία: Κάθοδος, Δοκιμασία, Επιστροφή
Ο Δάντης κατονομάζει τα δικά του προηγούμενα. Στο κατώφλι όλου του ταξιδιού, στο Άσμα ΙΙ, διστάζει:
Io non sono Enëa, io non sono Paulo.
«Δεν είμαι ο Αινείας, δεν είμαι ο Παύλος». (Κόλαση ΙΙ, 32)
Ο Αινείας κατέβηκε ζωντανός στον κάτω κόσμο στο έκτο βιβλίο της Αινειάδας του Βιργιλίου. Ο Παύλος αναφέρει έναν άνθρωπο που αρπάχτηκε μέχρι τον τρίτο ουρανό (Β ́ Κορινθίους 12:2 έως 4). Η Σίβυλλα που καθοδηγεί τον Αινεία δίνει στην κάθοδο την παλαιότερη προειδοποίηση:
facilis descensus Averno; noctes atque dies patet atri ianua Ditis; sed revocare gradum superasque evadere ad auras, hoc opus, hic labor est.
«Η κατάβαση στο Avernus είναι εύκολη. Νύχτα και μέρα η πόρτα του σκοτεινού Dis είναι ανοιχτή. Αλλά το να καλέσεις πίσω το βήμα σου και να βγεις στον επάνω αέρα, αυτή είναι η δουλειά, αυτή είναι η δουλειά». (Αινειάδα ΣΤ ́, 126 έως 129)
Παλαιότερες ιστορίες βρίσκονται πίσω από αυτές τις δύο και ο Δάντης δεν τις είδε ποτέ.
Στη Σουμερία, οι πινακίδες που αντιγράφηκαν στις αρχές της δεύτερης χιλιετίας π.Χ. λένε πώς η θεά Ιναννά κατεβαίνει στον κάτω κόσμο μέσω επτά πυλών. Σε κάθε πύλη, της αφαιρείται ένα στολίδι της δύναμής της. Φτάνει γυμνή, χτυπιέται νεκρή και κρέμεται από ένα γάντζο μέχρι να της φέρουν νερό και τροφή ζωής.
Σε όλη τη νότια Ιταλία και την Κρήτη, περίπου από τον πέμπτο αιώνα π.Χ., λεπτά φύλλα χρυσού τοποθετούνταν μαζί με τους νεκρούς. Λειτουργούν ως σενάριο για τη μετά θάνατον ζωή.
Πινακίδες από το Ιππονίδιο, την Πετελιά και τους Θούριους λένε στην ψυχή να αποφύγει την πηγή δίπλα στο λευκό κυπαρίσσι, να ζητήσει κρύο νερό από τη λίμνη της Μνήμης και να πει τι είναι:
«Είμαι παιδί της Γης και του έναστρου Ουρανού».
Τον δεύτερο αιώνα μ.Χ., ο Απουλήιος έδωσε τη μοναδική αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο μιας αρχαίας μύησης που σώζεται.
Ο ήρωάς του Λούκιος λέει για την ιεροτελεστία: accessi confinium mortis et calcato Proserpinae limine per omnia vectus elementa remeavi; nocte media vidi solem candido coruscantem lumine.
«Πλησίασα το όριο του θανάτου, και αφού πάτησα το κατώφλι της Προσερπίνας, μεταφέρθηκα μέσα από όλα τα στοιχεία και επέστρεψα. τα μεσάνυχτα είδα τον ήλιο να λάμπει με ένα λευκό φως». (Μεταμορφώσεις XI.23)
Ένα απόσπασμα του Πλούταρχου, που διασώζεται από τον ανθολόγο Στοβαίο, κάνει την ίδια σύγκριση σε διαφορετικό κλειδί.
Η ψυχή στο θάνατο, λέει, περνά ό,τι περνάει ο μυημένος: περιπλάνηση, ύποπτους δρόμους, φόβο, ρίγος και μετά ένα θαυμάσιο φως, αγνούς τόπους, λιβάδια. Οι ελληνικές λέξεις για το θάνατο και τη μύηση μοιάζουν ακόμη και μεταξύ τους.
Αυτό που μοιράζονται με τον Δάντη είναι ένα σχήμα: μια απογύμνωση, μια δοκιμασία, ένα χαμηλότερο σημείο, μια επιστροφή στο φως. Δεν έχει προβληθεί καμία γραμμή μετάδοσης από τις πινακίδες ή το ποίημα των Σουμερίων στην Κωμωδία.
Ο Δάντης διάβαζε Βιργίλιο και γνώριζε τον Παύλο. Τα φύλλα χρυσού κείτονταν σε τάφους που δεν είδε ποτέ. Η ομοιότητα είναι αυτή του μοτίβου και το μοτίβο είναι αυτό που ακολουθούν οι επόμενες ενότητες.
Το σκούρο ξύλο και ο δρόμος που κατηφορίζει
Nel mezzo del cammin di nostra vita / mi ritrovai per una selva oscura.
«Στα μισά της ζωής μας βρέθηκα σε ένα σκοτεινό δάσος».
Ο Δάντης είναι τριάντα πέντε την άνοιξη του 1300, στα μισά των εβδομήντα ετών του Ψαλμωδού, και έχασε.
Βλέπει έναν λόφο φωτισμένο από τον ήλιο και προσπαθεί να ανέβει ευθεία. Τρία θηρία τον εμποδίζουν και η λύκαινα τον οδηγεί πίσω στο σκοτάδι. Τότε εμφανίζεται μια φιγούρα, βραχνή από τη μακρά σιωπή. Είναι ο Βιργίλιος, και η πρώτη του οδηγία είναι η πιο παράξενη γραμμή του ανοίγματος:
A te convien tenere altro viaggio.
«Πρέπει να πάρεις άλλο δρόμο». (Κόλαση Ι, 91)
Η άμεση ανάβαση απορρίπτεται πριν το ποίημα γίνει διακοσίων στίχων. Ο μόνος τρόπος προς τα πάνω κατεβαίνει.
Η πύλη της Κόλασης φέρει μια επιγραφή που όλοι θυμούνται από την τελευταία της γραμμή. Οι γραμμές πριν από αυτό είναι λιγότερο διάσημες:
Giustizia mosse il mio alto fattore; / fecemi la divina podestate, / la somma sapienza e 'l primo amore.
«Η δικαιοσύνη συγκίνησε τον υψηλό μου δημιουργό. Η θεϊκή δύναμη με έκανε, την ύψιστη σοφία και την πρώτη αγάπη». (Κόλαση ΙΙΙ, 4 έως 6)
Η Δύναμη, η Σοφία και η Αγάπη είναι τα τρία πρόσωπα της Τριάδας και η Κόλαση είναι το έργο τους.
Μόνο τότε έρχεται ο Lasciate ogne speranza, voi ch'intrate, «Εγκαταλείψτε κάθε ελπίδα, εσείς που εισέρχεστε εδώ».
Η επιγραφή είναι γραμμένη για τους καταραμένους. Ο προσκυνητής μπαίνει με άλλο ένταλμα και ο Βιργίλιος του λέει αμέσως να αφήσει την υποψία και τη δειλία στην πόρτα.
Limbo: Το πιο σοφό δωμάτιο στην κόλαση
Ο πρώτος κύκλος είναι εύκολο να παρερμηνευτεί. Κρατά τον Όμηρο, τον Οράτιο, τον Οβίδιο, τον Λουκανό, τον Σωκράτη, τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, τον οποίο ο Δάντης αποκαλεί il maestro di color che sanno, «ο κύριος εκείνων που γνωρίζουν» (Inferno IV, 131). Ο Βιργίλιος ζει επίσης εδώ, και δηλώνει την κατάσταση σε μια γραμμή:
Sanza speme vivemo in disio.
«Χωρίς ελπίδα ζούμε στην επιθυμία». (Κόλαση IV, 42)
Οι σοφοί που κατοικούν εδώ δεν κοιμούνται. Είναι τα πιο αφυπνισμένα μυαλά στο ποίημα. Το μόνο τους λάθος είναι ότι γεννήθηκαν πριν από το βάπτισμα και η λογική από μόνη της δεν μπορεί να τους οδηγήσει πέρα από αυτή τη γραμμή.
Όταν ο Βιργίλιος οδηγεί τον Δάντη, το πρόσωπό του είναι χλωμό από τον οίκτο που νιώθει για τους ανθρώπους εκεί, που είναι δικοί του.
Το μάθημα του πρώτου κύκλου είναι ότι η σχολή που μετέφερε τον προσκυνητή μέχρι εδώ έχει ένα ταβάνι και ο οδηγός του στέκεται κάτω από αυτό.
Όποιος ήρθε στα μυστήρια μέσω βιβλίων και επιχειρημάτων θα πρέπει να καθίσει με αυτό. Το ποίημα ανοίγει τον κατάλογο της Κόλασης με ένα μνημείο για τους ανθρώπους που συλλογίστηκαν θαυμάσια και έμειναν έξω.
Οίκτος, Πείνα, Κατοχή, Οργή: Κύκλοι Δύο έως Πέντε
Στον δεύτερο κύκλο, οι λάγνοι παρασύρονται από μια καταιγίδα που δεν ησυχάζει ποτέ. Η Φραντσέσκα ντα Ρίμινι μιλάει στον Δάντη με μεγάλη ομορφιά:
Amor, ch'a nullo amato amar perdona.
«Αγάπη, που δεν συγχωρεί κανέναν αγαπημένο από το να αγαπά». (Κόλαση V, 103)
Λέει πώς αυτή και ο Πάολο διάβασαν την ιστορία του Λάνσελοτ και quel giorno più non vi leggemmo avante, «εκείνη τη μέρα δεν διαβάσαμε άλλο». Ο Δάντης κλαίει:
E caddi come corpo morto cade.
«Και έπεσα όπως πέφτει ένα νεκρό σώμα». (Κόλαση V, 142)
Ο πρώτος αμαρτωλός που λυπάται είναι αυτός που κατηγορεί την αγάπη. Στον τρίτο κύκλο κλαίει ξανά, για τον λαίμαργο Ciacco, που κείτεται στη βροχή και τη λάσπη κάτω από τον Κέρβερο. Το ποίημα αφήνει τη Φραντσέσκα να μιλήσει όμορφα και εξακολουθεί να την αφήνει στον άνεμο.
Στον τέταρτο κύκλο, οι αποθησαυριστές και οι σπάταλοι ρίχνουν μεγάλα βάρη ο ένας εναντίον του άλλου και φωνάζουν σε όλο τον κύκλο: Perché tieni; «Γιατί κρατιέσαι;» και Perché burli; «Γιατί σπαταλάτε;» (Κόλαση VII, 30).
Δύο αντίθετα ελαττώματα κάνουν την ίδια δουλειά και συγκρούονται για πάντα. Ο Βιργίλιος αργότερα θα ονομάσει τη φιλοσοφία πίσω από αυτό «η Ηθική σου» (Inferno XI, 80), εννοώντας του Αριστοτέλη. Το δόγμα του μέσου όρου φαίνεται εδώ από κάτω.
Στον πέμπτο κύκλο οι οργισμένοι σκίζουν ο ένας τον άλλον στο βάλτο της Στύγας, και οι σκυθρωποί βρίσκονται κάτω από αυτόν, αναστενάζοντας σε φυσαλίδες. Εδώ ο προσκυνητής αλλάζει. Ο Φίλιππος Αργέντης σηκώνεται από τη λάσπη και ο Δάντης λέει ότι θα ήθελε να τον δει βουτηγμένο στο ζωμό.
Ο Βιργίλιος τον φιλάει στο πρόσωπο και του λέει: Alma sdegnosa, benedetta colei che 'n te s'incinse. «Περιφρονητική ψυχή, ευλογημένη να είναι αυτή που σε γέννησε». (Κόλαση VIII, 44 έως 45)
Η ευχή εκπληρώνεται αμέσως. Οι άλλοι αμαρτωλοί αρπάζουν τον Αργέντη και εκείνος στρέφει τα δόντια του στον εαυτό του.
Ο άντρας που λιποθύμησε για τη Φραντσέσκα θέλει τώρα έναν άλλο άντρα σκυμμένο στη λάσπη και ο οδηγός του ευλογεί την ευχή.
Οι αναγνώστες διχάζονται για το αν πρόκειται για την ανάπτυξη του προσκυνητή ή για τον θυμό του ίδιου του ποιητή. Το κείμενο το επαινεί μέσα από το στόμα του Βιργίλιου και δεν εξηγεί τίποτα.
Πίσω από τα τείχη του Dis: Οι τάφοι εκείνων που είπαν ότι η ψυχή πεθαίνει
Πέρα από την πύλη του Dis βρίσκονται οι φλεγόμενοι τάφοι των αιρετικών. Το ποίημα είναι ακριβές για την ομάδα που σημαίνει:
Suo cimitero da questa parte hanno / con Epicuro tutti suoi seguaci, / che l'anima col corpo morta fanno.
«Σε αυτή την πλευρά έχουν το νεκροταφείο τους, με τον Επίκουρο, όλους τους οπαδούς του, που κάνουν την ψυχή να πεθαίνει με το σώμα». (Κόλαση Χ, 13 έως 15)
Η ειρωνεία είναι ξεκάθαρη. Εκείνοι που δίδαξαν ότι η ψυχή πεθαίνει με το σώμα κλείνονται στους τάφους του σώματος, με τα καπάκια ανοιχτά μέχρι να τους κλείσει οριστικά η Ημέρα της Κρίσης.
Ανάμεσά τους στέκεται ο Farinata degli Uberti, ένας Φλωρεντινός Γιβελλίνος που αναδύεται από τον φλεγόμενο τάφο του com'avesse l'inferno a gran dispitto, «σαν να περιφρονούσε την Κόλαση» (Inferno X, 36). Ο Farinata είναι υπέροχος και εξακολουθεί να υποστηρίζει την πολιτική της Φλωρεντίας.
Αυτή είναι η αρχή του ποιήματος στην πιο αγνή του μορφή. Οι καταραμένοι παραμένουν αυτό που ήταν. Ο θάνατος δεν τους προσθέτει τίποτα. Τους καθορίζει.
Βία και απάτη: Οι αμαρτίες του μυαλού
Στο Canto XI, ο Βιργίλιος εκθέτει το σχέδιο της κάτω Κόλασης, αντλώντας από τον Αριστοτέλη. Η αμαρτία έρχεται ως ακράτεια, βία ή απάτη, και η απάτη είναι το κακό που αρμόζει στον άνθρωπο, επειδή καταχράται τη λογική, την οποία μόνο τα ανθρώπινα όντα έχουν. Από αυτό το σημείο το ποίημα βαθαίνει καθώς βαθαίνει η κακή χρήση της υψηλότερης ικανότητας.
Ο έβδομος κύκλος περιέχει ένα ποτάμι με βραστό αίμα, ένα δάσος αυτοκτονιών και μια πεδιάδα με καυτή άμμο.
Στην άμμο ο Δάντης συναντά τον παλιό του δάσκαλο Brunetto Latini και τον τιμά με μια φράση που δεν έχει όμοιό του στον κύκλο: m'insegnavate come l'uom s'etterna, «μου έμαθες πώς ο άνθρωπος κάνει τον εαυτό του αιώνιο» (Inferno XV, 85). Η κόλαση αυτού του ποιήματος δεν είναι κατάλογος αγνώστων.
Ο Γηρυόνης μεταφέρει τον προσκυνητή στον όγδοο κύκλο. Το τέρας έχει la faccia d'uom giusto, το πρόσωπο ενός δίκαιου ανθρώπου, στο σώμα ενός φιδιού (Inferno XVII, 10). Η απάτη φοράει το πρόσωπο της δικαιοσύνης και ο προσκυνητής πρέπει να την καβαλήσει.
Το Malebolge είναι δέκα χαντάκια απατεώνων. Στην τέταρτη, οι μάντεις περπατούν με το κεφάλι στραμμένο προς τα πίσω, τα δάκρυά τους τρέχουν στη σπονδυλική τους στήλη και ο Δάντης κλαίει γι' αυτούς. Ο Βιργίλιος τον επιπλήττει:
Qui vive la pietà quand'è ben morta.
«Εδώ ζει ο οίκτος όταν είναι εντελώς νεκρός». (Κόλαση XX, 28)
Ο οίκτος ήταν το πρώτο πράγμα που συγκίνησε τον προσκυνητή, και εδώ διατάσσεται νεκρός. Η αλλαγή έρχεται βαθμιαία και ο Βιργίλιος πρέπει να συνεχίσει να τη διορθώνει, όπως όταν επιπλήττει τον Δάντη στο Canto XXX επειδή καθυστέρησε να ακούσει δύο αμαρτωλούς να τσακώνονται.
Στη δέκατη τάφρο βρίσκονται οι παραχαράκτες, και ανάμεσά τους ο Δάντης τοποθετεί τους μοναδικούς αλχημιστές του ποιήματος. Ο Griffolino του Arezzo λέει ότι ο Μίνωας τον καταδίκασε per l'alchìmia che nel mondo usai (Inferno XXIX, 119).
Ο Capocchio συστήνεται ως η σκιά που falsai li metalli con l'alchìmia, «παραποιημένα μέταλλα με αλχημεία» και προσθέτει ότι ήταν di natura buona scimia, «ένας καλός πίθηκος της φύσης» (Inferno XXIX, 137 έως 139). Η τέχνη που οι μεταγενέστεροι αιώνες θα αποκαλούσαν βασιλικό έργο εμφανίζεται στην Κόλαση του Δάντη ως παραχάραξη.
Το πιο επικίνδυνο πέρασμα για έναν αναζητητή έρχεται στο Canto XXVI. Ο Οδυσσέας, μεταξύ των συμβούλων της απάτης, λέει πώς έπεισε το παλιό του πλήρωμα να πλεύσει πέρα από τις Ηράκλειες Στήλες:
Fatti non foste a viver come bruti, ma per seguir virtute e conoscenza.
«Δεν φτιάχτηκες για να ζεις σαν κτήνη, αλλά για να ακολουθείς την αρετή και τη γνώση». (Κόλαση XXVI, 119 έως 120)
Μετά από πέντε μήνες βλέπουν ένα σκοτεινό βουνό, ψηλότερο από ό,τι είχαν δει. Είναι το βουνό του Καθαρτηρίου. Ένας ανεμοστρόβιλος σηκώνεται από αυτό και βυθίζει το πλοίο σε οπτική επαφή με την ακτή. Πριν μιλήσει ο Οδυσσέας, ο Δάντης λέει κάτι που κανένα άλλο canto δεν ταιριάζει:
Più lo 'ngegno affreno ch'i' non soglio, perché non corra che virtù nol guidi.
«Περιορίζω το ταλέντο μου περισσότερο από όσο έχω συνηθίσει, για να μην τρέξει εκεί που δεν το καθοδηγεί η αρετή». (Κόλαση XXVI, 21 έως 22)
Το ποίημα τιμωρεί τον Οδυσσέα στο λάκκο της ψευδούς συμβουλής και αφήνει το ίδιο το ταξίδι χωρίς σχόλια. Οι αναγνώστες το έχουν εκλάβει ως ειδωλολατρικό τεκμήριο και ως τραγική ευγένεια.
Για όποιον αγαπά την κρυμμένη γνώση, το απόσπασμα διαβάζεται ως προειδοποίηση. Ο Οδυσσέας πλέει χωρίς οδηγό και χωρίς χάρη, βλέπει το βουνό και πνίγεται. Ο Δάντης, από την άλλη πλευρά, στέλνεται.
Πάγος, όχι φωτιά: Το κάτω μέρος του ποιήματος
Ο χαμηλότερος κύκλος είναι κρύος, όχι πύρινος όπως τον φαντάζονται οι περισσότεροι Χριστιανοί. Το Cocytus είναι μια παγωμένη λίμνη σε τέσσερις γύρους:
Κάινα για συγγενείς, που πήρε το όνομά του από τον Κάιν.
Antenora για όσους πρόδωσαν τη χώρα ή το κόμμα.
Πτολομέρη για όσους πρόδωσαν τους επισκέπτες.
και Giudecca για όσους πρόδωσαν ευεργέτες, που ονομάστηκαν από τον Ιούδα.
Οι αμαρτωλοί δεν μπορούν να κλάψουν, γιατί τα δάκρυά τους παγώνουν και σφραγίζουν τα μάτια τους.
Η συμπεριφορά του προσκυνητή εδώ είναι η πιο ανησυχητική στο ποίημα. Κλωτσάει ένα κεφάλι στον πάγο και σκίζει τα μαλλιά ενός άνδρα για να βγάλει το όνομά του.
Τότε ο Fra Alberigo, μια σκιά με παγωμένα δάκρυα, τον εκλιπαρεί να σπάσει τον πάγο από τα μάτια του. Ο Δάντης ορκίζεται ότι αν δεν το κάνει, μπορεί να πάει ο ίδιος στον πάτο του πάγου. Τότε αρνείται.
E cortesia fu lui esser villano.
«Και η ευγένεια ήταν να είσαι αγενής μαζί του». (Κόλαση XXXIII, 150)
Το ποίημα δεν κάνει κανένα σχόλιο. Μερικοί μελετητές διαβάζουν την άρνηση ως το τελευταίο μάθημα του προσκυνητή, ότι ο οίκτος δεν έχει θέση πριν από τη θεία δικαιοσύνη. Άλλοι το διάβασαν ως δική του πτώση. Το κείμενο αφήνει και τα δύο να σταθούν.
Στο κέντρο βρίσκεται ο Σατανάς. Το άσμα ξεκινά με μια παρωδία ενός ύμνου της Μεγάλης Εβδομάδας, Vexilla regis prodeunt inferni, «τα λάβαρα του Βασιλιά της Κόλασης προχωρούν» (Inferno XXXIV, 1).
Ο αρχικός ύμνος, από τον Venantius Fortunatus τον έκτο αιώνα, τιμά τον σταυρό. Ο Σατανάς είναι παγωμένος μέχρι τη μέση του στήθους, με τρία πρόσωπα και έξι μάτια που κλαίνε.
Τα έξι φτερά του που μοιάζουν με νυχτερίδες χτυπούν και ο άνεμος που σηκώνουν παγώνει τη λίμνη. Στα τρία στόματά του μασάει τον Ιούδα, τον Βρούτο και τον Κάσσιο.
Το κέντρο της Κόλασης είναι η ακινησία. Το κρύο προέρχεται από το μεγάλο χτύπημα ενός πλάσματος που δεν μπορεί να κινηθεί.
Η στροφή στο ισχίο του διαβόλου
Ο Δάντης κολλάει στα μαλλιά του Σατανά ενώ ο Βιργίλιος κατεβαίνει στο σώμα. Στο ισχίο, όπου ο μηρός ενώνεται με το μπούτι, ο Βιργίλιος γυρίζει το κεφάλι του εκεί που ήταν τα πόδια του και πιάνει τα μαλλιά σαν άντρας που σκαρφαλώνει. Ο Δάντης νομίζει ότι επιστρέφουν στην Κόλαση. Βιργίλιος λέει:
Attienti ben, ché per cotali scale conviensi dipartir da tanto male.
«Κρατηθείτε γερά, γιατί από τέτοιες σκάλες πρέπει να αφήσουμε τόσο κακό». (Κόλαση XXXIV, 82 έως 84)
Έχουν περάσει το σημείο προς το οποίο τραβούν όλα τα βάρη (Inferno XXXIV, 111). Η κατεύθυνση της ανάβασης δεν έχει αλλάξει.
Αυτό που έχει αλλάξει είναι η θέση του προσκυνητή στο σύμπαν. Το revocare gradum της Σίβυλλας, το κάλεσμα πίσω του βήματος, λαμβάνει χώρα σε ένα σώμα, στο ένα σημείο όπου το κάτω γίνεται πάνω.
Σκαρφαλώνουν μέσα από ένα κρυφό μονοπάτι στο σκοτάδι και μετά έρχεται η γραμμή που κλείνει το καντήλι:
E quindi uscimmo a riveder le stelle.
«Και από εκεί βγήκαμε να δούμε ξανά τα αστέρια». (Κόλαση XXXIV, 139)
Κάθε ένα από τα τρία άσματα τελειώνει στη λέξη stelle, αστέρια. Στο Καθαρτήριο Ι, το πρώτο πράγμα που κάνει ο Βιργίλιος είναι να ξεπλύνει τη βρωμιά της Κόλασης από το πρόσωπο του προσκυνητή με δροσιά και να τον ζώσει με μια ορμή, το ταπεινό καλάμι. Είναι η πρώτη ιεροτελεστία μετά την κάθοδο.
Ποιος είπε ότι αυτό ήταν μύηση;
Ο Δάντης δεν χρησιμοποίησε ποτέ τη λέξη και κανένα έγγραφο δεν δείχνει ότι ανήκε σε ένα μυητικό τάγμα. Το ποίημα διαβάζεται ως ένα από τον δέκατο ένατο αιώνα. Τέσσερις αναγνώστες έθεσαν τους όρους.
Ο Gabriele Rossetti, ένας Ιταλός εξόριστος στο Λονδίνο, υποστήριξε στο Comento analitico (1826 έως 1827) ότι το ποίημα είναι ένα κωδικοποιημένο αντιπαπικό μανιφέστο μιας μυστικής αίρεσης των Γιβελλίνων.
Ο Eugène Aroux το διάβασε ως εγχειρίδιο των Αλβιγηνών στο Dante, hérétique, révolutionnaire et socialiste (1854).
Ο René Guénon υποστήριξε στο L'Ésotérisme de Dante (1925) ότι ο Δάντης ανήκε σε μια μυητική οργάνωση με δεσμούς με τους Ναΐτες, με τη Βεατρίκη ως Αγία Σοφία και το ποίημα ως δρομολόγιο.
Ο Luigi Valli υποστήριξε στο Il linguaggio segreto di Dante e dei "Fedeli d'Amore" (1928) ότι οι ερωτικοί ποιητές του κύκλου του Δάντη έγραφαν σε κρυπτογράφηση, με την αγαπημένη κυρία να αντιπροσωπεύει τη διανοητική σοφία.
Οι περισσότεροι μελετητές του Δάντη απορρίπτουν τον ισχυρισμό της μυστικής εντολής. Κανένα έγγραφο δεν πιστοποιεί ένα τάγμα που ονομάζεται Fedeli d'Amore, και το λεξιλόγιο των ερωτικών ποιητών έχει αυλικές και σχολαστικές εξηγήσεις. Δύο γεγονότα εμποδίζουν το ερώτημα να κλείσει.
Ο Δάντης παίρνει το μέρος των Ναϊτών: στο Καθαρτήριο XX καταδικάζει τον Φίλιππο Δ' ως «νέο Πιλάτο» για την καταστολή τους, μια τεκμηριωμένη συμπάθεια και καμία απόδειξη συμμετοχής.
Και το 1919 ο Miguel Asín Palacios υποστήριξε ότι οι ισλαμικές παραδόσεις του νυχτερινού ταξιδιού και της ανάβασης του Προφήτη διαμόρφωσαν την αρχιτεκτονική του ποιήματος.
Το έργο του Enrico Cerulli το 1949 για τις λατινικές και γαλλικές εκδόσεις του Βιβλίου της Κλίμακας, που μεταφράστηκε στην αυλή του Αλφόνσου Ι ́ της Καστίλλης, έδωσε στη διατριβή μια χειρόγραφη βάση. Οι μελετητές εξακολουθούν να διαφωνούν σχετικά με το αν ο Δάντης θα μπορούσε να το γνωρίζει.
Πού τελειώνει η εγγραφή
Όλα τα παραπάνω στέκονται στη σελίδα ή στην επιστήμη: τα cantos, οι γραμμές τους, οι διαφωνίες μεταξύ αυτών που τα διαβάζουν. Από αυτό το σημείο το έδαφος αλλάζει. Αυτό που ακολουθεί είναι η ανάγνωση, το είδος που το ποίημα προσκαλεί και δεν επιβάλλει ποτέ.
Ο Δάντης δεν έχει λέξη για το «εγώ». Ο δικός του μηχανισμός είναι η αγάπη. Στο Καθαρτήριο XVII ο Βιργίλιος εντοπίζει κάθε αμαρτία στην αγάπη που είναι πολύ λίγη, υπερβολική ή στοχεύει σε λάθος αντικείμενο. Για τον σύγχρονο αναγνώστη, το εγώ ονομάζει αυτό που χτίζει αυτή η λυγισμένη αγάπη: μια εικόνα του εαυτού που μπερδεύει τις ορέξεις του με τον εαυτό του. Με αυτόν τον τρόπο, η κάθοδος διαβάζεται ως μια ακολουθία λανθασμένων ταυτοτήτων.
Η Φραντσέσκα είναι ο εαυτός που είναι η επιθυμία της.
Οι αποθησαυριστές και οι σπάταλοι είναι ο εαυτός που είναι κτήμα του.
Ο Αργέντης είναι ο εαυτός που είναι η αντίδρασή του.
Οι τάφοι των Επικούρειων είναι ο εαυτός που είναι το σώμα του και τίποτα περισσότερο.
Τα χαντάκια της απάτης είναι ο εαυτός που είναι μια μάσκα.
Ο Κωκυτός είναι ο εαυτός στο τέλος του δρόμου, κλεισμένος στον ίδιο του τον πάγο, ανίκανος ακόμη και να κλάψει.
Τώρα η λεπτομέρεια που δεν θα εξηγήσει το ποίημα. Οι καταραμένοι δεν λαμβάνουν καμία θεραπεία. Είναι σταθερά. Η Φραντσέσκα εξακολουθεί να μιλά για την αγάπη ως κάτι που της συνέβη. Η Φαρινάτα εξακολουθεί να μαλώνει για τη Φλωρεντία. Ο Οδυσσέας εξακολουθεί να πλέει. Κανείς στην Κόλαση δεν θεραπεύεται. Η μόνη φιγούρα στην Κόλαση που αλλάζει είναι ο άνθρωπος που περπατά μέσα από αυτήν, και αλλάζει κοιτάζοντας τους άλλους.
Αν υπάρχει διάγνωση εδώ, παραδίδεται μέσω του προσκυνητή, στον αναγνώστη που κατεβαίνει μαζί του. Ο κύκλος όπου μια γραμμή σας συγκινεί, ή σας ευχαριστεί, ή σας προκαλεί να ζηλέψετε, μπορεί να είναι ο κύκλος όπου λυγίζει η δική σας αγάπη. Το ποίημα κρατά τους καταραμένους στη θέση τους, έτσι ώστε αυτός που περνάει να μπορεί να δει πού μπορεί να στεκόταν.
Αυτό έλεγε πάντα η παράδοση για τη μύηση. Ο Guénon και ο Valli υποστήριξαν ότι η κάθοδος είναι ένας μυητικός θάνατος και τα αστέρια μια αναγέννηση. Οι αλχημιστές των μεταγενέστερων αιώνων έγραψαν το σύνθημα Visita interiora terrae, rectificando invenies occultum lapidem, «Επισκεφθείτε το εσωτερικό της γης. διορθώνοντας θα βρείτε την κρυμμένη πέτρα» και το ακρωνύμιό του VITRIOL βρίσκεται αρκετά κοντά στη στροφή του Δάντη στο κέντρο της γης για να κάνει τον αναγνώστη να σταματήσει.
«Έχοντας περιπλανηθεί σε κάποια απόσταση ανάμεσα σε ζοφερούς βράχους, έφτασα στην είσοδο ενός μεγάλου σπηλαίου... Δύο αντίθετα συναισθήματα προέκυψαν μέσα μου: ο φόβος και η επιθυμία - ο φόβος για το απειλητικό σκοτεινό σπήλαιο, η επιθυμία να δω αν υπήρχαν θαυμάσια πράγματα σε αυτό».
Είναι λοιπόν η Κόλαση μια μύηση; Το ποίημα δεν λέει. Παρέχει το κάλεσμα, τον οδηγό, την απογύμνωση, το χαμηλότερο σημείο, τη στροφή και τα αστέρια, και αφήνει τη λέξη στον αναγνώστη.
Το στέμμα
Η ιστορία δεν τελειώνει στα αστέρια. Στην κορυφή του Καθαρτηρίου, ο Δάντης πρέπει να περπατήσει μέσα από ένα τείχος φωτιάς και διστάζει. Ο Βιργίλιος λέει μια φράση για να τον συγκινήσει:
Tra Beatrice e te è questo muro, «Ανάμεσα στη Βεατρίκη και σε σένα είναι αυτός ο τοίχος» (Purgatorio XXVII, 36).
Περνάει. Στην άλλη πλευρά, ο Βιργίλιος μιλάει για τελευταία φορά:
Libero, dritto e sano è tuo arbitrio... per ch'io te sovra te corono e mitrio.
«Ελεύθερη, όρθια και υγιής είναι η θέλησή σου... Γι' αυτό σε στεφανώνω και σε κοροϊδεύω πάνω σου». (Καθαρτήριο XXVII, 140 έως 142)
Ο προσκυνητής στέφεται πάνω από τον εαυτό του. Μετά από όλη την κάθοδο, ο εαυτός που κατέβηκε είναι ακόμα εκεί, και η τελευταία οδηγία του ποιήματος προς αυτόν είναι να κυβερνήσει. Ο οδηγός που προστάτευε τα μάτια του στην πύλη του Dis τώρα του παραδίδει τη δική του κυριαρχία και μετά εξαφανίζεται.
Όταν ο Βιργίλιος φεύγει, ο Δάντης κλαίει και μια φωνή τον φωνάζει με το όνομά του. Είναι η Βεατρίκη και είναι η μόνη φορά που το όνομα Δάντης εμφανίζεται σε ολόκληρο το ποίημα (Purgatorio XXX, 55). Ο αλχημικός γάμος στο τέλος του κόσμου ολοκληρώνεται έτσι.
Η κατάβαση ξεκινά σε ένα σκοτεινό δάσος, χωρίς να κατονομάζεται κανείς, και τελειώνει με μια γυναίκα που αποκαλεί τον προσκυνητή με το όνομά του.
Η δική σας κάθοδος
Σχεδόν για ολόκληρο το ποίημα, ο προσκυνητής είναι μόνο ένα εγώ, ένα μέρος στην ιστορία όπου κάθε αναγνώστης μπορεί να σταθεί. Το όνομα φτάνει μόλις φύγει ο οδηγός και η δουλειά έχει τελειώσει. Το δικό σας θα φτάσει με τον ίδιο τρόπο.
Ο Δάντης αφήνει στον αναγνώστη ένα εργαλείο για την κάθοδο, αυτό που του δίνει ο Βιργίλιος στο Καθαρτήριο XVII: κάθε αποτυχία είναι μια αγάπη που κλίνει προς μία από τις τρεις κατευθύνσεις. Αγάπη που είναι πολύ χαλαρή. Αγάπη που είναι πολύ δυνατή. Η αγάπη στόχευε σε κάτι που ποτέ δεν το άξιζε. Δώστε μια ώρα ησυχίας αυτή την εβδομάδα σε μία μόνο σελίδα και γράψτε τρεις σύντομες λίστες.
Αυτό που αγαπάτε πολύ λίγο: τη δουλειά που συνεχώς αναβάλλετε, την ερώτηση που αποφεύγετε συνεχώς, τον ύπνο που ονομάζετε γαλήνη.
Αυτό που αγαπάτε πάρα πολύ: το άτομο, η θέση ή ο έπαινος του οποίου την απώλεια δεν μπορείτε να φανταστείτε χωρίς πανικό.
Αυτό που αγαπάς και δεν άξιζε ποτέ τον κόπο: το παράπονο που τροφοδοτείς, η συνήθεια που υπερασπίζεσαι, η εικόνα του εαυτού σου που γυαλίζεις για τους άλλους ανθρώπους.
Διαβάστε τη σελίδα με τον τρόπο που ο Δάντης διάβασε τους καταραμένους. Κοιτάξτε κάθε καταχώρηση μέχρι να την καταλάβετε και μετά συνεχίστε να περπατάτε. Επιλέξτε μία γραμμή και μεταφέρετέ την για μια εβδομάδα. Κάθε φορά που σας τραβάει, ονομάστε τον κύκλο στον οποίο ανήκει. Δείτε τη στροφή, ονομάστε την, περπατήστε. Ο πάγος χωράει μόνο αυτούς που σταματούν.
Κάπου στην άλλη πλευρά εκείνης της εβδομάδας, τα τελευταία λόγια του Βιργίλιου σας περιμένουν όπως τον περίμεναν: ελεύθεροι, όρθιοι και υγιείς είναι η θέλησή σας. Ο ξεναγός επιτρέπεται να φύγει γιατί η διαθήκη είναι δική σας.
Το ποίημα κλείνει με αυτό που προσπαθούσαν όλοι οι λυγισμένοι έρωτες. Η τελευταία του γραμμή το ονομάζει:
L'amor che move il sole e l'altre stelle, «η αγάπη που κινεί τον ήλιο και τα άλλα αστέρια» (Paradiso XXXIII, 145).
Κάθε κύκλος από κάτω ήταν μια αγάπη που έδειχνε κάτι μικρότερο από αυτό. Ο δρόμος προς τα κάτω και ο δρόμος προς τα πάνω είναι ένας δρόμος, και η αγάπη που τον περπατά είναι η ίδια αγάπη, ευθεία.
**Εδώ εκθέτουμε απόψεις και πληροφορία.Δεν συμφωνούμε απαραίτητα με τους αρθρογράφους.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου