Θραύσματα συνοχής
Διαβάζεις κάτι για την κβαντομηχανική και μια πρόταση σε σταματά - όπως κάτι που διάβασες κάποτε σε ένα αρχαίο ινδουιστικό κείμενο ή άκουσες έναν δάσκαλο του Ζεν να λέει. Ή ένιωσε, χωρίς λόγια, ένα πρωί που ο κόσμος σταμάτησε για λίγο να προσποιείται ότι είναι φτιαγμένος από ξεχωριστά πράγματα.
Ο David Bohm είχε αυτή την εμπειρία. Μόνο που ήρθε από την άλλη κατεύθυνση. Ήταν ένας κβαντικός φυσικός που σπούδασε υπό τον Οπενχάιμερ, συζήτησε με τον Αϊνστάιν, συνελήφθη επειδή αρνήθηκε να προδώσει τους συναδέλφους του και εξορίστηκε από την αμερικανική επιστήμη πριν κλείσει τα σαράντα. Πέρασε το υπόλοιπο της ζωής του σε χώρες άλλων ανθρώπων, επεξεργάζοντας μια θεωρία που οι περισσότεροι από τους συνομηλίκους του απέρριπταν - και που οι αρχαίοι σοφοί ψιθύριζαν για χιλιετίες.
Στο βαθύτερο επίπεδο της πραγματικότητας, ο διαχωρισμός είναι μια ψευδαίσθηση. Τα πάντα είναι αναδιπλωμένα σε όλα.
Πριν μιλήσουμε για τη φυσική, πρέπει να μιλήσουμε για τον άνθρωπο. Επειδή η θεωρία του Bohm δεν προήλθε από άνεση. Προήλθε από την εξορία.
Στα τέλη της δεκαετίας του 1940, η παράνοια του Ψυχρού Πολέμου αναδιαμόρφωνε την αμερικανική ζωή. Η Επιτροπή Αντιαμερικανικών Δραστηριοτήτων της Βουλής - HUAC - είχε συσταθεί για να ξεριζώσει την υποτιθέμενη κομμουνιστική επιρροή στην κυβέρνηση, τον ακαδημαϊκό χώρο και τον πολιτισμό. Λειτούργησε μέσω δημόσιων ακροάσεων που ήταν λιγότερο έρευνα παρά τελετουργική ταπείνωση: οι μάρτυρες κλήθηκαν, πιέστηκαν να ονομάσουν ονόματα και μπήκαν στη μαύρη λίστα εάν αρνούνταν. Καριέρες καταστράφηκαν μόνο από υποψίες. Μια μηχανή για την επιβολή της ιδεολογικής συμμόρφωσης μέσω του φόβου.
Το 1949, η HUAC ήρθε για τον Bohm. Ήταν επίκουρος καθηγητής στο Πρίνστον - λαμπρός, πολιτικά ήσυχος, αλλά είχε δεσμούς με αριστερές ομάδες ως φοιτητής στο Μπέρκλεϊ υπό τον Οπενχάιμερ. Η επιτροπή απαίτησε να καταθέσει εναντίον των συναδέλφων του. Επικαλέστηκε την Πέμπτη Τροπολογία και αρνήθηκε. Τα επόμενα δύο χρόνια, ο μηχανισμός προχώρησε: συνελήφθη για περιφρόνηση του Κογκρέσου το 1950, αθωώθηκε το 1951. Αλλά μέχρι τότε δεν είχε σημασία. Το Πρίνστον τον είχε ήδη αναστείλει και αρνήθηκε να ανανεώσει το συμβόλαιό του. Αθωώθηκε από τα δικαστήρια και καταδικάστηκε από το ίδρυμα.
Ο Αϊνστάιν - ο οποίος ήταν ο στενότερος πνευματικός συνομιλητής του Bohm στο κοντινό Ινστιτούτο Προηγμένων Σπουδών - έγραψε συστατικές επιστολές για να τον βοηθήσει να βρει μια θέση στο εξωτερικό. Ο Bohm έφυγε για το Πανεπιστήμιο του Σάο Πάολο. Ένα μήνα μετά την άφιξή του, το προξενείο των ΗΠΑ κατέσχεσε το διαβατήριό του. Δεν θα επέστρεφε ποτέ στην αμερικανική ακαδημαϊκή ζωή.
Μετακόμισε από το Σάο Πάολο στο Ισραήλ στην Αγγλία, καταλήγοντας τελικά στο Birkbeck College στο Λονδίνο, όπου πέρασε το υπόλοιπο της καριέρας του. Ήταν σε αυτή την εξορία - απογυμνωμένη από θεσμική ασφάλεια, έξω από την εμβέλεια της ορθοδοξίας - που άρχισε να βλέπει την κβαντομηχανική διαφορετικά.
Ο Αϊνστάιν τον είχε ωθήσει προς αυτή την κατεύθυνση. Όταν ο Bohm ήταν ακόμα στο Πρίνστον, είχε γράψει ένα εγχειρίδιο που παρουσίαζε την ερμηνεία της Κοπεγχάγης για την κβαντική μηχανική - το τυπικό πλαίσιο που οι περισσότεροι φυσικοί απλώς αποδέχτηκαν και εργάστηκαν μέσα σε αυτό. Ο Αϊνστάιν του είπε ότι ήταν η πιο ξεκάθαρη περιγραφή αυτής της ερμηνείας που είχε διαβάσει ποτέ. Και μετά είπε στον Bohm ότι δεν πίστευε λέξη από αυτό. Έπρεπε να υπάρχει κάτι βαθύτερο. Κάτι *πραγματικό* κάτω από τα μαθηματικά.
Bohm set out to find it.
Here is the image that changes everything.
Ο Bohm λάτρευε μια συγκεκριμένη επίδειξη. Φανταστείτε δύο διαφανείς κυλίνδρους, ο ένας φωλιασμένος μέσα στον άλλο, με το κενό μεταξύ τους γεμάτο με ένα παχύρρευστο, σιροπιαστό υγρό. Ρίχνεις μια σταγόνα μελάνι στο υγρό. Τώρα γυρίστε μια μανιβέλα για να περιστρέψετε αργά τον εσωτερικό κύλινδρο. Το μελάνι τεντώνεται σε ένα μακρύ νήμα. Το νήμα λεπταίνει. Αραιώνει περαιτέρω. Εξαφανίζεται. Το υγρό φαίνεται απόλυτα διαυγές — κανένα ίχνος της σταγόνας.
Τώρα γυρίστε το από την άλλη πλευρά. Ίδιος αριθμός στροφών, αντεστραμμένος.
Το νήμα εμφανίζεται ξανά. Πυκνώνει. Συγκεντρώνεται. Η σταγόνα επανασυναρμολογείται, ακριβώς όπως ήταν.
Το τάγμα δεν καταστράφηκε ποτέ. Ήταν «διπλωμένο».
Αυτό, είπε ο Bohm, είναι αυτό που είναι στην πραγματικότητα η πραγματικότητα. Αυτό που βλέπουμε - αντικείμενα, σωματίδια, ξεχωριστά πράγματα στο χώρο και στο χρόνο - είναι η «ρητή τάξη»: η ξεδιπλωμένη επιφάνεια. Αλλά από κάτω κρύβεται κάτι πολύ βαθύτερο. Το ονόμασε «σιωπηρή τάξη»: ένας τομέας όπου τα πάντα αναδιπλώνονται σε όλα τα άλλα. Μη τοπικό. Αδιαίρετος. Ολόκληρος.
Η κίνηση μεταξύ τους - το συνεχές ξεδίπλωμα και η αναδίπλωση - ονόμασε «ολοκίνηση». Όχι ένα πράγμα, αλλά μια διαδικασία. Μια ζωντανή, ρέουσα ολότητα που δεν μπορεί ποτέ να αποτυπωθεί πλήρως από καμία σταθερή περιγραφή.
Σκεφτείτε το ως εξής: ένα ηλεκτρόνιο δεν είναι μια μικροσκοπική μπάλα που αναπηδά. Είναι ένα μοτίβο αναδίπλωσης και ξεδίπλωσης μέσα στην ολοκίνηση. Όπως αυτή η σταγόνα μελανιού - που εμφανίζεται, εξαφανίζεται, επανεμφανίζεται - καθοδηγούμενη από μια αόρατη τάξη που δεν μπορούμε να δούμε αν δεν ξέρουμε πώς να κοιτάξουμε.
Αυτό δεν ήταν μόνο φιλοσοφία. Ο Bohm του έδωσε μαθηματικά δόντια.
Το 1952, δημοσίευσε αυτό που σήμερα ονομάζεται «θεωρία πιλοτικών κυμάτων de Broglie-Bohm» - μια πλήρη αναδιατύπωση της κβαντικής μηχανικής. Στην τυπική κβαντική θεωρία, τα σωματίδια δεν έχουν καθορισμένες θέσεις μέχρι να τα μετρήσετε. Στην εκδοχή του Bohm, το κάνουν πάντα. Καθοδηγούνται από ένα πραγματικό κυματικό πεδίο μέσα από κάτι που ονόμασε «κβαντικό δυναμικό» - ένα πεδίο που δεν σπρώχνει τα σωματίδια με δύναμη, αλλά τα «διαμορφώνει». Μεταφέρει πληροφορίες για ολόκληρο το σύστημα, μη τοπικά και στιγμιαία.
Αυτό είναι το κλειδί: στο πλαίσιο του Bohm, η μη τοπικότητα δεν είναι παράδοξο. Είναι το πιο φυσικό πράγμα στον κόσμο. Δύο πεπλεγμένα σωματίδια σε όλο τον γαλαξία συμπεριφέρονται ως ένα - όχι λόγω κάποιου τρομακτικού σήματος, αλλά επειδή δεν ήταν ποτέ πραγματικά ξεχωριστά. Είναι και τα δύο εκτυλίξεις της ίδιας σιωπηρής σειράς.
Και εδώ είναι που τον πρόλαβαν τα πειράματα. Ο John Bell - άμεσα εμπνευσμένος από την ανάγνωση του Bohm - απέδειξε το διάσημο θεώρημά του το 1964: κάθε θεωρία που προσπαθεί να διατηρήσει τον τοπικό ρεαλισμό (την ιδέα ότι τα πράγματα έχουν καθορισμένες ιδιότητες και επηρεάζουν το ένα το άλλο μόνο τοπικά) πρέπει να αποτύχει. Τα πειράματα το επιβεβαίωσαν. Το Νόμπελ Φυσικής 2022 απονεμήθηκε στους Alain Aspect, John Clauser και Anton Zeilinger για αυτά ακριβώς τα πειράματα εμπλοκής.
Το σύμπαν είναι μη τοπικό. Ο Bohm το γνώριζε αυτό δεκαετίες νωρίτερα.
Εκεί που οι περισσότεροι φυσικοί σταμάτησαν στις εξισώσεις, ο Bohm συνέχισε. Ρώτησε: αν η υπονοούμενη τάξη είναι η βαθύτερη πραγματικότητα και όλα ξεδιπλώνονται από αυτήν — πού ταιριάζει η συνείδηση;
Η απάντησή του ήταν ριζοσπαστική. Ο νους και η ύλη, είπε, δεν είναι δύο ξεχωριστές ουσίες. Είναι δύο όψεις ενός υποκείμενου κινήματος. Επινόησε τον όρο «σώμα-σημασία»: κάθε γεγονός έχει μια φυσική (σωματική) διάσταση και μια ουσιαστική (σημαντική) διάσταση και ρέουν το ένα μέσα στο άλλο. Το νόημα των σχημάτων έχει σημασία. Η ύλη δημιουργεί νόημα. Κανένα από τα δύο δεν είναι πρωτογενές.
Το έθεσε απλά: «Η συνείδηση είναι πολύ περισσότερο της υπονοούμενης τάξης από ό,τι είναι η ύλη».
Και ακόμα πιο προκλητικά: «Ακόμα και το ηλεκτρόνιο ενημερώνεται με ένα ορισμένο επίπεδο μυαλού."
Αυτό δεν ήταν περιστασιακός μυστικισμός. Ήταν μια λογική επέκταση της φυσικής του. Εάν το κβαντικό δυναμικό μεταφέρει πληροφορίες που καθοδηγούν τα σωματίδια μη τοπικά, τότε η πληροφορία - νόημα - υφαίνεται στον ιστό της πραγματικότητας στο βαθύτερο επίπεδο. Η συνείδηση δεν είναι κάτι που παράγει ο εγκέφαλος. Είναι κάτι που «είναι» η υπονοούμενη τάξη.
Για 25 χρόνια, ο Bohm εξερεύνησε αυτήν την περιοχή σε διάλογο με τον φιλόσοφο-σοφό «Jiddu Krishnamurti». Οι συνομιλίες τους - που δημοσιεύθηκαν ως The Ending of Time και The Future of Humanity - είναι από τις πιο αξιοσημείωτες ανταλλαγές μεταξύ επιστήμης και στοχαστικής σοφίας που έχουν καταγραφεί ποτέ. Και οι δύο συνέχισαν να φτάνουν στο ίδιο μέρος: αυτό που αποκαλούσαν «το έδαφος» - την ανεκδήλωτη πηγή από την οποία προκύπτουν η σκέψη, ο χρόνος και η αίσθηση του εαυτού.
Ο Δαλάι Λάμα, ο οποίος γνώριζε τον Bohm μέσα από τους διαλόγους Mind and Life, τον αποκάλεσε «γκουρού της επιστήμης μου».
Και εδώ είναι που γίνεται όμορφο. Επειδή αυτό που περιέγραψε ο Bohm χρησιμοποιώντας κυματικές εξισώσεις και κβαντικά δυναμικά, οι αρχαίες παραδόσεις το περιέγραψαν χρησιμοποιώντας εντελώς διαφορετικές γλώσσες — και κατέληξαν στην ίδια αρχιτεκτονική.
Η Βεδάντα το αποκαλεί Μπράχμαν - το άπειρο, αμετάβλητο έδαφος της καθαρής επίγνωσης από το οποίο προκύπτουν όλες οι μορφές. Ο έκδηλος κόσμος των ξεχωριστών πραγμάτων είναι η Μάγια - όχι ακριβώς η ψευδαίσθηση, αλλά η εμφάνιση. Η επιφάνεια μπερδεύεται με το βάθος. Ο Bohm θα είχε κουνήσει καταφατικά το κεφάλι. Έγραψε: Η ιδέα ότι όλα αυτά τα θραύσματα υπάρχουν χωριστά είναι προφανώς μια ψευδαίσθηση, και αυτή η ψευδαίσθηση δεν μπορεί παρά να οδηγήσει σε ατελείωτες συγκρούσεις και σύγχυση.
Αυτή η πρόταση θα μπορούσε να προέρχεται από την Mandukya Upanishad. Προήλθε από έναν κβαντικό φυσικό.
Το Τάο Τε Τσινγκ ξεκινά με: «Το Τάο που μπορεί να ειπωθεί δεν είναι το αιώνιο Τάο». Η πηγή είναι ανώνυμη. Η ολοκίνηση του Bohm, με τα δικά του λόγια, είναι «απροσδιόριστη και αμέτρητη» — γνωστή μόνο σιωπηρά, ποτέ άμεσα κατανοητή. Ο χάρτης δεν είναι ποτέ η περιοχή. Το ρητό δεν είναι ποτέ το υπονοούμενο.
Και μετά υπάρχει το «Δίχτυ του Ίντρα» — η βουδιστική εικόνα από την Αβαταμσάκα Σούτρα. Ένα απέραντο κοσμικό δίχτυ, με ένα κόσμημα σε κάθε διασταύρωση. Κάθε κόσμημα αντικατοπτρίζει κάθε άλλο κόσμημα. Χωρίς κέντρο. Χωρίς άκρη. Ολική αλληλοδιείσδυση. Αυτή είναι η υπονοούμενη τάξη που αποδίδεται ως μυθολογία. Κάθε περιοχή της αναδιπλωμένης πραγματικότητας του Bohm περιέχει το όλον, όπως κάθε κόσμημα στο δίχτυ αντικατοπτρίζει όλα τα άλλα.
Ζούμε σε μια εποχή εξαιρετικού κατακερματισμού. Πολιτικά, ψυχολογικά, πνευματικά. Έχουμε εκπαιδευτεί – από τον πολιτισμό, από την εκπαίδευση, από την ίδια τη δομή της γλώσσας μας – να βλέπουμε τον κόσμο μέσα από το πρίσμα της δυαδικότητας. Το σώμα μου εδώ. Το σώμα σου εκεί. Νους ξεχωριστός από την ύλη. Ο παρατηρητής χωριστά από τον παρατηρούμενο.
Ο Bohm πέρασε τη ζωή του δείχνοντας ότι αυτή η δυαδικότητα δεν είναι χαρακτηριστικό της πραγματικότητας. Είναι ένα χαρακτηριστικό της σκέψης μας για την πραγματικότητα. Η υπονοούμενη σειρά δεν ενδιαφέρεται για τις κατηγορίες μας. Συγκρατεί τα πάντα σε μια αδιάσπαστη κίνηση. Οι αρχαίες παραδόσεις είχαν μια λέξη για αυτό. Το ίδιο και ο Bohm. Ολότητα.
«Κατά βάθος η συνείδηση της ανθρωπότητας είναι μία», είπε ο Bohm. Αυτή είναι μια εικονική βεβαιότητα γιατί ακόμη και στο κενό η ύλη είναι μία. Και αν δεν το βλέπουμε αυτό, είναι επειδή εθελοτυφλούμε σε αυτό».
Ο φυσικός είδε αυτό που είδαν οι μυστικιστές.
Το ερώτημα είναι αν είμαστε έτοιμοι να το δούμε κι εμείς.
*Πηγές & περαιτέρω ανάγνωση*
*Η σιωπηρή τάξη, η ρητή τάξη, η ολοκίνηση και η επίδειξη της σταγόνας μελανιού του Bohm προέρχονται όλα από το κύριο έργο του: Bohm, D., Wholeness and the Implicate Order (Routledge &; Kegan, Paul, 1980). Το απόσπασμα «τα θραύσματα υπάρχουν χωριστά» και ο «απροσδιόριστος και αμέτρητος» χαρακτηρισμός της ολοκίνησης εμφανίζονται εδώ.*
*Η θεωρία πιλοτικών κυμάτων de Broglie-Bohm παρουσιάστηκε για πρώτη φορά στο: Bohm, D., "A Suggested Interpretation of the Quantum Theory in Terms of 'Hidden' Variables, I and II," Physical Review, Vol. 85, No. 2 (1952), pp. 166–193.*
*Η έννοια του Bohm για τη σημασία του σώματος αναπτύσσεται στο: Bohm, D., "Soma-Significance: A New Notion of the Relationship Between the Physical and the Mental", στο Unfolding Meaning (Routledge, 1985).*
*Το απόσπασμα «ακόμη και το ηλεκτρόνιο ενημερώνεται με ένα ορισμένο επίπεδο νου» είναι από: Bohm, D., «A New Theory of the Relationship of Mind and Matter», Philosophical Psychology, Vol. 3, No. 2 (1990), pp. 271–286.*
*Το απόσπασμα «κατά βάθος η συνείδηση της ανθρωπότητας είναι μία» είναι από μια δήλωση του 1986, που αναφέρεται στο Riggio, J., «Towards a Theory of Transpersonal Decision-Making in Human-Systems» (2007).*
*Το θεώρημα του Bell παρουσιάζεται στο: Bell, J.S., "On the Einstein Podolsky Rosen Paradox," Physics, Vol. 1, No. 3 (1964), pp. 195–200. Ο ίδιος ο Bell απέδωσε τα έγγραφα του Bohm το 1952 ως την άμεση έμπνευση για το έργο του.*
*Το Νόμπελ Φυσικής 2022 απονεμήθηκε στους Alain Aspect, John F. Clauser και Anton Zeilinger «για πειράματα με πεπλεγμένα φωτόνια, που διαπίστωσαν την παραβίαση των ανισοτήτων Bell και την πρωτοποριακή επιστήμη της κβαντικής πληροφορίας». Βλέπε: NobelPrize.org, «Το Νόμπελ Φυσικής 2022». *
*Οι διάλογοι Μπομ-Κρισναμούρτι εκτείνονται από το 1961 έως το 1986 και δημοσιεύονται σε διάφορους τόμους, κυρίως τους: Krishnamurti, J. &; Bohm, D., The Ending of Time (HarperCollins, 1985) και The Future of Humanity (HarperCollins, 1986).*
*Τα βιογραφικά στοιχεία του Bohm - συμπεριλαμβανομένων των ακροάσεων της HUAC, της σύλληψης και της αθώωσής του, της αναστολής του Πρίνστον και της εξορίας του στη Βραζιλία - τεκμηριώνονται στο: Peat, F.D., Infinite Potential: The Life and Ideas of David Bohm (Addison-Wesley, 1997). Η κατάσχεση διαβατηρίου επιβεβαιώνεται από αρχειακές πηγές στο Pari Center και στο Princeton Alumni Weekly.*
*Η περιγραφή του Bohm από τον Δαλάι Λάμα ως «γκουρού της επιστήμης μου» αναφέρεται στο ντοκιμαντέρ Infinite Potential: The Life & Ideas of David Bohm (2020), σε σκηνοθεσία Paul Howard.*
**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων
