Θεόδωρος Ατματζίδης, Υποστράτηγος ε.α
Η τουρκική στρατηγική αμφισβήτησης και οι διαχρονικές ελληνικές αδυναμίες διαχείρισης
Ηκρίση των Ιμίων το 1996, η αντιπαράθεση στην Κάσο το 2024 και η νέα ένταση γύρω από τον Great Sea Interconnector (GSI – Μεγάλη Διασύνδεση) τον Νοέμβριο του 2026 δεν αποτελούν ταυτόσημα γεγονότα. Διαφέρουν ως προς το αντικείμενο, τη νομική βάση και τις επιχειρησιακές συνθήκες. Συνδέονται, ωστόσο, από μια σταθερή τουρκική επιδίωξη: τη διεύρυνση των αμφισβητήσεων στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο και την προσπάθεια να αποκτήσει η Άγκυρα πρακτικό λόγο σε δραστηριότητες που αφορούν την άσκηση ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων.
Η ουσία δεν βρίσκεται μόνο στην έκδοση μιας NAVTEX ή στην παρουσία πολεμικών πλοίων. Βρίσκεται στην προσπάθεια να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι η Τουρκία διαθέτει αρμοδιότητα παρέμβασης ή ακόμη και δικαίωμα συναίνεσης σε δραστηριότητες που η Ελλάδα θεωρεί ότι εμπίπτουν στη δική της δικαιοδοσία. Πρόκειται για μια στρατηγική που δεν επιδιώκει απαραίτητα την άμεση ανατροπή μιας κατάστασης, αλλά τη σταδιακή μεταβολή των όρων μέσα στους οποίους ασκούνται τα ελληνικά δικαιώματα.
Η ελληνική ευθύνη βρίσκεται στο κατά πόσο η αντιμετώπιση κάθε επεισοδίου εντάσσεται σε έναν σταθερό σχεδιασμό ή εξαντλείται στην αποφυγή της εκάστοτε κρίσης. Η επανεμφάνιση της τουρκικής πρακτικής το 2026, δύο χρόνια μετά την Κάσο και υπό την ίδια κυβέρνηση, καθιστά αναγκαία μια συνολικότερη αποτίμηση.
Από τα Ίμια στην Κάσο: διαφορετικές κρίσεις, κοινή στρατηγική λογική
Η κρίση των Ιμίων τον Ιανουάριο του 1996 ξεκίνησε με αφορμή την προσάραξη του τουρκικού φορτηγού πλοίου «Figen Akat» και εξελίχθηκε σε σοβαρή στρατιωτική και διπλωματική αντιπαράθεση. Η Τουρκία αμφισβήτησε την ελληνική κυριαρχία στις δύο βραχονησίδες, ανέπτυξε ναυτικές δυνάμεις και κατέληξε στην αποβίβαση Τούρκων καταδρομέων στη μία από αυτές. Η κρίση αποκλιμακώθηκε έπειτα από αμερικανική διαμεσολάβηση και συμφωνία αμοιβαίας αποχώρησης, χωρίς να μεταβληθεί η προηγούμενη κατάσταση επί του πεδίου.[1]
Η ελληνική κυριαρχία στα Ίμια στηρίζεται στη συμβατική αλληλουχία των Συνθηκών της Λωζάννης του 1923 και των Παρισίων του 1947, καθώς και στις ιταλοτουρκικές συμφωνίες του 1932. Ιδιαίτερη σημασία έχει το συμπληρωματικό πρωτόκολλο της 28ης Δεκεμβρίου 1932, στο οποίο τα Ίμια περιλαμβάνονται στα σημεία που χρησιμοποιήθηκαν για τον καθορισμό της μέσης γραμμής μεταξύ Ιταλίας και Τουρκίας.[2]
Η κρίση δεν άλλαξε το νομικό καθεστώς των βραχονησίδων αλλά «γκρίζαρε τις περιοχές». Η Άγκυρα, αξιοποίησε την αντιπαράθεση για να προωθήσει συστηματικότερα τη θεωρία των «γκρίζων ζωνών» και να επεκτείνει την αμφισβήτηση σε άλλες ελληνικές νησίδες και βραχονησίδες.[3] Παράλληλα, τα Ίμια ανέδειξαν σοβαρές αδυναμίες στην ελληνική διαχείριση, ιδίως στην έγκαιρη συγκέντρωση και αξιολόγηση πληροφοριών και στην αποτύπωση της πραγματικής κατάστασης στο πεδίο.[4]
Η αποτροπή μιας πολεμικής σύγκρουσης ήταν αναμφίβολα αναγκαία. Το στρατηγικό πρόβλημα εντοπίζεται σε όσα ακολούθησαν: η Τουρκία διατήρησε την αμφισβήτηση ως ενεργό εργαλείο εξωτερικής πολιτικής, ενώ η Ελλάδα δεν κατόρθωσε να αποτρέψει τη μετατροπή της υπόθεσης των Ιμίων σε διαρκές πεδίο τουρκικών διεκδικήσεων.
Στην Κάσο, τον Ιούλιο του 2024, η ίδια ευρύτερη λογική εκδηλώθηκε σε διαφορετικό πεδίο. Το ιταλικό ερευνητικό πλοίο «Ievoli Relume», που πραγματοποιούσε έρευνες για την ηλεκτρική διασύνδεση Κρήτης–Κύπρου, βρέθηκε αντιμέτωπο με τουρκική στρατιωτική παρουσία. Η Άγκυρα υποστήριξε ότι οι εργασίες πραγματοποιούνταν σε περιοχή της τουρκικής υφαλοκρηπίδας, ενώ η Ελλάδα ανέπτυξε ναυτικές μονάδες για την παρακολούθηση και προστασία της δραστηριότητας.[5]
Στις 24 Ιουλίου 2024 ο ΑΔΜΗΕ ανακοίνωσε την ολοκλήρωση των εργασιών του πλοίου στα διεθνή ύδατα μεταξύ Κάσου και Καρπάθου.[6] Η εξέλιξη ήταν θετική σε επιχειρησιακό επίπεδο, αλλά δεν επέλυσε τη διαφορά ούτε ανέκοψε την τουρκική πρακτική. Η ολοκλήρωση μιας αποστολής δεν ισοδυναμεί με εξάλειψη της αμφισβήτησης, όταν αυτή μπορεί να επανέλθει σε επόμενη φάση του ίδιου έργου.
Αυτό είναι το ουσιαστικό δίδαγμα: η Τουρκία δεν χρειάζεται να επιτύχει σε κάθε επεισόδιο την άμεση διακοπή μιας ελληνικής δραστηριότητας. Αρκεί να διατηρεί ενεργή τη διεκδίκησή της, να αυξάνει το πολιτικό και επιχειρησιακό κόστος της ελληνικής αντίδρασης και να επιδιώκει να καταστήσει την παρουσία της παράγοντα που πρέπει να λαμβάνεται υπόψη.
Οι τρεις κρίσεις σε σύγκριση: η συνέχεια της τουρκικής μεθόδου
| Παράμετρος | Ίμια – 1996 | Κάσος – 2024 | GSI – Νοέμβριος 2026 |
|---|---|---|---|
| Αφορμή | Προσάραξη του «Figen Akat» και αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας | Έρευνες του «Ievoli Relume» για την ηλεκτρική διασύνδεση Κρήτης–Κύπρου | Νέα φάση ερευνών βυθού από το «Abeille Marengo» |
| Αντικείμενο αμφισβήτησης | Ελληνική κυριαρχία στις βραχονησίδες | Δικαιοδοσία και δικαιώματα στην υφαλοκρηπίδα της περιοχής ερευνών | Αρμοδιότητα διεξαγωγής ερευνών και ισχυρισμός περί τουρκικής «συγκατάθεσης» |
| Τουρκικό μέσο πίεσης | Διπλωματική και στρατιωτική κλιμάκωση, ναυτική παρουσία και δημιουργία τετελεσμένων | Αντίθετες αναγγελίες, πολεμικά πλοία και επιχειρησιακή πίεση στο ερευνητικό πλοίο | Αντίθετες NAVTEX, επίκληση τουρκικής υφαλοκρηπίδας και προβολή δικαιώματος συναίνεσης |
| Στρατηγική επιδίωξη | Εισαγωγή και διεύρυνση της θεωρίας των «γκρίζων ζωνών» | Εμπέδωση αμφισβήτησης ελληνικών αρμοδιοτήτων σε θαλάσσιες δραστηριότητες | Παρουσίαση της τουρκικής συναίνεσης ως αναγκαίας προϋπόθεσης για τις εργασίες |
| Ελληνική αντίδραση | Στρατιωτική κινητοποίηση και πολιτικοδιπλωματική διαχείριση με αμερικανική διαμεσολάβηση | Ανάπτυξη ναυτικών μονάδων και προστασία της ερευνητικής δραστηριότητας | Προγραμματισμένες ελληνικές και κυπριακές αναγγελίες, αδειοδότηση και ελληνική NAVWARN |
| Άμεσο αποτέλεσμα | Αποκλιμάκωση και επιστροφή στην προηγούμενη κατάσταση, χωρίς επίλυση της αμφισβήτησης | Ολοκλήρωση των ερευνών, χωρίς εξάλειψη των τουρκικών αξιώσεων | Έναρξη της νέας φάσης ερευνών, ενώ η αντιπαράθεση περί αρμοδιότητας συνεχίζεται |
| Μακροπρόθεσμη διάσταση | Διατήρηση των «γκρίζων ζωνών» ως εργαλείου τουρκικής πολιτικής | Επανάληψη της αμφισβήτησης σε στρατηγική ενεργειακή υποδομή | Επιχειρησιακή και διπλωματική προβολή τουρκικής αρμοδιότητας σε νέα φάση του έργου |
Η σύγκριση δεν εξισώνει τις τρεις κρίσεις. Στα Ίμια αμφισβητήθηκε η ίδια η ελληνική κυριαρχία. Στην Κάσο και στον GSI το επίκεντρο μετατοπίστηκε στη δικαιοδοσία επί θαλάσσιων δραστηριοτήτων και στην άσκηση κυριαρχικών δικαιωμάτων. Οι νομικές και επιχειρησιακές συνθήκες είναι διαφορετικές.
Η κοινή στρατηγική λογική, ωστόσο, είναι ευδιάκριτη: η Τουρκία επιδιώκει να μετατρέψει μια μονομερή διεκδίκηση σε πρακτικό παράγοντα που επηρεάζει τη συμπεριφορά της άλλης πλευράς.
Η μέθοδος προσαρμόζεται στις περιστάσεις. Στα Ίμια εκδηλώθηκε με αμφισβήτηση κυριαρχίας και στρατιωτική κλιμάκωση. Στην Κάσο και στον GSI χρησιμοποιούνται αναγγελίες, διπλωματικές παρεμβάσεις και επιχειρησιακή παρουσία για να αμφισβητηθεί η αρμοδιότητα διεξαγωγής συγκεκριμένων δραστηριοτήτων. Το ζητούμενο παραμένει η δημιουργία μιας κατάστασης στην οποία η ελληνική πλευρά καλείται να υπολογίζει την τουρκική αντίδραση πριν ασκήσει δικαιώματα που θεωρεί ότι απορρέουν από το διεθνές δίκαιο.
Νοέμβριος 2026: η επανάληψη της αμφισβήτησης
Η νέα φάση ερευνών για τον GSI επιβεβαιώνει ότι η υπόθεση της Κάσου δεν ήταν ένα μεμονωμένο επεισόδιο. Στις 6 Νοεμβρίου 2026 οι ελληνικές και κυπριακές αρχές εξέδωσαν τις σχετικές ναυτικές αναγγελίες για τις εργασίες ερευνών βυθού κατά μήκος της σχεδιαζόμενης διαδρομής του καλωδίου.[7]
Στις 7 Νοεμβρίου ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν, ερωτηθείς για την αντιπαράθεση, δήλωσε ότι «όλα είναι φυσιολογικά, όλα είναι καλά». Τουρκικές διπλωματικές πηγές υποστήριξαν ότι το ζήτημα είχε διευθετηθεί, ενώ η Αθήνα απέρριψε την εντύπωση ότι είχε υπάρξει συμφωνία ή συνεννόηση με την Τουρκία.[8]
Στις 10 Νοεμβρίου το γαλλικής σημαίας ερευνητικό πλοίο «Abeille Marengo» απέπλευσε από το Ηράκλειο για την έναρξη των προβλεπόμενων ερευνών βυθού.[9] Την ίδια ημέρα η Τουρκία εξέδωσε τη NAVTEX TURNHOS 1127/26, υποστηρίζοντας ότι οι ερευνητικές δραστηριότητες θα πραγματοποιούνταν σε γραμμές που είχαν συντονιστεί με τις αρμόδιες τουρκικές αρχές και για τις οποίες είχε εξασφαλιστεί η συγκατάθεσή τους. Η αναγγελία επικαλέστηκε την τουρκική υφαλοκρηπίδα στην Ανατολική Μεσόγειο και παρέπεμψε στην επιστολή της Τουρκίας προς τον ΟΗΕ της 18ης Μαρτίου 2020.[10]
Η διατύπωση περί τουρκικής «συγκατάθεσης» έχει ιδιαίτερη πολιτική και γεωπολιτική σημασία. Η Άγκυρα δεν περιορίστηκε σε μια γενική διαμαρτυρία. Επιχείρησε να παρουσιάσει τις εργασίες ως δραστηριότητα που προϋποθέτει τη δική της έγκριση, προβάλλοντας στην πράξη μια αρμοδιότητα την οποία διεκδικεί μονομερώς.
Στις 11 Νοεμβρίου η ελληνική Υδρογραφική Υπηρεσία εξέδωσε τη NAVWARN 1441/26, χαρακτηρίζοντας άκυρη και ανίσχυρη την τουρκική αναγγελία. Επισήμανε ότι σημαντικό μέρος των γραμμών ερευνών εμπίπτει, σύμφωνα με την ελληνική θέση, στην ελληνική Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ) και υφαλοκρηπίδα και ότι οι εργασίες πραγματοποιούνται βάσει ελληνικών αδειών.[11]
Η ελληνική αντίδραση είχε ουσιαστική σημασία. Οι ελληνικές και κυπριακές αναγγελίες είχαν εκδοθεί πριν από την τουρκική παρέμβαση, το πλοίο είχε αποπλεύσει βάσει του ελληνικού σχεδιασμού και η Αθήνα απάντησε με δική της αναγγελία, απορρίπτοντας ρητά την τουρκική αξίωση. Αυτό αποτελεί σαφή διαφορά σε σχέση με την εικόνα που είχε δημιουργηθεί στην Κάσο το 2024.
Ωστόσο, η έκδοση μιας ελληνικής NAVWARN, όσο αναγκαία και αν είναι, δεν αρκεί από μόνη της για να αντιμετωπίσει τη στρατηγική της Άγκυρας.
Η διαφορά των αναγγελιών δεν δημιουργεί τουρκικά δικαιώματα ούτε μεταβάλλει το νομικό καθεστώς της περιοχής. Αποτυπώνει, όμως, την επιμονή της Τουρκίας να διατηρεί ενεργή τη δική της εκδοχή για το ποιος έχει αρμοδιότητα στις συγκεκριμένες θαλάσσιες δραστηριότητες.
Το νομικό πλαίσιο και τα όρια των τουρκικών αξιώσεων
Στην επιστολή A/74/757 της 18ης Μαρτίου 2020 προς τον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ, η Τουρκία αποτύπωσε τη δική της αντίληψη για τα εξωτερικά όρια της υφαλοκρηπίδας της στην Ανατολική Μεσόγειο. Επικαλέστηκε τη μέση γραμμή μεταξύ τουρκικών και αιγυπτιακών ακτών, παρέπεμψε στο τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019 και υποστήριξε ότι τα νησιά δεν πρέπει να εμποδίζουν την προβολή της τουρκικής ηπειρωτικής ακτής.[12] Η Ελλάδα απέρριψε τους ισχυρισμούς αυτούς με την επιστολή A/74/758 της 19ης Μαρτίου 2020.[13]
Οι επιστολές αυτές καταγράφουν τις αντίθετες θέσεις των δύο κρατών. Δεν αποτελούν διεθνή δικαστική απόφαση ούτε συμφωνία οριοθέτησης. Η τουρκική επιχειρηματολογία δεν μπορεί, επομένως, να παρουσιάζεται ως νομικά κατοχυρωμένη πραγματικότητα.
Τομή υποθαλάσσιου καλωδίου (ενδεικτική φωτογραφία) · Πηγή εικόνας: Handelsblatt
Το άρθρο 121 της Σύμβασης των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) αναγνωρίζει στα νησιά χωρική θάλασσα, συνορεύουσα ζώνη, ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα, με την ειδική εξαίρεση της παραγράφου 3 για βράχους που δεν μπορούν να συντηρήσουν ανθρώπινη διαβίωση ή δική τους οικονομική ζωή. Η επίδραση ενός νησιού στην τελική οριοθέτηση επικαλυπτόμενων θαλάσσιων αξιώσεων είναι διαφορετικό ζήτημα από το εάν το νησί παράγει θαλάσσιες ζώνες.[14]
Αντίστοιχα, το άρθρο 79 της UNCLOS προβλέπει το δικαίωμα τοποθέτησης υποθαλάσσιων καλωδίων και αγωγών στην υφαλοκρηπίδα. Η ειδική πρόβλεψη περί συναίνεσης του παράκτιου κράτους για τη χάραξη της πορείας αφορά τους αγωγούς και δεν μπορεί να μεταφέρεται στα υποθαλάσσια ηλεκτρικά καλώδια.[15]
Για τον GSI έχει, συνεπώς, σημασία η διάκριση ανάμεσα στην πόντιση και συντήρηση του καλωδίου και στις τεχνικές ή επιστημονικές έρευνες που προηγούνται. Το άρθρο 246 της UNCLOS προβλέπει συναίνεση του παράκτιου κράτους για θαλάσσια επιστημονική έρευνα στην ΑΟΖ και στην υφαλοκρηπίδα. Το εάν οι συγκεκριμένες εργασίες εμπίπτουν σε αυτήν την κατηγορία πρέπει να κρίνεται βάσει της πραγματικής φύσης και του σκοπού τους, όχι απλώς από τον χαρακτηρισμό που επιλέγει ένα κράτος.[16] Παράλληλα, τα άρθρα 58 και 78 ρυθμίζουν τις ελευθερίες στην ΑΟΖ και διευκρινίζουν ότι η άσκηση δικαιωμάτων στην υφαλοκρηπίδα δεν μεταβάλλει το νομικό καθεστώς των υπερκείμενων υδάτων.[17]
Η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στην UNCLOS, γεγονός που απαιτεί διάκριση ανάμεσα στις συμβατικές υποχρεώσεις της Σύμβασης και στους κανόνες που έχουν αποκτήσει εθιμικό χαρακτήρα. Σε κάθε περίπτωση, η έκδοση μιας NAVTEX δεν αποτελεί πράξη οριοθέτησης ούτε δημιουργεί από μόνη της δικαιοδοσία. Η σημασία της τουρκικής αναγγελίας βρίσκεται κυρίως στην πολιτική και επιχειρησιακή επιδίωξη να εμφανιστεί η Άγκυρα ως αναγκαίο μέρος κάθε δραστηριότητας στην περιοχή.
Η ελληνική διαχείριση: από την αποφυγή της κρίσης στη στρατηγική αντιμετώπιση
Η κρίση της Κάσου και η νέα αντιπαράθεση για τον GSI σημειώθηκαν υπό την ίδια ελληνική κυβέρνηση. Επομένως, η επανάληψη του προβλήματος δεν μπορεί να αποδοθεί σε ασυνέχεια μεταξύ διαφορετικών κυβερνήσεων.
Το 2025 δημοσιεύματα ανέφεραν προσωρινή αναστολή της χρηματοδότησης και καθυστερήσεις του έργου, λόγω γεωπολιτικών και χρηματοοικονομικών δυσκολιών.[19] Τον Ιανουάριο του 2026 η Nexans ανακοίνωσε αναπρογραμματισμό των δραστηριοτήτων, διευκρινίζοντας ότι το έργο παρέμενε ενεργό και ότι η εταιρεία εξακολουθούσε να δεσμεύεται για την ολοκλήρωσή του.[20]
Στις 5 Αυγούστου 2026 συμφωνήθηκε η είσοδος της γαλλικής Meridiam ως πλειοψηφικού μετόχου στην εταιρεία GSI, παράλληλα με συμφωνία για τις εργασίες ερευνών βυθού.[21] Η Meridiam κατέχει το 66% και ο ΑΔΜΗΕ το 34%.[22] Η εξέλιξη ενισχύει την επενδυτική βάση και την ευρωπαϊκή διάσταση του έργου. Δεν πρέπει, όμως, να συγχέεται η συμμετοχή ενός γαλλικού επενδυτικού ομίλου με αυτόματη κρατική ή στρατιωτική εγγύηση της Γαλλίας.
Η επιλογή του γαλλικής σημαίας «Abeille Marengo» διαφοροποιεί το πολιτικό περιβάλλον σε σχέση με το ιταλικό «Ievoli Relume», καθώς ενδεχόμενη παρέμβαση εναντίον του θα μπορούσε να έχει ευρύτερες διπλωματικές συνέπειες. Δεν αποτελεί, ωστόσο, από μόνη της εγγύηση αποτροπής.[23]
Παράλληλα, οι όροι της σχετικής διαδικασίας προέβλεπαν ενημέρωση των αρμόδιων υπηρεσιών του Πολεμικού Ναυτικού πριν από την έναρξη των εργασιών και καθημερινή ενημέρωση κατά τη διάρκειά τους.[24] Η πρόβλεψη αυτή, σε συνδυασμό με την έγκαιρη έκδοση των NAVTEX, δείχνει καλύτερη προετοιμασία το 2026 ως προς την αδειοδότηση, την ενημέρωση και τον συντονισμό με την Κυπριακή Δημοκρατία.
Αυτές οι βελτιώσεις πρέπει να αναγνωριστούν. Δεν απαντούν, όμως, από μόνες τους στο βαθύτερο στρατηγικό ερώτημα: έχει μετατραπεί η εμπειρία του 2024 σε ένα ολοκληρωμένο σχέδιο αντιμετώπισης ενδεχόμενης τουρκικής παρέμβασης; Η δημόσια πληροφόρηση δεν επιτρέπει ασφαλές συμπέρασμα για τον επιχειρησιακό σχεδιασμό και τους κανόνες εμπλοκής, οι οποίοι άλλωστε δεν είναι απαραίτητο να δημοσιοποιούνται. Η πολιτική ηγεσία, ωστόσο, οφείλει να εξασφαλίζει ότι υπάρχουν σαφείς διαδικασίες, κατανομή αρμοδιοτήτων και προκαθορισμένα επίπεδα αντίδρασης.
Εδώ βρίσκεται και η ευρύτερη πολιτική διάσταση της σύγκρισης με τα Ίμια. Οι κυβερνήσεις του 1996 και της περιόδου 2024–2026 λειτούργησαν σε διαφορετικές συνθήκες και αντιμετώπισαν διαφορετικές κρίσεις. Παρουσιάζουν, ωστόσο, ένα κοινό πρόβλημα που αξίζει να εξεταστεί: την προτεραιότητα στην αποφυγή της κλιμάκωσης και στη διατήρηση της διπλωματικής ηρεμίας, χωρίς πάντοτε να ακολουθεί αντίστοιχη στρατηγική αξιοποίηση της κρίσης για την ανάδειξη των ελληνικών θέσεων.
Η αποκλιμάκωση είναι θεμιτός και συχνά αναγκαίος στόχος. Όταν, όμως, μετατρέπεται σε αυτοσκοπό, κινδυνεύει να περιορίσει τις επιλογές της χώρας. Η Ελλάδα καταλήγει να διαχειρίζεται την ένταση που προκαλεί η τουρκική πλευρά, αντί να διαμορφώνει η ίδια το διπλωματικό και πολιτικό πλαίσιο μέσα στο οποίο θα αξιολογείται η αντιπαράθεση.
Έτσι δημιουργείται ένας επαναλαμβανόμενος μηχανισμός:
η Τουρκία προβάλλει μια διεκδίκηση,
την υποστηρίζει με κινήσεις στο πεδίο και
επιδιώκει να καταστήσει την ελληνική αντίδραση αντικείμενο διαπραγμάτευσης ή συνεννόησης.
Η Αθήνα επικεντρώνεται στην εκτόνωση της κρίσης, ενώ η αρχική αμφισβήτηση παραμένει ενεργή και μπορεί να επανέλθει σε διαφορετική μορφή. Η απουσία μακροπρόθεσμης συνέχειας επιτρέπει στην Άγκυρα να επαναλαμβάνει την ίδια μέθοδο, προσαρμόζοντας κάθε φορά τα μέσα της.
Το εξαμερές σχήμα της τουρκικής μεθόδου
Η τουρκική πρακτική μπορεί να αποτυπωθεί σε έξι αλληλένδετα στάδια:
Προβολή: Διατύπωση αξιώσεων μέσω δηλώσεων, χαρτών, επίσημων επιστολών και NAVTEX.
Παρουσία: Ενίσχυση της πολιτικής διεκδίκησης με ναυτικές ή άλλες επιχειρησιακές κινήσεις.
Πίεση: Αύξηση του πολιτικού και επιχειρησιακού κόστους για τη συνέχιση της ελληνικής δραστηριότητας.
Διπλωματική διαχείριση: Προσπάθεια παρουσίασης της τουρκικής θέσης ως ζητήματος που απαιτεί συνεννόηση ή διαπραγμάτευση.
Αποκλιμάκωση: Περιορισμός της έντασης όταν η περαιτέρω κλιμάκωση δεν εξυπηρετεί τους επιδιωκόμενους σκοπούς.
Αξιοποίηση προηγουμένου: Επαναφορά της αρχικής αξίωσης σε επόμενη κρίση, με στόχο να αποκτήσει μεγαλύτερο πολιτικό και διπλωματικό βάρος.
Το σχήμα δεν αποτελεί αναλυτικό εργαλείο αλλά σοβαρή ένδειξη ότι κάθε τουρκική κίνηση εντάσσεται σε ένα απολύτως προκαθορισμένο σχέδιο. Η αξία του βρίσκεται στο ότι επιτρέπει να εξετάζουμε τη συνέχεια της τουρκικής συμπεριφοράς πέρα από το εκάστοτε επεισόδιο.
Στην περίπτωση του GSI, η δήλωση Φιντάν στις 7 Νοεμβρίου ότι «όλα είναι καλά» δεν συνοδεύτηκε από εγκατάλειψη της τουρκικής θέσης. Τρεις ημέρες αργότερα εκδόθηκε η TURNHOS 1127/26, με ρητή αναφορά σε τουρκική υφαλοκρηπίδα και συγκατάθεση των τουρκικών αρχών.[8][10] Η εξέλιξη δείχνει ότι η αποκλιμάκωση της δημόσιας ρητορικής δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκη εγκατάλειψη των διεκδικήσεων.
Το πρόβλημα για την Ελλάδα είναι ότι κάθε επεισόδιο μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μεμονωμένη κρίση, ενώ η Τουρκία διατηρεί τη δυνατότητα να επαναφέρει την ίδια αξίωση σε επόμενη δραστηριότητα. Η ελληνική στρατηγική οφείλει να αξιολογεί όχι μόνο την έκβαση της στιγμής, αλλά και το πολιτικό και επιχειρησιακό αποτύπωμα που αφήνει.
Τι πρέπει να αλλάξει: τέσσερις συγκεκριμένες παρεμβάσεις
Η ελληνική απάντηση χρειάζεται να στηριχθεί σε ένα μόνιμο, διακλαδικό και διυπουργικό σύστημα διαχείρισης στρατηγικών υποδομών σε περιοχές αμφισβητούμενης δικαιοδοσίας. Ο GSI δεν είναι ένα συνηθισμένο τεχνικό έργο. Συνδέεται με την ενεργειακή ασφάλεια της Ελλάδας, της Κύπρου και της Ευρωπαϊκής Ένωσης και απαιτεί σχεδιασμό ανάλογο της γεωπολιτικής του σημασίας.
Πρώτον, θεσμοθετημένη προληπτική ενημέρωση και κινητοποίηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Πριν από κάθε νέα φάση εργασιών, ο ΑΔΜΗΕ, σε συνεργασία με τα υπουργεία Εξωτερικών και Περιβάλλοντος και Ενέργειας, πρέπει να διαβιβάζει πλήρη φάκελο με τη διαδρομή, τις συντεταγμένες, τις άδειες, το χρονοδιάγραμμα και τις πιθανές παρεμβάσεις τρίτων. Η ενημέρωση πρέπει να συνοδεύεται από αίτημα θεσμικής παρακολούθησης και πολιτικής στήριξης.[25]
Δεύτερον, ενιαίος μηχανισμός συντονισμού και επικοινωνίας. Απαιτείται μόνιμη διυπουργική ομάδα με συμμετοχή των υπουργείων Εξωτερικών, Εθνικής Άμυνας, Ναυτιλίας και Περιβάλλοντος και Ενέργειας, του ΓΕΕΘΑ και του ΑΔΜΗΕ. Η ομάδα πρέπει να διαθέτει κοινή επιχειρησιακή εικόνα, να αξιολογεί τις εξελίξεις και να εισηγείται συγκεκριμένες επιλογές στην πολιτική ηγεσία. Παράλληλα, ενιαίος μηχανισμός δημόσιας ενημέρωσης θα αποτρέπει αντικρουόμενες δηλώσεις και επικοινωνιακά κενά.
Ελληνική φρεγάτα σε θαλάσσια άσκηση (ενδεικτική φωτογραφία) · Πηγή εικόνας: OnAlert / ΓΕΑ / Eurokinissi
Τρίτον, προκαθορισμένο επιχειρησιακό πρωτόκολλο παρουσίας και συνοδείας. Το ΓΕΕΘΑ και το Πολεμικό Ναυτικό, σε συνεργασία με το Υπουργείο Εξωτερικών και τις αρμόδιες λιμενικές αρχές, πρέπει να διαθέτουν εγκεκριμένα σχέδια για κάθε φάση του έργου. Τα σχέδια οφείλουν να καλύπτουν την παρακολούθηση, τη συνοδεία, την αντιμετώπιση παρενοχλήσεων, την καταγραφή περιστατικών και τα επίπεδα αντίδρασης. Η ναυτική παρουσία δεν αποσκοπεί στην πρόκληση έντασης, αλλά στην προστασία της ελευθερίας εκτέλεσης νόμιμων δραστηριοτήτων.
Τέταρτον, συνεχής νομική και διπλωματική τεκμηρίωση. Για κάθε φάση εργασιών πρέπει να υπάρχει επικαιροποιημένος φάκελος με τις άδειες, τις συντεταγμένες, τη νομική βάση, τις τουρκικές αναγγελίες και τις ελληνικές αντιδράσεις. Κάθε μονομερής τουρκική ενέργεια πρέπει να αντιμετωπίζεται με έγκαιρη διαμαρτυρία και ενημέρωση των ευρωπαϊκών εταίρων. Η Ελλάδα οφείλει να διατηρεί συνεχή διπλωματική και νομική παρουσία, ώστε να μην ξεκινά κάθε φορά από μηδενική βάση.
Τα μέτρα αυτά ορίζουν σαφή αλυσίδα ευθύνης: ο ΑΔΜΗΕ παρέχει τα τεχνικά δεδομένα, η κυβέρνηση εξασφαλίζει τον πολιτικό και διπλωματικό συντονισμό, το ΓΕΕΘΑ σχεδιάζει την επιχειρησιακή προστασία και το Υπουργείο Εξωτερικών αναλαμβάνει τη διεθνή τεκμηρίωση και κινητοποίηση. Με αυτόν τον τρόπο η αποτροπή αποκτά συγκεκριμένο περιεχόμενο και δεν περιορίζεται σε δηλώσεις αποφασιστικότητας.
Ο GSI ως ευρωπαϊκή στρατηγική υποδομή
Η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου δεν αφορά μόνο τις διμερείς σχέσεις των δύο χωρών. Αποτελεί τμήμα του ευρωπαϊκού σχεδιασμού για την ενεργειακή ασφάλεια και την ενοποίηση των ηλεκτρικών δικτύων.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στο European Grids Package του Δεκεμβρίου 2025, ενέταξε τον Great Sea Interconnector στις ενεργειακές διασυνδέσεις προτεραιότητας. Επισήμανε ότι η Κύπρος παραμένει το τελευταίο κράτος-μέλος της ΕΕ που δεν έχει συνδεθεί με το ευρωπαϊκό ηλεκτρικό δίκτυο και ότι ο GSI αποσκοπεί στον τερματισμό αυτής της απομόνωσης. Για το τμήμα Ελλάδας–Κύπρου έχουν προβλεφθεί ευρωπαϊκές επιχορηγήσεις ύψους 658 εκατομμυρίων ευρώ. Η Επιτροπή αναγνωρίζει, παράλληλα, ότι το σύνθετο γεωπολιτικό περιβάλλον μπορεί να επηρεάσει το χρονοδιάγραμμα και το κόστος του έργου.[25]
Αυτή είναι η διάσταση που Ελλάδα και Κύπρος πρέπει να αναδείξουν με μεγαλύτερη συνέπεια. Η προστασία του GSI δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως διμερές ζήτημα με την Τουρκία. Αφορά την ενεργειακή ασφάλεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης και την ελευθερία υλοποίησης μιας υποδομής κοινού ενδιαφέροντος. Η ευρωπαϊκή χρηματοδότηση και πολιτική υποστήριξη έχουν αξία, αλλά δεν υποκαθιστούν την ευθύνη των δύο κρατών για την προστασία των δραστηριοτήτων τους.
Συμπέρασμα
Από τα Ίμια έως την Κάσο και τον GSI, η τουρκική πολιτική αμφισβήτησης παρουσιάζει αξιοσημείωτη συνέχεια, παρά τις διαφορές των επιμέρους κρίσεων. Η Άγκυρα προβάλλει διεκδικήσεις, τις συνοδεύει κατά περίπτωση με επιχειρησιακή παρουσία και επιχειρεί να δημιουργήσει την εντύπωση ότι η άσκηση ελληνικών δικαιωμάτων προϋποθέτει τη δική της ανοχή ή συναίνεση.
Η στρατηγική αυτή δεν στηρίζεται πάντοτε στην άμεση επιβολή τετελεσμένων. Συχνά επιδιώκει κάτι πιο σταδιακό: να καταστήσει την τουρκική αντίδραση μόνιμη παράμετρο κάθε ελληνικής πρωτοβουλίας και να μεταφέρει το βάρος από την ουσία των δικαιωμάτων στη διαχείριση της αμφισβήτησης. Αυτή είναι η πραγματική συνέχεια από τα Ίμια έως την Κάσο και τον GSI.
Η ελληνική αποτίμηση πρέπει να είναι εξίσου ευθεία. Το 2026 η Αθήνα εμφανίστηκε καλύτερα προετοιμασμένη σε σχέση με το 2024 ως προς την αδειοδότηση, την έκδοση των αναγγελιών, την ενημέρωση των αρμόδιων αρχών και τον συντονισμό με τη Λευκωσία. Πρόκειται για ουσιαστικές βελτιώσεις. Δεν αρκούν, όμως, εάν δεν εντάσσονται σε μια συνεκτική στρατηγική που θα συνδέει την πολιτική, τη διπλωματία, τη νομική τεκμηρίωση και την επιχειρησιακή προστασία.
Πέρα από τις επιμέρους διαφορές των δύο κρίσεων, αναδεικνύεται μια αξιοσημείωτη συνέχεια στη φιλοσοφία διαχείρισης της εξωτερικής πολιτικής από τις κυβερνήσεις που αντιμετώπισαν τα Ίμια και την κρίση της Κάσου, καθώς και τη μετέπειτα πορεία του Great Sea Interconnector (GSI). Η προτεραιότητα στην αποφυγή της έντασης και στην αποκλιμάκωση, όταν δεν συνοδεύεται από σαφή, συνεκτική και ενεργητική στρατηγική υπεράσπισης των ελληνικών θέσεων, ενδέχεται να περιορίζει τα διπλωματικά περιθώρια της χώρας και να αφήνει χώρο στην τουρκική τακτική. Η Άγκυρα επιδιώκει διαχρονικά να μετατρέπει τις μονομερείς αμφισβητήσεις της σε μόνιμη παράμετρο των ελληνοτουρκικών σχέσεων, διευρύνοντας σταδιακά τις λεγόμενες «γκρίζες ζώνες» και δημιουργώντας την εντύπωση ότι η άσκηση ελληνικών δικαιωμάτων προϋποθέτει συνεννόηση ή ανοχή της Τουρκίας. Υπό αυτή την έννοια, η διαχείριση μιας κρίσης κρίνεται και από το κατά πόσο η αποκλιμάκωση διαφυλάσσει τη θέση της Ελλάδας ή αφήνει πίσω της νέα δεδομένα που ευνοούν τη στρατηγική της άλλης πλευράς.
Ελπίζω, μετά τις ευχαριστίες προς την αμερικανική πλευρά, να μην χρειστεί να προσθέσουμε στο τέλος και τις ευχαριστίες προς τη Γαλλία, αφού τελικά χρειάστηκε και η δική της παρέμβαση για να δοθεί διέξοδος σε μια κατάσταση που η ελληνική διπλωματία δυσκολεύτηκε να διαχειριστεί. Το ζήτημα, δεν είναι να αναζητούμε κάθε φορά εξωτερική παρέμβαση για τη διαχείριση των ελληνοτουρκικών κρίσεων, αλλά να διαθέτουμε σαφή στρατηγική και την απαραίτητη διπλωματική και επιχειρησιακή ετοιμότητα. Η Ελλάδα οφείλει να διατηρεί ανοικτούς τους διαύλους επικοινωνίας, χωρίς όμως να επιτρέπει να μετατρέπονται σε μηχανισμό έμμεσης αποδοχής ή κανονικοποίησης των τουρκικών διεκδικήσεων.
Το ζητούμενο για την χώρα μας, δεν είναι η κλιμάκωση με την Τουρκία αλλά η σταθερή άσκηση των ελληνικών δικαιωμάτων, η έγκαιρη και τεκμηριωμένη διπλωματική αντίδραση και η διαμόρφωση συνθηκών στις οποίες η Τουρκία δεν θα μπορεί να μετατρέπει κάθε ελληνική δραστηριότητα σε νέο πεδίο αμφισβήτησης.
Τα Ίμια υπενθυμίζουν ότι μια κρίση δεν κρίνεται μόνο από το αν αποφεύχθηκε η σύγκρουση. Κρίνεται και από το τι μένει μετά την αποκλιμάκωση, ποια συμπεράσματα εξάγονται και εάν η επόμενη κρίση βρίσκει τη χώρα καλύτερα προετοιμασμένη.
Αυτή είναι η ουσιαστική δοκιμασία για την ελληνική πολιτική και στρατηγική διαχείριση: να μην περιορίζεται στην αντιμετώπιση των τουρκικών πρωτοβουλιών, αλλά να διαμορφώνει η ίδια το πλαίσιο μέσα στο οποίο υπερασπίζεται και προβάλλει τα εθνικά της συμφέροντα. https://www.anixneuseis.gr/
**Εδώ εκθέτουμε απόψεις και πληροφορία.Δεν συμφωνούμε απαραίτητα με τους αρθρογράφους.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου