το πρώτο μέρος εδώ
ΜΕΡΟΣ 6: Η ΥΠΟΓΕΙΑ ΜΑΧΗ - ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΑ ΠΡΟΤΥΠΑ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΡΟΕΣ ΚΑΙ ΥΠΕΡΕΘΝΙΚΟΙ ΠΑΙΚΤΕΣ
Ο φαινομενικά «επίπεδος» κόσμος της παγκοσμιοποίησης δεν εξαφανίστηκε. Μετατράπηκε σε πεδίο μάχης. Ενώ οι στρατοί αναδιοργανώνονται και οι διπλωμάτες διαπραγματεύονται, η πραγματική σύγκρουση διεξάγεται σε τρία αόρατα μέτωπα: τις ιδεολογίες, τις αλυσίδες εφοδιασμού και τους χώρους όπου δρουν οντότητες χωρίς σημαία αλλά με τεράστια ισχύ.
α. Ο ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ: Όχι μεταφορά, αλλά στρατηγική
Η λεγόμενη «πολιτισμική σύγκρουση» δεν είναι παρεπόμενο των γεωπολιτικών ανταγωνισμών. Είναι κεντρικό εργαλείο τους.
Η Δύση και το «προοδευτικό αφήγημα»: Για τις ΗΠΑ και την ΕΕ, η προώθηση δικαιωμάτων LGBTQ+, φυλετικής ισότητας και πολυπολιτισμικότητας δεν είναι απλώς εσωτερική πολιτική. Είναι το νέο «αφήγημα εξαγωγής» που αντικαθιστά τη δημοκρατία ως ιδεολογικό προϊόν. Επιτυγχάνει τρεις στόχους: θεσμοθετεί νέες νόρμες που επιβάλλει σχεδόν απολυταρχικά να γίνουν συμβατές με την καθημερινότητα της δυτικής κοινωνικής δομής, αποσταθεροποιεί παραδοσιακές κοινωνίες-αντιπάλους (Ρωσία, ισλαμικός κόσμος, τμήματα της Αφρικής) μέσω εσωτερικών διαιρέσεων, και δημιουργεί πιστά «πολιτισμικά προτεκτοράτα» μεταξύ των αστικών ελίτ παγκοσμίως.
Η αντίδραση ως αντι-ηγεμονικό εργαλείο: Ρωσία, Ουγγαρία, Τουρκία, τμήματα της Αφρικής και της Λατινικής Αμερικής δεν αντιδρούν απλώς συντηρητικά. Χρησιμοποιούν την αντι-μετανάστευση, την προάσπιση της «οικογένειας» και την απόρριψη του «woke» ως το ισχυρότερο αφήγημα αντίστασης στη δυτική ηγεμονία. Κινητοποιούν τη «σιωπηλή πλειοψηφία», οικοδομούν γεωπολιτικούς άξονες (Ρωσία-Αφρική, Ουγγαρία-Τουρκία) και παρουσιάζουν τον εαυτό τους ως προστάτες ενός «φυσικού» κόσμου απέναντι στη «δυτική παρακμή».
Η Κίνα παίζει διαφορετικό παιχνίδι: Δεν συμμετέχει στον πολιτισμικό πόλεμο - τον εκμεταλλεύεται. Εξωτερικά, πουλάει σε «woke» καταναλωτές και διατηρεί εμπορικές σχέσεις με όλους. Εσωτερικά, καταδικάζει τις ίδιες ιδέες ως «δυτική διαφθορά». Διατηρεί τον ρόλο του «ουδέτερου» για να κερδίζει πόντους από όλες τις πλευρές, ενώ προωθεί το δικό της αφήγημα: την «αναγέννηση του κινεζικού έθνους» ως εναλλακτικό μοντέλο νεωτερικότητας.
Το συμπέρασμα είναι ανησυχητικό: Οι εσωτερικές κοινωνικές συγκρούσεις του 21ου αιώνα για το φύλο, την ταυτότητα, τη μετανάστευση , δεν είναι αυθόρμητες. Είναι ενισχυμένες, χρηματοδοτημένες και χειραγωγημένες ως γεωπολιτικά proxy wars. Ο «πολιτισμικός πόλεμος» είναι πραγματικός πόλεμος με άλλα μέσα.
β. Η ΟΠΛΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΕΜΠΟΡΙΟΥ: Από παγκόσμιες αλυσίδες σε παγκόσμιες πιέσεις
Το παγκόσμιο εμπόριο δεν καταρρέει. Μετατρέπεται σε πεδίο μάχης.
Οι κυρώσεις ως όπλο μαζικής καταστροφής: Δεν είναι πλέον απλώς οικονομική τιμωρία. Είναι τεχνολογικός αποκλεισμός (η ταϊβανέζικη TSMC αρνείται να πουλήσει τσιπ στην Κίνα με εντολή των ΗΠΑ), λογιστική απομόνωση (αποκλεισμός από το SWIFT), ασφαλιστικός στραγγαλισμός (δεν μπορείς να μεταφέρεις πετρέλαιο χωρίς δυτική ασφάλιση). Η Ρωσία ανακάλυψε ότι οι κυρώσεις μπορούν να είναι πιο καταστροφικές από έναν συμβατικό πόλεμο.
Το Friendshoring , η νέα γεωπολιτική του εφοδιασμού: Οι ΗΠΑ και η ΕΕ δεν αναζητούν πλέον τους φθηνότερους προμηθευτές, αλλά τους γεωπολιτικά αξιόπιστους. Η αλυσίδα εφοδιασμού για μικροτσίπ, φάρμακα ή σπάνια μέταλλα είναι πλέον ζήτημα εθνικής ασφάλειας. Αυτό σχηματίζει νέα μπλοκ: ένα «δημοκρατικό» μπλοκ (ΗΠΑ, ΕΕ, Ιαπωνία, Ν. Κορέα, Αυστραλία) έναντι ενός ρευστού μπλοκ του Global South με ειδικές διμερείς συμφωνίες (Κίνα-Ρωσία, Ινδία-Ρωσία, Κίνα-Σαουδική Αραβία).
Τα νέα «όπλα» : νερό, σιτηρά, δεδομένα: Η Ρωσία χρησιμοποιεί τα σιτηρά της ως διπλωματικό εργαλείο στην Αφρική. Η Τουρκία χρησιμοποιεί τους μετανάστες ως μοχλό πίεσης στην ΕΕ. Η Κίνα ελέγχει το 60% της παγκόσμιας παραγωγής σπάνιων γαιών , απαραίτητων για κάθε σύγχρονη τεχνολογία. Η παγκοσμιοποίηση δημιούργησε ακραίες αλληλεξαρτήσεις, και τώρα κάθε εξάρτηση μπορεί να μετατραπεί σε όπλο εκβιασμού.
Η εποχή του «εμπορίου για το εμπόριο» τελείωσε. Κάθε ροή αγαθών, πληροφοριών ή ανθρώπων αξιολογείται πρώτα από το γεωπολιτικό της κόστος και μετά από το οικονομικό της όφελος.
γ. ΟΙ ΠΑΙΚΤΕΣ ΧΩΡΙΣ ΣΗΜΑΙΑ: Υπερδυνάμεις πέρα από τα κράτη
Πίσω από τα κράτη - και συχνά πάνω από αυτά - κινούνται οντότητες που δεν έχουν σύνορα αλλά έχουν τεράστια επιρροή.
Οι Τεχνολογικοί Κολοσσοί (Big Tech): Google, Meta, Microsoft, Apple, Amazon, TikTok, OpenAI. Έχουν «πληθυσμούς» χρηστών μεγαλύτερους από κάθε χώρα. Διαθέτουν δεδομένα που καμία κυβέρνηση δεν έχει. Ελέγχουν τους αλγορίθμους που καθορίζουν τι βλέπει ο πλανήτης. Η μάχη για τον έλεγχο της τεχνητής νοημοσύνης δεν είναι απλώς τεχνολογικός ανταγωνισμός - είναι ο πραγματικός αγώνας για την παγκόσμια ηγεμονία του 21ου αιώνα. Η Κίνα το κατάλαβε πρώτη (Great Firewall, κοινωνική βαθμολόγηση, κρατικός έλεγχος των εταιρειών). Η ΕΕ προσπαθεί να το ρυθμίσει (GDPR, AI Act, DMA). Οι ΗΠΑ το εμπορεύονται και ελπίζουν ότι οι εταιρείες τους θα παραμείνουν «πατριωτικές».
Οι πολυεθνικές δεν έχουν πατρίδα. Ακόμα και αν έχουν γεννηθεί, χρηματοδοτηθεί και γιγαντωθεί σε κάποια χώρα δεν έχουν κάποιο πρόβλημα να μεταφέρουν τις έδρες τους σε άλλες χώρες που θα τους δημιουργούν λιγότερα προβλήματα ή θα μεγιστοποιούν τα κέρδη τους.
Οι Παγκόσμιοι Χρηματοπιστωτικοί Διαχειριστές: BlackRock, Vanguard, State Street διαχειρίζονται μαζί πάνω από 20 τρισεκατομμύρια δολάρια - περισσότερα από το ΑΕΠ των ΗΠΑ. Οι αποφάσεις τους για το πού θα επενδύσουν ή από πού θα αποσυρθούν είναι ισχυρότερες από πολλές κυρώσεις. Όταν το BlackRock αποφασίζει να μειώσει την έκθεσή του σε μια χώρα, η χώρα αυτή βρίσκεται σε κρίση πριν καν το καταλάβει.
Τα Κρατικά Επενδυτικά Ταμεία (Sovereign Wealth Funds): Νορβηγία (1,4 τρισ. δολάρια), Abu Dhabi (900 δισ.), Σαουδική Αραβία (700 δισ.), Σιγκαπούρη, Κατάρ, Κουβέιτ. Είναι τα υβρίδια: κρατική ισχύς με εταιρική λογική. Δεν ψηφίζουν στον ΟΗΕ, αλλά αγοράζουν τμήματα δυτικών οικονομιών. Το νορβηγικό συνταξιοδοτικό ταμείο κατέχει μετοχές σε 9.000 εταιρείες παγκοσμίως. Τα αραβικά ταμεία αγοράζουν λιμάνια, ποδοσφαιρικές ομάδες, τεχνολογικές εταιρείες. Είναι η «ήπια ισχύς» της νέας εποχής - αθόρυβη, αποτελεσματική, σχεδόν αόρατη.
Δίκτυα στη σκιά: Καρτέλ ναρκωτικών, δίκτυα διακίνησης ανθρώπων, κυβερνοεγκληματίες, τρομοκρατικές οργανώσεις. Αυτοί δεν προσπαθούν να ελέγξουν το σύστημα - ευδοκιμούν στα κενά του. Εμπορεύονται όπλα, ανθρώπους, πληροφορίες και ουσίες εκεί όπου η κρατική εξουσία αδυνατεί ή αρνείται να φτάσει. Είναι οι παρασιτικοί ωφελούμενοι της αποσύνθεσης.
Το κράτος δεν είναι πλέον ο μοναδικός ή απαραίτητα ο κυρίαρχος παίκτης. Υπάρχει μια συνεχής τριμερής σύγκρουση: κράτη που προσπαθούν να διατηρήσουν ή να ανακτήσουν τον έλεγχο, εταιρείες και ταμεία που προσπαθούν να διατηρήσουν την αυτονομία τους, και σκιώδεις οντότητες που εκμεταλλεύονται κάθε αδυναμία. Και οι τρεις χρησιμοποιούν τους πολίτες ως πιόνια, καταναλωτές ή θύματα.
γ. ΠΩΣ ΣΥΝΔΕΕΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΑΠΟΣΥΝΘΕΣΗ
Αυτό το «υπόγειο» επίπεδο σύγκρουσης δεν είναι ξεχωριστό από την αποσύνθεση. Είναι ο μηχανισμός της.
Η διάσπαση σε βάθος: Δεν αλλάζουν μόνο οι χάρτες. Διασπώνται οι κοινωνίες (μέσω πολιτισμικών πολέμων), οι οικονομίες (μέσω στρατηγικής αποσύνδεσης), οι πιστώσεις εμπιστοσύνης (μέσω της μάχης εταιρειών-κρατών-πολιτών).
Η γενίκευση της καχυποψίας: Η υπόγεια μάχη δημιουργεί έναν κόσμο όπου κανείς δεν μπορεί να εμπιστευτεί πλήρως τον γείτονά του, την είδηση που διαβάζει, το προϊόν που αγοράζει, ή τη σοβαρότητα της κυβέρνησής του. Η καχυποψία γίνεται η προεπιλεγμένη στάση.
Η «σιωπή» των ηγετών εξηγείται: Ίσως δεν αντιδρούν σε κάθε φαινομενική πρόκληση, γιατί η ενέργειά τους εστιάζεται σε αυτή την αόρατη, πολυμέτωπη μάχη , δυσκολότερη να επικοινωνηθεί, πιο κρίσιμη για την επιβίωσή τους.
Η αποσύνθεση, λοιπόν, δεν είναι απλώς μια γεωπολιτική διαδικασία που συμβαίνει στους χάρτες. Είναι μια ολική διάβρωση σε κάθε επίπεδο - πολιτισμικό, οικονομικό, τεχνολογικό, θεσμικό. Είναι ο λόγος που ο απλός πολίτης αισθάνεται χαμένος και θυμωμένος, ακόμα κι αν δεν υπάρχει πόλεμος στην πόρτα του. Ο πόλεμος υπάρχει , απλώς δεν τον αναγνωρίζει.
ΜΕΡΟΣ 7: Η ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΣΗ ΩΣ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΕΥΠΑΘΕΙΑ - Η ΤΕΧΝΗΤΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΧΩΡΙΣ ΕΦΕΔΡΕΙΕΣ
Η παγκοσμιοποίηση δεν ήταν απλώς μια οικονομική πολιτική. Ήταν ένα πείραμα κοινωνικής μηχανικής σε πλανητική κλίμακα: υπερ-ειδίκευση της παραγωγής, συντονισμός μέσω της «αόρατης χειρός» της αγοράς, πλήρης εξάρτηση από εύθραυστες αλυσίδες εφοδιασμού που εκτείνονται σε χιλιάδες χιλιόμετρα. Το πείραμα λειτούργησε υπό ιδανικές συνθήκες. Η αποσύνθεση αρχίζει όταν αυτές οι συνθήκες εξαφανίζονται πχ Covid-19
α. Η ΨΕΥΔΑΙΣΘΗΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΔΟΤΙΚΟΤΗΤΑΣ
Το παγκόσμιο σύστημα βελτιστοποιήθηκε για την αποδοτικότητα. Όχι για την ανθεκτικότητα.
Η Ευρώπη και τα τρόφιμα - το παράδειγμα που προειδοποιεί: Η Κοινή Αγροτική Πολιτική μεταμόρφωσε την ήπειρο από έναν σχετικά αυτάρκη αγροτικό χώρο σε μια υπερ-ειδικευμένη βιομηχανία ποιότητας, επιδοτήσεων και εξαγωγών premium αγαθών. Ταυτόχρονα, η Ευρώπη έγινε εξαρτημένη από μαζικές εισαγωγές: ζωοτροφές (σόγια από Βραζιλία και Αργεντινή), λιπάσματα (από Ρωσία και Λευκορωσία), φθηνά τρόφιμα από τον παγκόσμιο νότο για να καλύψει τις καθημερινές ανάγκες. Το αποτέλεσμα είναι παράδοξο: υψηλή ποιότητα, μηδενική ανθεκτικότητα. Μια ξηρασία στον δέλτα του Παρανά, μια πολιτική απόφαση της Βραζιλίας, ένας πόλεμος στη Μαύρη Θάλασσα - και η διατροφική ασφάλεια 450 εκατομμυρίων ανθρώπων τίθεται σε κίνδυνο.
Η συμφωνία Mercosur-ΕΕ ως σύμπτωμα: Είκοσι και πλέον χρόνια διαπραγματεύσεων χωρίς ουσιαστικό αποτέλεσμα. Η συμφωνία υποτίθεται ότι θα εξασφάλιζε στην Ευρώπη πρόσβαση σε φθηνά αγροτικά προϊόντα και στη Λατινική Αμερική πρόσβαση στην ευρωπαϊκή αγορά βιομηχανικών αγαθών. Αντ' αυτού, έγινε σύμβολο της αδυναμίας: οι Ευρωπαίοι αγρότες αντιστέκονται, οι Λατινοαμερικάνοι απογοητεύονται, και η Κίνα γεμίζει το κενό αγοράζοντας αυτά που η Ευρώπη δεν τολμά να εισαγάγει ενώ ήδη προσπαθεί να καταστρέψει εντελώς τον αγροτικό τομέα της. Η ΕΕ δεν μπορεί ούτε να εξασφαλίσει τη διατροφική της αυτονομία ούτε να δεσμεύσει στρατηγικούς εταίρους.
Τα φάρμακα : Το 80% των δραστικών φαρμακευτικών ουσιών για την ευρωπαϊκή (και αμερικανική) βιομηχανία προέρχεται από την Ινδία και την Κίνα. Αντιβιοτικά, παυσίπονα, φάρμακα για καρδιαγγειακά και διαβήτη , γενόσημα, όλα εξαρτώνται από εργοστάσια σε Χαϊντεραμπάντ και Σαγκάη. Το υγειονομικό σύστημα μιας ηπείρου είναι συνδεδεμένο σε έναν ξένο οργανισμό που δεν ελέγχει.
Η Ταϊβάν - το πιο επικίνδυνο «single point of failure» του πλανήτη: Η TSMC (Taiwan Semiconductor Manufacturing Company) παράγει το 90% των πιο προηγμένων μικροτσίπ του κόσμου. Χωρίς αυτά, δεν λειτουργούν smartphones, αυτοκίνητα, ιατρικός εξοπλισμός, στρατιωτικά συστήματα, data centers. Ένας αποκλεισμός, ένας σεισμός, μια κινεζική εισβολή - και η παγκόσμια οικονομία παραλύει μέσα σε εβδομάδες. Κανένας στρατηγικός σχεδιαστής δεν θα δημιουργούσε ποτέ τέτοια εξάρτηση από ένα νησί 36.000 τετραγωνικών χιλιομέτρων σε μια από τις πιο ασταθείς γεωπολιτικά περιοχές. Αλλά η «αόρατη χείρα» της αγοράς δεν διαβάζει χάρτες.
β. Η ΠΑΝΔΗΜΙΑ ΩΣ ΠΡΩΤΗ ΜΕΓΑΛΗ ΔΟΚΙΜΗ - ΚΑΙ ΑΠΟΤΥΧΙΑ
Η COVID-19 δεν ήταν μόνο κρίση υγείας. Ήταν η πρώτη πλήρης δοκιμασία της παγκοσμιοποιημένης κοινωνίας σε συνθήκες πίεσης. Και το σύστημα απέτυχε.
Το παιχνίδι μηδενικού αθροίσματος: Μέσα σε ημέρες, κάθε κράτος - ακόμα και εντός της ΕΕ - τα έπαιξε όλα για όλα για την επιβίωσή του. Γερμανία και Γαλλία απαγόρευσαν εξαγωγές μασκών σε Ιταλία την ώρα που η Λομβαρδία πνιγόταν. Κράτη «έκλεβαν» παραγγελίες αναπνευστήρων στα αεροδρόμια. Τα εμβόλια έγιναν αντικείμενο «εθνικής προτεραιότητας» - πρώτα οι δικοί μας, μετά οι άλλοι. Τα σύνορα έκλεισαν.
Το μήνυμα χαράχτηκε στη συνείδηση κάθε ηγέτη: Όταν η επιβίωση κινδυνεύει, η παγκόσμια αλληλεγγύη διαλύεται σε 24 ώρες. Οι αλυσίδες αξίας, οι συμμαχίες, οι θεσμοί όλα υποχωρούν μπροστά στον πρωτόγονο εθνικισμό της ανάγκης. Το σύστημα που υποτίθεται ότι μας ένωνε, μας έσπρωξε στον «πόλεμο όλων εναντίον όλων» του Hobbes.
Η διαρκής συνέπεια: Κάθε σοβαρό κράτος άρχισε να επανεξετάζει τις εξαρτήσεις του. «Στρατηγική αυτονομία» έγινε το νέο σύνθημα - από τη Γαλλία μέχρι την Ινδία. Αλλά η αυτονομία είναι ακριβή, χρονοβόρα και πολιτικά δύσκολη. Οι περισσότεροι μιλούν γι' αυτήν, λίγοι την επιτυγχάνουν.
γ. Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΩΣ ΕΠΙΤΑΧΥΝΤΗΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΩΝ - Η ΔΕΥΤΕΡΗ ΔΟΣΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ
Αν η πανδημία ήταν προειδοποίηση, ο πόλεμος στην Ουκρανία ήταν ξύπνημα.
Η ενεργειακή παγίδα: Η Ευρώπη - και ιδιαίτερα η Γερμανία - είχε δομήσει την οικονομία της στο φθηνό ρωσικό αέριο. Δεν ήταν απλώς οικονομική επιλογή, ήταν στρατηγική παγίδα που κανείς δεν ήθελε να αναγνωρίσει. Ο πόλεμος την αποκάλυψε ωμά: η Ευρώπη πάγωσε κυριολεκτικά και μεταφορικά μέχρι να βρει (με τεράστιο κόστος) εναλλακτικές. Η βιομηχανική βάση της Γερμανίας κλονίστηκε , ίσως μη αναστρέψιμα.
Ο «σιτοβολώνας» του πλανήτη: Ρωσία και Ουκρανία μαζί παρήγαγαν το 30% των παγκόσμιων εξαγωγών σιτηρών. Η διακοπή δεν προκάλεσε απλώς ακρίβεια , προκάλεσε πείνα στην Αφρική, πολιτική αστάθεια στη Μέση Ανατολή, κύματα μετανάστευσης. Τα σιτηρά αποδείχθηκαν γεωπολιτικό όπλο εξίσου ισχυρό με τα τανκς.
Τα λιπάσματα - το αθέατο σοκ: Η Ρωσία και η Λευκορωσία ελέγχουν σημαντικό μέρος της παγκόσμιας παραγωγής λιπασμάτων. Χωρίς λιπάσματα, οι αποδόσεις των καλλιεργειών καταρρέουν. Οι κυρώσεις δημιούργησαν ένα δίλημμα χωρίς νικητή: τιμωρείς τη Ρωσία ή ταΐζεις τον κόσμο;
Το μάθημα σφραγίστηκε: «Αν δεν ελέγχεις τη διατροφική σου ασφάλεια, είσαι όμηρος.» Αν δεν ελέγχεις την ενέργειά σου, είσαι υποτελής. Αν δεν παράγεις τα κρίσιμα εξαρτήματά σου, είσαι ευάλωτος σε κάθε κρίση.
δ. Η "ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΚΡΙΣΗ" ΩΣ ΕΠΙΤΑΧΥΝΤΗΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΩΝ - ΤΟ ΤΡΙΤΟ ΜΕΤΩΠΟ
Ενώ η προσοχή στρέφεται σε πανδημίες και πολέμους, η "κλιματική κρίση" λειτουργεί ήδη ως πολλαπλασιαστής κάθε ευπάθειας.
Η διώρυγα του Παναμά : Το 2023-2024, η ξηρασία μείωσε δραματικά τη στάθμη της λίμνης Gatún και περιόρισε τη διέλευση πλοίων κατά 40%. Το 6% του παγκόσμιου εμπορίου περνά από εκεί. Η καθυστέρηση ενός πλοίου κόστιζε εκατομμύρια την ημέρα. Τα καταναλωτικά αγαθά από την Ασία προς την ανατολική ακτή των ΗΠΑ καθυστερούσαν εβδομάδες. Ένα καιρικό φαινόμενο σε μια μικρή χώρα της Κεντρικής Αμερικής έγινε παγκόσμιο εμπορικό σοκ.
Ο Νείλος - πόλεμος νερού σε αργή κίνηση: Η Αιθιοπία ολοκλήρωσε το φράγμα της αναγέννησης (GERD), τον μεγαλύτερο υδροηλεκτρικό σταθμό της Αφρικής. Η Αίγυπτος - 100 εκατομμύρια άνθρωποι που εξαρτώνται σχεδόν αποκλειστικά από τον Νείλο - θεωρεί το φράγμα υπαρξιακή απειλή. Το Σουδάν, ανάμεσά τους, βυθίζεται σε εμφύλιο. Η κλιματική αλλαγή μειώνει τις βροχοπτώσεις. Τρεις χώρες, ένας ποταμός, μειωμένο νερό , η εξίσωση δεν έχει ειρηνική λύση.
Οι πυρκαγιές ως οικονομικά γεγονότα: Οι πυρκαγιές στον Καναδά το 2023 δεν ήταν μόνο περιβαλλοντική καταστροφή. Κατέστρεψαν δάση που τροφοδοτούν την παγκόσμια βιομηχανία ξυλείας. Ο καπνός έφτασε μέχρι τη Νέα Υόρκη. Οι πυρκαγιές στην Αυστραλία επηρέασαν τις παγκόσμιες αγορές κρέατος και μαλλιού. Η «τοπική» καταστροφή δεν είναι πλέον τοπική.
Η μετανάστευση ως κλιματικό φαινόμενο: Η Ζώνη του Σαχέλ στεγνώνει. Η Κεντρική Αμερική αντιμετωπίζει επαναλαμβανόμενες ξηρασίες και τυφώνες. Η Νότια Ασία πνίγεται σε πλημμύρες. Δεκάδες εκατομμύρια άνθρωποι μετακινούνται - όχι γιατί το θέλουν, αλλά γιατί η γη δεν τους συντηρεί πλέον. Η Ευρώπη και οι ΗΠΑ δεν αντιμετωπίζουν απλώς «μεταναστευτική κρίση». Αντιμετωπίζουν τα πρώτα κύματα μιας κλιματικής μετανάστευσης που μόλις άρχισε.
¨Ομως τις περισσότερες φορές αυτό που βαφτίζεται "κλιματική κρίση" είναι το αποτέλεσμα εγκληματικών αμελειών λόγω οικονομικού κόστους ή σκοπούμενων ενεργειών. Πχ εμπρησμοί, αποψίλωση δασών, υπερφράγματα νερού.
ε. ΤΟ ΠΑΡΑΔΟΞΟ: Η ΤΕΧΝΗΤΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΕ ΚΡΙΣΗ
Φτάνουμε έτσι στο κεντρικό παράδοξο της εποχής μας , αυτό που τροφοδοτεί την αποσύνθεση.
Η παγκοσμιοποίηση δημιούργησε τεχνητές, υπερ-εξειδικευμένες κοινωνίες που μοιάζουν με περίπλοκα ρολόγια: χιλιάδες εξαρτήματα, τέλεια συγχρονισμένα, αδύνατο να επισκευαστούν τοπικά. Αλλά ξεχάσαμε τα ανταλλακτικά.
Δεν υπάρχουν «αυτάρκεις» χώρες: Ακόμα και οι μεγάλες δυνάμεις - ΗΠΑ, Κίνα, Ρωσία, Ινδία έχουν κρίσιμες εξαρτήσεις. Η Κίνα εισάγει ενέργεια και τρόφιμα. Η Ρωσία εισάγει τεχνολογία. Οι ΗΠΑ εισάγουν σπάνιες γαίες και καταναλωτικά αγαθά. Κανείς δεν μπορεί να κλείσει τα σύνορά του και να επιβιώσει αμετάβλητος.
Δεν υπάρχουν «αυτάρκεις» συνασπισμοί: Η ΕΕ, ο πιο ολοκληρωμένος περιφερειακός συνασπισμός, εξαρτάται από εξωτερική ενέργεια, τρόφιμα, φάρμακα και τεχνολογικά εξαρτήματα. Η ρητορική της «στρατηγικής αυτονομίας» συγκρούεται με την πραγματικότητα μιας ηπείρου που δεν μπορεί να θρέψει τον εαυτό της.
Κάθε γρανάζι εξαρτάται από γρανάζια που δεν ελέγχει: Αυτή είναι η ουσία της ευπάθειας. Η Γερμανία εξαρτιόταν από τη Ρωσία για το αέριο, από την Κίνα για την αγορά αυτοκινήτων, από την Ταϊβάν για τα τσιπ. Η Γερμανία η ισχυρότερη οικονομία της Ευρώπης αποδείχθηκε έρμαιο δυνάμεων που δεν ελέγχει.
Όταν έρχεται η κρίση, το σύστημα δεν προσφέρει λύσεις. Προσφέρει ανταγωνισμό. Κάθε γρανάζι προσπαθεί να γλιστρήσει και να σώσει τον εαυτό του, τραβώντας τα υπόλοιπα μαζί του στη δίνη.
στ. ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΟΛΙΤΗ, ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ, ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ
Για τον απλό πολίτη: Η «αποσύνθεση» δεν είναι αφηρημένη γεωπολιτική. Είναι η τιμή του ψωμιού που εκτινάσσεται λόγω ξηρασίας στην Αργεντινή. Είναι το ρεύμα που ακριβαίνει λόγω πολέμου στην Ουκρανία. Είναι το φάρμακο που δεν βρίσκεις στο φαρμακείο γιατί ένα εργοστάσιο στην Ινδία έκλεισε. Ο κόσμος γίνεται απρόβλεπτος,χαοτικός, ανεξέλεγκτος και αδύνατο να κατανοηθεί.
Για τα κράτη: Η γεωπολιτική της «επιρροής» υποχωρεί μπροστά στη γεωπολιτική της «επιβίωσης». Η πρώτη ερώτηση δεν είναι πλέον «πώς αυξάνω τον πλούτο μου» αλλά «πώς εξασφαλίζω τα βασικά τροφή, ενέργεια, φάρμακα, ασφάλεια». Αυτός είναι ο πυρήνας της νέας εποχής.
Για τον κόσμο: Η διάσπαση δεν είναι μόνο πολιτική είναι υλική. Οι σύνδεσμοι που κρατούσαν τον κόσμο «ενωμένο» (πλοία κοντέινερ, αγωγοί, αεροπορικές διαδρομές, καλώδια δεδομένων) αποδεικνύονται οι πιο εύθραυστοι σύνδεσμοι σε καιρό κρίσης. Χτίσαμε έναν κόσμο βελτιστοποιημένο για τις καλές εποχές. Ζούμε τώρα τις δύσκολες.
Η παγκοσμιοποίηση μας έκανε πλούσιους. Μας έκανε όμως και τρομακτικά ευάλωτους.
Κατάργησε τα τοπικά πλαίσια επιβίωσης χωρίς να προσφέρει ένα αξιόπιστο παγκόσμιο. Μας υποσχέθηκε έναν κόσμο χωρίς σύνορα, αλλά μας άφησε σε έναν κόσμο χωρίς εφεδρείες.
Τώρα, που οι κρίσεις πολλαπλασιάζονται - κλιματικές, πανδημικές, πολεμικές, πολιτικές ανακαλύπτουμε ότι ζούμε σε μια τεχνητή κοινωνία χωρίς αντιβιοτικά. Κάθε νέα κρίση δεν είναι απλώς μια πρόκληση. Είναι μια επίδειξη της συστημικής μας ματαιότητας.
Στο κενό αυτό γεννιέται ο φόβος. Ο φόβος γεννά τον εθνικισμό. Ο εθνικισμός γεννά την ωμή μάχη για τους πόρους και έρχεται σε άμεση αντιπαράθεση με την παγκοσμιοποίηση και τις πολυεθνικές που δεν ενδιαφέρονται για την ευημερία των κατοίκων μιας χώρας αλλά για τη μεγιστοποίηση των κερδών τους.
Η αποσύνθεση, λοιπόν, δεν είναι πολιτική επιλογή κάποιων ηγετών.
Είναι η φυσική κατάσταση ενός συστήματος που ξέχασε πώς να επιβιώνει.
ΜΕΡΟΣ 8: ΤΑ ΣΕΝΑΡΙΑ - ΠΟΥ ΟΔΗΓΕΙ Η ΑΠΟΣΥΝΘΕΣΗ;
Η αποσύνθεση δεν είναι το τέλος της ιστορίας. Είναι μια μετάβαση - αλλά προς τι; Κανείς δεν γνωρίζει με βεβαιότητα. Μπορούμε όμως να σκιαγραφήσουμε τρία πιθανά μέλλοντα, με βάση τις τάσεις που ήδη βλέπουμε. Κανένα δεν είναι βέβαιο. Πιθανότατα, το πραγματικό μέλλον θα είναι ένας συνδυασμός και των τριών - διαφορετικός σε κάθε περιοχή του πλανήτη.
ΣΕΝΑΡΙΟ 1: Η ΑΡΓΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ
Η υπόθεση: Το σύστημα δεν καταρρέει, αλλά συρρικνώνεται ελεγχόμενα. Οι μεγάλες δυνάμεις βρίσκουν έναν modus vivendi - όχι ειρήνη, αλλά αποφυγή ολικής σύγκρουσης. Η παγκοσμιοποίηση υποχωρεί σταδιακά, αντικαθιστάμενη από περιφερειακές ολοκληρώσεις και επιλεκτικές συνεργασίες.
Πώς θα μοιάζει:
Λιγότερο ελεύθερο εμπόριο, περισσότεροι διμερείς διάλογοι
Επιστροφή σε «σφαίρες επιρροής» - η Κίνα στην Ασία, οι ΗΠΑ στην Αμερική, η Ρωσία στον περίγυρό της, η Ευρώπη... κάπου ενδιάμεσα
Αργή αποβιομηχάνιση της Δύσης, αργή ανάπτυξη του Νότου
Κλιματική κρίση που «διαχειρίζεται» με καθυστερήσεις και μερικές λύσεις
Οι θεσμοί (ΟΗΕ, ΠΟΕ, ΔΝΤ) επιβιώνουν αλλά γίνονται ολοένα πιο αδύναμοι και αναποτελεσματικοί
Ποιοι κερδίζουν:
Μεσαίες δυνάμεις με διπλωματική ευελιξία (Τουρκία, Ινδία, Σαουδική Αραβία, Βραζιλία) μπορούν να παίζουν με όλους
Χώρες με σχετική αυτάρκεια σε βασικά αγαθά (τρόφιμα, ενέργεια)
Τοπικές ελίτ που προσαρμόζονται στη νέα πραγματικότητα
Ποιοι χάνουν:
Οι μικρές χώρες χωρίς στρατηγική αξία γίνονται περιθωριακές
Η παγκόσμια μεσαία τάξη βλέπει το βιοτικό της επίπεδο να στασιμοποιείται ή να μειώνεται
Οι πιο ευάλωτοι πληθυσμοί του πλανήτη - χάνουν ακόμα και τα ψίχουλα της παγκόσμιας «ανάπτυξης»
Πιθανότητα: Ίσως το πιο ρεαλιστικό σενάριο βραχυπρόθεσμα - αλλά είναι ασταθές. Η «αργή προσαρμογή» μπορεί να επιταχυνθεί ανά πάσα στιγμή.
ΣΕΝΑΡΙΟ 2: Ο ΚΑΤΑΚΕΡΜΑΤΙΣΜΟΣ ΣΕ ΜΠΛΟΚ - «Ο νέος ψυχρός πόλεμος»
Η υπόθεση: Ο κόσμος χωρίζεται σε δύο ή τρία σαφώς διακριτά μπλοκ. Όχι απαραίτητα σε πόλεμο, αλλά σε μόνιμο ανταγωνισμό. Κάθε μπλοκ αναπτύσσει τις δικές του αλυσίδες εφοδιασμού, τα δικά του τεχνολογικά πρότυπα, το δικό του νόμισμα αποθεματικών.
Πώς θα μοιάζει:
Μπλοκ Α (Δυτικό): ΗΠΑ, ΕΕ, Ιαπωνία, Αυστραλία, Ν. Κορέα, Καναδάς - δολάριο, ΝΑΤΟ, δυτική τεχνολογία
Μπλοκ Β (Ευρασιατικό): Κίνα, Ρωσία, Ιράν, Βόρεια Κορέα, τμήματα της Κεντρικής Ασίας - γουάν/ρούβλι, SCO, κινεζική τεχνολογία
Μπλοκ Γ (Οι Αναποφάσιστοι): Ινδία, Βραζιλία, Νότια Αφρική, Ινδονησία, μεγάλο μέρος της Αφρικής και της Λατινικής Αμερικής - παίζουν και με τους δύο, διαπραγματεύονται συνεχώς
Τεχνολογικός διχασμός: Δύο διαδίκτυα, δύο οικοσυστήματα AI, δύο πρότυπα 6G. Το κινητό σου δεν θα λειτουργεί στο άλλο μπλοκ. Τα δεδομένα σου δεν θα περνούν τα σύνορα.
Ποιοι κερδίζουν:
Οι ηγέτες κάθε μπλοκ (ΗΠΑ, Κίνα) - εδραιώνουν την ηγεμονία τους
Οι χώρες-γέφυρες (Τουρκία, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, Σιγκαπούρη) - γίνονται κόμβοι ανάμεσα στα μπλοκ
Οι εγχώριοι παραγωγοί κρίσιμων αγαθών - το reshoring δημιουργεί ευκαιρίες
Ποιοι χάνουν:
Οι χώρες που «κολλάνε» στο λάθος μπλοκ ή δεν μπορούν να διαλέξουν
Οι καταναλωτές παντού - λιγότερες επιλογές, υψηλότερες τιμές
Η τεχνολογική πρόοδος - ο κατακερματισμός επιβραδύνει την καινοτομία
Η κλιματική δράση - αδύνατη χωρίς παγκόσμια συνεργασία
Πιθανότητα: Υψηλή. Ήδη βλέπουμε τα πρώτα σημάδια. Το ερώτημα είναι πόσο βαθύς θα είναι ο διχασμός.
ΣΕΝΑΡΙΟ 3: Η ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΔΙΑΤΑΞΗ - «Ο κόσμος μετά»
Η υπόθεση: Μια μεγάλη κρίση (ή αλληλουχία κρίσεων) σπάει το υπάρχον σύστημα. Παγκόσμιο οικονομικό κραχ, μεγάλος πόλεμος, κλιματική καταστροφή μεγάλης κλίμακας, πανδημία χειρότερη από την COVID, ή συνδυασμός αυτών. Το σύστημα δεν προσαρμόζεται - καταρρέει και ξαναχτίζεται σε νέες βάσεις.
Πώς θα μοιάζει:
Κατάρρευση ή ριζική μεταρρύθμιση του δολαρίου ως παγκόσμιου αποθεματικού
Αναδιάταξη συνόρων (ειρηνική ή πολεμική)
Νέοι θεσμοί που αντικαθιστούν τους παλιούς - ή απουσία θεσμών
Πιθανή τεχνολογική «επανάσταση» (AI, ενέργεια σύντηξης) που αλλάζει τους κανόνες
Ή πιθανή τεχνολογική «κατάρρευση» (κυβερνοεπίθεση σε κρίσιμες υποδομές, καταστροφή δορυφόρων)
Το «μετά» μπορεί να είναι:
Καλύτερο: Νέα παγκόσμια αρχιτεκτονική, πιο δίκαιη και βιώσιμη (ιστορικά σπάνιο, αλλά όχι αδύνατο)
Χειρότερο: Παρατεταμένο χάος, νεοφεουδαρχία, αποκεντρωμένη βία
Διαφορετικό: Κάτι που δεν μπορούμε να φανταστούμε από τη σημερινή οπτική
Ποιοι κερδίζουν:
Αδύνατο να προβλεφθεί - η κατάρρευση ανακατεύει την τράπουλα
Ιστορικά: οι πιο προσαρμοστικοί, οι πιο αυτάρκεις, οι πιο συνεκτικές κοινωνίες
Πιθανώς: νέοι παίκτες που σήμερα δεν βρίσκονται στο προσκήνιο
Ποιοι χάνουν:
Σχεδόν όλοι βραχυπρόθεσμα - η μετάβαση είναι επώδυνη
Οι πιο εξαρτημένοι από το υπάρχον σύστημα
Οι πιο ευάλωτοι πληθυσμοί - πάντα πληρώνουν τον βαρύτερο φόρο αίματος
Πιθανότητα: Χαμηλότερη βραχυπρόθεσμα, αυξανόμενη μακροπρόθεσμα. Όσο συσσωρεύονται οι ανεπίλυτες κρίσεις, τόσο πιο πιθανό γίνεται ένα «σπάσιμο».
Η ΕΥΡΩΠΗ: ΜΕΤΑΞΥ ΣΦΥΡΑΣ ΚΑΙ ΑΚΜΟΝΟΣ
Η Ευρώπη βρίσκεται σε ιδιαίτερα δύσκολη θέση σε όλα τα σενάρια.
Οι αδυναμίες:
Ενεργειακά εξαρτημένη και στρατιωτικά αδύναμη
Δημογραφικά γηράσκουσα
Πολιτικά κατακερματισμένη - 27 χώρες, 27 εθνικά συμφέροντα
Τεχνολογικά υστερεί έναντι ΗΠΑ και Κίνας
Διατροφικά εξαρτημένη από εισαγωγές
Τα πλεονεκτήματα:
Υψηλό ανθρώπινο κεφάλαιο και υποδομές
Ισχυρή βιομηχανική βάση (ακόμα)
Θεσμική εμπειρία και «ήπια ισχύς»
Γεωγραφική θέση ως γέφυρα Ανατολής-Δύσης
Τα σενάρια για την Ευρώπη:
Στην «Αργή Προσαρμογή»: Η ΕΕ επιβιώνει αλλά γίνεται σταδιακά λιγότερο σημαντική. Ένας πλούσιος περιθωριακός παίκτης - η «Ελβετία της ηπείρου».
Στον «Κατακερματισμό»: Η Ευρώπη αναγκάζεται να διαλέξει στρατόπεδο (σχεδόν σίγουρα το δυτικό/αμερικανικό), χάνοντας αυτονομία και πληρώνοντας το κόστος της γεωγραφικής εγγύτητας με τη Ρωσία.
Στην «Κατάρρευση»: Η ΕΕ κινδυνεύει να διαλυθεί. Οι ισχυρότερες χώρες (Γερμανία, Γαλλία) ίσως ανακτήσουν εθνική δράση, οι ασθενέστερες θα αναζητήσουν νέους προστάτες.
Η ΕΛΛΑΔΑ: ΣΤΟ ΣΤΑΥΡΟΔΡΟΜΙ
Η Ελλάδα έχει μια ιδιαίτερη θέση: γεωγραφικά στην άκρη της Ευρώπης, ιστορικά δεμένη με τη Δύση, αλλά και γειτνιάζουσα με περιοχές αστάθειας.
Οι ευπάθειες:
Μικρή οικονομία, υψηλό χρέος, περιορισμένη βιομηχανική βάση
Ενεργειακά εξαρτημένη (αν και βελτιούμενη με ΑΠΕ και ανακαλύψεις φυσικού αερίου)
Γεωπολιτικά εκτεθειμένη - Τουρκία, Βαλκάνια, Μέση Ανατολή, μεταναστευτικές ροές
Δημογραφικά σε κρίση
Μεγάλη εξάρτηση από τουρισμό ο οποίος σε περιόδους κρίσεων καταρρέει.
Λόγω τουρισμού, ολοένα και μεγαλύτερη ανάγκη εισαγωγών τροφίμων και άλλων αγαθών.
Τα πλεονεκτήματα:
Στρατηγική γεωγραφική θέση (ναυτιλία, ενεργειακοί διάδρομοι, πύλη προς τα Βαλκάνια)
Σχετική διατροφική επάρκεια σε βασικά (αν αξιοποιηθεί η αγροτική γη)
Τουρισμός ως «μαλακό» απόθεμα συναλλάγματος
Ισχυρός εμπορικός στόλος - η Ελλάδα ελέγχει σημαντικό ποσοστό της παγκόσμιας ναυτιλίας
Η διασπορά ως δίκτυο επιρροής
Τα σενάρια για την Ελλάδα:
Στην «Αργή Προσαρμογή»: Η Ελλάδα μπορεί να επωφεληθεί ως ενεργειακός κόμβος (EastMed, LNG τερματικά, διασυνδέσεις). Ο τουρισμός παραμένει βιώσιμος. Η θέση στο ΝΑΤΟ προσφέρει ασφάλεια, αλλά και υποχρεώσεις.
Στον «Κατακερματισμό»: Η Ελλάδα γίνεται σύνορο μπλοκ - με ό,τι αυτό συνεπάγεται (στρατιωτικοποίηση, πιέσεις, αλλά και στρατηγική σημασία που μπορεί να μετατραπεί σε διαπραγματευτική ισχύ). Η σχέση με την Τουρκία γίνεται κρισιμότερη.
Στην «Κατάρρευση»: Η Ελλάδα κινδυνεύει να γίνει πεδίο ανταγωνισμού ξένων δυνάμεων, αλλά η γεωγραφική της θέση μπορεί να της δώσει και ευκαιρίες ως γέφυρα αναδιάταξης.
ΤΟ ΚΟΙΝΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ: Η ΑΒΕΒΑΙΟΤΗΤΑ ΩΣ ΜΟΝΙΜΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ
Σε όλα τα σενάρια, ένα πράγμα είναι κοινό: η εποχή της σταθερότητας τελείωσε.
Η γενιά που μεγάλωσε μετά τον Ψυχρό Πόλεμο πίστεψε ότι η ιστορία είχε «τελειώσει» ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία και η παγκόσμια αγορά ήταν το αναπόφευκτο μέλλον. Η αποσύνθεση είναι η απάντηση της ιστορίας: τίποτα δεν είναι αναπόφευκτο, τίποτα δεν είναι μόνιμο.
Η αβεβαιότητα δεν είναι πλέον μια φάση που θα περάσει. Είναι το νέο περιβάλλον. Και σε αυτό το περιβάλλον, η ικανότητα προσαρμογής, η ανθεκτικότητα και η συνοχή (κοινωνική, πολιτική, οικονομική) θα καθορίσουν ποιοι θα επιβιώσουν και ποιοι θα παρασυρθούν.
Η αποσύνθεση δεν ρωτάει τι προτιμούμε. Απλώς συμβαίνει. Το μόνο που μπορούμε να επιλέξουμε είναι πώς θα απαντήσουμε. ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ......
**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου