του Παντελή Σαββίδη
Τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν τα κείμενα, οι παρεμβάσεις και οι πολιτικές τοποθετήσεις που υποστηρίζουν ότι οι παραδοσιακοί διαχωρισμοί «δεξιά – αριστερά» δεν επαρκούν πλέον για να περιγράψουν το πραγματικό πολιτικό τοπίο. Το άρθρο του Jonah Goldberg που αποτέλεσε την αφορμή αυτής της συζήτησης –μια αναλυτική παρέμβαση από τον αμερικανικό δημόσιο διάλογο– δεν υποστηρίζει ότι οι ιδεολογίες εξαφανίστηκαν, αλλά ότι ανασυντίθενται. Οι παλιές ετικέτες παραμένουν, όμως συχνά κολλούν πάνω σε πολιτικές που έχουν αλλάξει περιεχόμενο.
Ο Jonah Goldberg είναι Αμερικανός πολιτικός σχολιαστής, αρθρογράφος και συγγραφέας — από τις πιο γνωστές αλλά και αμφιλεγόμενες φωνές του σύγχρονου αμερικανικού συντηρητισμού.
Η βασική θέση του κειμένου του είναι: σήμερα παρατηρούμε ένα φαινόμενο όπου πολιτικοί και ρεύματα που αυτοτοποθετούνται ως «δεξιά» υιοθετούν οικονομικές θέσεις που παλαιότερα θεωρούνταν κατεξοχήν «αριστερές» – κρατική παρέμβαση, προστατευτισμό, βιομηχανική πολιτική, ακόμη και αναδιανεμητική ρητορική. Παράλληλα, η πολιτισμική και ταυτοτική ατζέντα αυτών των ίδιων ρευμάτων παραμένει σαφώς συντηρητική ή και επιθετικά αντιφιλελεύθερη.
Η οικονομική ετεροδοξία αυτών των ρευμάτων συνοδεύεται από μια σαφή πολιτισμική και ταυτοτική ατζέντα. Πρόκειται για πολιτικές που προωθούν κρατική παρέμβαση σε ζητήματα φύλου, οικογένειας και εκπαίδευσης, αυστηρούς περιορισμούς στην άμβλωση, σκληρή γραμμή στη μετανάστευση και μια αντίληψη “νόμου και τάξης” που αντιμετωπίζει τις κοινωνικές συγκρούσεις πρωτίστως ως ζήτημα ηθικής και πολιτισμικής αποδόμησης. Σε αυτό το πλαίσιο, το κράτος δεν περιορίζεται στον ρόλο του ουδέτερου ρυθμιστή, αλλά αναλαμβάνει ρητά την υπεράσπιση συγκεκριμένων αξιών και ταυτοτήτων, επαναπροσδιορίζοντας τα όρια του φιλελεύθερου πλαισίου.
Το αποτέλεσμα είναι ένα υβρίδιο: αριστερός οικονομικός λαϊκισμός σε συνδυασμό με δεξιό πολιτισμικό λαϊκισμό. Αυτό δεν είναι απλώς ρητορικό τέχνασμα· είναι μια πραγματική μετατόπιση, που εξηγεί γιατί όλο και περισσότεροι πολίτες νιώθουν ότι οι παλιές κατηγορίες δεν τους βοηθούν να καταλάβουν τι πραγματικά προτείνεται.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες αυτή η αναδιάταξη είναι ιδιαίτερα ορατή. Από τη μία πλευρά, υπάρχει μια σαφής επιστροφή της κρατικής βιομηχανικής πολιτικής: επιδοτήσεις, στρατηγικοί τομείς, έμφαση στην εγχώρια παραγωγή και στην «εθνική ανθεκτικότητα». Αυτό δεν αποτελεί αποκλειστικό προνόμιο της αριστεράς· υιοθετείται πλέον και από τη δεξιά, συχνά στο όνομα της εθνικής ασφάλειας ή του ανταγωνισμού με την Κίνα. Από την άλλη, αναπτύσσεται ένα σύνολο ρευμάτων –MAGA λαϊκισμός, εθνικοσυντηρητισμός, μεταφιλελεύθερες δεξιές σχολές σκέψης– που αμφισβητούν ανοιχτά τον κλασικό φιλελευθερισμό, όχι μόνο στην οικονομία αλλά και στους θεσμούς.
Παράλληλα, επιμένει και ένα διαφορετικό μπλοκ: ο θεσμικός, ρυθμιστικός προοδευτισμός, που βλέπει το κράτος ως εγγυητή της αγοράς και της κοινωνικής δικαιοσύνης μέσω κανόνων, αντιμονοπωλιακής πολιτικής και αναδιανομής. Αυτό το ρεύμα δεν είναι επαναστατικό, αλλά βαθιά θεσμικό. Τέλος, υπάρχει και εκείνο που συχνά αυτοχαρακτηρίζεται ως «πολιτικά άστεγο»: ο τεχνοκρατικός φιλελευθερισμός που υπερασπίζεται θεσμούς, ανεξαρτησίες, διεθνείς συμμαχίες και μια πιο παραδοσιακή οικονομική ορθοδοξία (το πλαίσιο μακροοικονομικής πειθαρχίας, ανεξάρτητης νομισματικής πολιτικής και πρωτοκαθεδρίας των αγορών, το οποίο αποτέλεσε τη βάση του τεχνοκρατικού φιλελευθερισμού τις τελευταίες δεκαετίες.) Είναι αυτό που συχνά πιέζεται ταυτόχρονα από δεξιά και από αριστερά.
Το κρίσιμο συμπέρασμα από την αμερικανική εμπειρία είναι ότι ο βασικός άξονας σύγκρουσης δεν είναι πλέον μόνο δεξιά–αριστερά. Συχνά μετατοπίζεται προς άλλες τομές: παγκοσμιοποίηση ή εθνική αναδίπλωση, θεσμική λογοδοσία ή αρχηγικός συγκεντρωτισμός, κράτος ικανό ή κράτος εργαλείο εξυπηρέτησης συμφερόντων.
Στην Ευρώπη το φαινόμενο εμφανίζεται με διαφορετική μορφή, αλλά παρόμοια λογική. Η ήπειρος ξεκινά από ένα διαφορετικό σημείο ισορροπίας: ισχυρότερο κοινωνικό κράτος, πολυκομματικά συστήματα και την Ευρωπαϊκή Ένωση ως υπερκείμενο θεσμικό πλαίσιο. Παρ’ όλα αυτά, βλέπουμε την άνοδο μιας ριζοσπαστικής δεξιάς που δεν απορρίπτει κατ’ ανάγκη το κοινωνικό κράτος, αλλά το επανανοηματοδοτεί με όρους «εθνικής προτίμησης». Ταυτόχρονα, η ίδια η ΕΕ στρέφεται προς μορφές στρατηγικού κρατισμού: βιομηχανική πολιτική, άμυνα, ενέργεια, στρατηγική αυτονομία. Και εδώ, λοιπόν, η αντίθεση δεν είναι καθαρά δεξιά–αριστερά, αλλά ποιο κράτος, για ποιον και με ποιους θεσμικούς ελέγχους.
Σε αυτό το διεθνές πλαίσιο, η ελληνική συζήτηση για το «τέλος της δεξιάς και της αριστεράς» αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Στην Ελλάδα, τα ιδεολογικά ρεύματα σπάνια εμφανίζονται ως συνεκτικές θεωρίες. Συνήθως διαμορφώνονται γύρω από εμπειρίες: την κρίση, τη λιτότητα, την αίσθηση ατιμωρησίας, τη δυσπιστία απέναντι στους θεσμούς, αλλά και την αγωνία για ασφάλεια, οικονομική σταθερότητα και γεωπολιτική θέση της χώρας.
Έτσι, η φράση «ούτε δεξιά ούτε αριστερά» λειτουργεί συχνά ως άρνηση του υπάρχοντος κομματικού συστήματος, όχι απαραίτητα ως πλήρης ιδεολογία.
Το ερώτημα, όμως, είναι αν μπορεί να αποκτήσει ιδεολογικό περιεχόμενο. Η απάντηση είναι: μπορεί, αλλά όχι αυτόματα. Για να σταθεί ως ιδεολογία, το «τέλος δεξιά–αριστερά» πρέπει να μεταφραστεί σε θετικές απαντήσεις για τρία κρίσιμα πεδία: θεσμούς, οικονομία και γεωπολιτική. Διαφορετικά, παραμένει ένα σύνθημα που ενώνει ετερόκλητες προσδοκίες μέχρι να συγκρουστούν μεταξύ τους.
Σε αυτό το σημείο εντάσσεται και η δημόσια παρουσία της Μαρίας Καρυστιανού. Μέχρι στιγμής, ο λόγος της δεν συγκροτεί ένα πλήρες πολιτικό πρόγραμμα, αλλά διαμορφώνει έναν σαφή ηθικο-θεσμικό πυρήνα. Η έμφαση στο κράτος δικαίου, στη λογοδοσία, στη διαφάνεια και στην προστασία της ανθρώπινης ζωής από την κρατική ανεπάρκεια λειτουργεί ως κεντρικός άξονας. Η απόρριψη των παραδοσιακών ταμπελών δεν συνοδεύεται από απόρριψη των θεσμών, αλλά από αξίωση να λειτουργήσουν πραγματικά.
Κοινωνικά, αυτός ο λόγος φαίνεται να απευθύνεται σε στρώματα που βιώνουν την κρατική αποτυχία ως προσωπικό και συλλογικό τραύμα: οικογένειες, μεσαία και λαϊκά στρώματα με έντονη δυσπιστία απέναντι στο πολιτικό σύστημα, αλλά και πολίτες πολιτικά «άστεγους» που δεν βρίσκουν εκπροσώπηση στα υπάρχοντα κόμματα. Δεν πρόκειται για μια κλασική ταξική συμμαχία, αλλά για μια συμμαχία εμπειρίας και αγανάκτησης γύρω από τη λειτουργία του κράτους.
Ιδεολογικά, αυτό που διαφαίνεται δεν είναι ούτε αριστερό ούτε δεξιό με την παραδοσιακή έννοια. Προσεγγίζει περισσότερο έναν θεσμικό δημοκρατισμό, έναν λόγο που τοποθετεί πάνω απ’ όλα τους κανόνες του παιχνιδιού: ανεξαρτησία δικαιοσύνης, έλεγχο της εξουσίας, ικανό κράτος, ασφάλεια υποδομών. Το αν αυτό θα εξελιχθεί σε πλήρη ιδεολογία εξαρτάται από το αν και πώς θα απαντήσει στα μεγάλα «σκληρά» ερωτήματα της πολιτικής οικονομίας και της εξωτερικής πολιτικής.
Συνολικά, η συζήτηση για το τέλος της δεξιάς και της αριστεράς δεν σηματοδοτεί το τέλος της ιδεολογίας. Σηματοδοτεί το τέλος της άνετης χρήσης παλιών σχημάτων σε έναν κόσμο όπου τα πολιτικά υλικά έχουν αλλάξει. Το ζητούμενο –στις ΗΠΑ, στην Ευρώπη και στην Ελλάδα– δεν είναι να εγκαταλειφθούν οι έννοιες, αλλά να αναγνωριστεί ότι οι νέες πολιτικές συγκρούσεις οργανώνονται γύρω από νέες συνθέσεις: κράτος και αγορά, θεσμοί και εξουσία, κοινωνική ασφάλεια και πολιτισμική ταυτότητα. Εκεί ακριβώς θα κριθεί αν τα νέα ρεύματα μπορούν να σταθούν ως ιδεολογίες ή αν θα μείνουν απλώς ως στιγμιαίες απαντήσεις σε μια βαθιά κρίση εμπιστοσύνης. https://www.anixneuseis.gr/
**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου