Το Βυζάντιο και η διάσωση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας

 

Στυλιανός Καβάζης

~Το Βυζάντιο και η διάσωση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας~

"Ιστορικά δεδομένα απέναντι σε ιδεολογικά στερεότυπα και στην ημιμαθεία"

«Χωρίς τους γραφείς της Κωνσταντινούπολης, σχεδόν ολόκληρη η αρχαία ελληνική γραμματεία θα είχε χαθεί, με τη μόνη εξαίρεση ορισμένα παπυρικά κείμενα, όπως εκείνα που βρέθηκαν στην Αίγυπτο ή που διασώθηκαν εγκλωβισμένα στην τέφρα του Ερκολάνο.»

«Διαθέτουμε τα πρωτότυπα έργα του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, για παράδειγμα, μόνο χάρη στα ελληνικά χειρόγραφα των έργων τους… Χωρίς αυτά τα χειρόγραφα, η πρόσβασή μας στον Αριστοτέλη θα γινόταν σχεδόν αποκλειστικά μέσω μεσαιωνικών αραβικών μεταφράσεων.»

«Αλλά και οι ίδιοι οι Άραβες, όμως, έκαναν τις μεταφράσεις με βάση τα χειρόγραφα των Ρωμιων (ενν. Βυζαντινούς).»

Πηγή: Peter Adamson, A History of Philosophy Without Any Gaps: Byzantine & Renaissance Philosophy.

Υπάρχει ένα σημείο όπου η ιστορική συζήτηση οφείλει να σταματήσει να ανέχεται την αυθαιρεσία. Ο ρόλος του Βυζαντίου στη διάσωση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας δεν είναι ζήτημα ερμηνείας ή «οπτικής γωνίας», αλλά ζήτημα τεκμηριωμένης πραγματικότητας βασισμένης στις πιο αξιόπιστες ιστορικές πηγές. Όποιος επιμένει να τον υποβαθμίζει, δεν αντιπαρατίθεται με μια αφήγηση αλλά έρχεται σε ευθεία σύγκρουση με τα ίδια τα χειρόγραφα, με την παλαιογραφία, με τη φιλολογική επιστήμη.

Η ιδέα ότι το Βυζάντιο υπήρξε ένας θεοκρατικός μηχανισμός που διέσωσε επιλεκτικά μόνο ό,τι εξυπηρετούσε την Ορθοδοξία δεν αντέχει ούτε στην πιο στοιχειώδη ιστορική εξέταση. Και αυτό αποδεικνύεται όχι με γενικόλογες διακηρύξεις, αλλά με συγκεκριμένα έργα, συγγραφείς, κώδικες και ανθρώπους.

Από τον 4ο αιώνα μ.Χ. και εξής, η ελληνική παιδεία αποτέλεσε το θεμέλιο της ανώτερης εκπαίδευσης στην Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.Η λεγόμενη "ἐγκύκλιον παιδείαν" γραμματική, ρητορική, φιλοσοφία κ.ο.κ βασιζόταν σχεδόν αποκλειστικά σε αρχαίους Έλληνες συγγραφείς. Δεν πρόκειται για μια υπόθεση αλλά το γνωρίζουμε από σχολικά εγχειρίδια, από ρητορικά προγυμνάσματα, από τα ίδια τα συγγράμματα των Βυζαντινών.

Ο Όμηρος αποτελούσε τον πυρήνα της εκπαίδευσης. Ακολουθούσαν οι τραγικοί, ο Δημοσθένης, ο Ισοκράτης, ο Θουκυδίδης. Η φιλοσοφία του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη δεν εξαφανίστηκε αλλά διδάχθηκε, σχολιάστηκε και ενσωματώθηκε σε ένα νέο πνευματικό περιβάλλον. Αυτό δεν είναι «διάσωση εκ των υστέρων», αλλά αδιάσπαστη συνέχεια χρήσης.

Εν συνεχεία αν όντως το Βυζάντιο λειτουργούσε με βάση θεολογική λογοκρισία όπως ισχυρίζονται κάποιοι γραφικοί κύκλοι, τότε η ομηρική ποίηση δεν θα είχε καμία τύχη. Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια αποτελούν ίσως τα πιο καθαρά δείγματα προχριστιανικού κόσμου θεοί που μάχονται, απατούν, παίρνουν το μέρος των ανθρώπων, καθορίζουν τη μοίρα τους.

Κι όμως, σώζονται σχεδόν ακέραιες μέσα από μια μακρά βυζαντινή χειρόγραφη παράδοση. Ο περίφημος κώδικας Venetus A (10ος αι.) δεν περιέχει μόνο το κείμενο, αλλά και εκτενή αρχαία και βυζαντινά σχόλια. Η ύπαρξη αυτών των σχολίων αποδεικνύει όχι απλώς ανοχή, αλλά ενεργή φιλολογική ενασχόληση.Εν ολιγοις δεν αντιγράφει κανείς επί αιώνες ένα έργο που θεωρεί επικίνδυνο ή άχρηστο.

Ακόμη πιο αποκαλυπτική όμως είναι η περίπτωση του Επίκουρου. Η διδασκαλία του άρνηση της θείας πρόνοιας, θνητή ψυχή, φυσική ερμηνεία του κόσμου κ.ο.κ βρίσκεται σε σαφή αντίθεση με τον χριστιανικό θεολογικό λόγο. Κι όμως, τα βασικά του κείμενα σώζονται.

Οι Κύριαι Δόξαι και η Επιστολή προς Μενοικέα διασώθηκαν μέσω χειρογράφων που αντιγράφηκαν στο Βυζάντιο, κυρίως στο πλαίσιο του έργου του Διογένη Λαέρτιου, του οποίου το σύνολο σχεδόν της παράδοσης είναι βυζαντινό. Αν υπήρχε συστηματική ιδεολογική εκκαθάριση, αυτά τα κείμενα απλώς δεν θα υπήρχαν.

Το ίδιο ισχύει για τον Λουκιανό, ο οποίος σατιρίζει απροκάλυπτα τη θρησκευτική απάτη, τα μαντεία και τους θεούς, αλλά και για τον Αριστοφάνη, του οποίου η κωμωδία είναι συχνά "βλάσφημη" ακόμη και με αρχαία μέτρα.

Ο Φώτιος, πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως τον 9ο αιώνα, στη Μυριόβιβλο του περιγράφει και κρίνει περίπου 280 έργα. Πολλά από αυτά έχουν χαθεί και είναι γνωστά μόνο χάρη σε αυτόν. Το έργο του αποτελεί ανεκτίμητη πηγή για την αρχαία γραμματεία και αποδεικνύει υψηλό επίπεδο φιλολογικής κρίσης.

Ο Ευστάθιος Θεσσαλονίκης, τον 12ο αιώνα, συνέγραψε τεράστια υπομνήματα στον Όμηρο, τα οποία χρησιμοποιούνται ακόμη και σήμερα από τους κλασικούς φιλολόγους. Ο Μιχαήλ Ψελλός, ο Ιωάννης Ιταλός και άλλοι λόγιοι μελέτησαν συστηματικά τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, συχνά με εντυπωσιακή φιλοσοφική οξύτητα.

Αυτοί οι άνθρωποι δεν ήταν βέβαια «ιδεολογικά εγκλωβισμένοι». Ήξεραν πολύ καλά τι διάβαζαν.

Ακόμη το γεγονός ότι σώζεται μόνο ένα "μικρό ποσοστό"(που μόνο μικρό δεν είναι, αναρωτιέμαι αν κάποιος από όλους αυτούς τους γραφικούς που ισχυρίζονται τα παραπάνω έχουν μελετήσει έστω το 1/20 της αρχαίας ελληνικής γραμματείας)δεν αποτελεί ένδειξη αδιαφορίας ή εχθρότητας. Αντιγραφή σήμαινε εργασία μηνών ή ετών, γράμμα προς γράμμα, σε περγαμηνή εξαιρετικά ακριβή. Οι εγγράμματοι ήταν ελάχιστοι, τα σκριπτόρια λίγα, οι συνθήκες συχνά δραματικές πόλεμοι, επιδρομές, οικονομική εξάντληση.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το ότι σώθηκε αυτό το 5–10% έργα φιλοσοφίας, επιστήμης, ποίησης και ιστορίας δεν είναι αποτυχία αλλά ένα τιτάνιο αναμφισβήτητο ιστορικό επίτευγμα.Και μάλιστα τέτοιο, ώστε η Αναγέννηση να στηριχθεί σχεδόν αποκλειστικά σε βυζαντινά χειρόγραφα που μεταφέρθηκαν στη Δύση μετά τον 14ο και 15ο αιώνα από Έλληνες λόγιους όπως ο Βησσαρίων και ο Μάρκος Μουσούρος μεταγενέστερα.

Όποιος σήμερα ισχυρίζεται ότι το Βυζάντιο «έσωσε μόνο ό,τι τον συνέφερε», οφείλει να εξηγήσει γιατί σώθηκαν ο Όμηρος, ο Επίκουρος, ο Λουκιανός και ο Αριστοφάνης. Οφείλει να εξηγήσει γιατί οι ίδιοι οι Βυζαντινοί παρήγαγαν φιλολογία, σχόλια και υπομνήματα πάνω σε κείμενα βαθιά ασύμβατα με τη χριστιανική θεολογία. Και, κυρίως, οφείλει να εξηγήσει πώς θα γνωρίζαμε σήμερα την αρχαία Ελλάδα χωρίς τη βυζαντινή γραμματειακή παράδοση.

Η απάντηση είναι απλή και γι’ αυτό ενοχλητική

χωρίς το Βυζάντιο, η αρχαία ελληνική γραμματεία δεν θα είχε φτάσει ποτέ σε εμάς.

Αυτό δεν είναι θέση. Είναι πραγματική ιστορία.

ΑΡΕΘΑΣ Ο ΠΑΤΡΕΥΣ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΚΑΙΣΑΡΕΙΑΣ ΕΝΑΣ ΣΠΟΥΔΑΙΟΣ ΒΙΒΛΙΟΦΙΛΟΣ ΚΑΙ ΡΕΚΤΗΣ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑΣ"

Ο αρχιεπίσκοπος Καισαρείας Αρέθας υπήρξε ένας από τους σπουδαιότερους Βυζαντινούς λογίους του 9ου-10ου αιώνα και πολυ σημαντικός βιβλιόφιλος. Με τη μεγάλη του προσωπική περιουσία αγόρασε πολυτελείς τόμους κλασσικής, και όχι μόνο, γραμματείας αποκτώντας μία μεγάλη και πολύ σημαντική βιβλίοθήκη την οποία, όπως πιστεύουν οι ερευνητές, μετά το θάνατο του παρέλαβε ο λογιότατος αυτοκράτορας Κωνσταντίνος Ζ’ Πορφυρογέννητος ενσωματώνοντάς την στην αυτοκρατορική βιβλιοθήκη στα πλαίσια του λεγόμενου «Εγκυκλοπαιδισμού» του 10ου αιώνα.

Η πολύ σπουδαία θέση του Αρέθα στην ιστορία της βυζαντινής φιλολογίας οφείλεται στη διάσωση ενός μέρους της προσωπικής του βιβλιοθήκης. Μέσα από τη βιβλιοθήκη του Αρέθα μπορούμε να δούμε το τρόπο και τη μέθοδο εργασίας ενός συλλέκτη χειρογράφων της εποχής. Από τη βιβλιοθήκη του σώζονται οκτώ τόμοι, οι οποίοι αποτελούν εξαίρεται δείγματα καλλιγραφίας σε υψηλής ποιότητας περγαμηνή. Το πολύ υψηλό κόστος αυτών των τόμων μας δείχνει ότι η συλλογή βιβλίων ανήκε στα ανώτερα στρώματα της κοινωνίας ή έστω τα ευπορότερα.

Το παλαιότερο από τους οκτώ σωζόμενους κώδικες είναι ο Ευκλείδης, γραμμένο το 888 (Bodleianus d’ Orville 301) απο τον καλλιγράφο Στέφανο έναν απο τους πιο ικανούς Βυζαντινούς καλλιγράφους και κόστισε 13 χρυσά νομίσματα. Το κείμενο δεν είναι το αρχικό αλλά μία αναθεώρηση του τέταρτου αιώνα από τον Θεωνά. Ο Αρέθας πιθανότατα να ενδιαφέρθηκε για τον Ευκλείδη λόγω της γεωμετρίας η οποία αποτελούσε και ένα από τα μαθήματα του quadrivium.

Το 895 ο Αρέθας παρήγγειλε ένα αντίγραφο του Πλάτωνα (Bodleianus Clarke 39) που περιείχε όλα τα σημαντικά έργα εκτός από τη Πολιτεία, τους Νόμους και τον Τίμαιο. Ο τόμος στοίχισε 21 χρυσά νομίσματα λόγω του μεγάλου του μεγέθους και της αρίστης ποιότητας περγαμηνής και υπήρξε έργο του καλλιγράφου Ιωάννη.

Το επόμενο βιβλίο ήταν το Όργανο του Αριστοτέλη (Vaticanus Urbinas 35), που παραγγέλθηκε ενώ ήταν ακόμα διάκονος (μετά το 895 εως το 902/3) και αποτελεί έργο του υποδιακόνου Γρηγορίου, το κόστος δε μας είναι γνωστό. Το συγκεκριμένο βιβλίο μας αποδεικνύει τη γνώση και το ενδιαφέρον του Αρέθα για το trivium.

Η βιβλιοθήκη του Αρέθα περιείχε Λουκιανό (Harleianus 5694 του Βρετανικού Μουσείου) και Αίλιο Αριστείδη (Parisinus graecus 2951+ Leurentianus 60, 3). Η χρονολογία της παραγγελίας του Λουκιανού τοποθετείται λίγο νωρίτερα από το 912 (αναφέρεται στο θάνατο του Λέοντα Στ’) απο το γραφέα Βαάνη, ενώ του Αριστείδη στα πριν το 917 (αναφέρει μία μεγάλη ήττα απο τον Συμεών της Βουλγαρίας) χρόνια.

Στους οκτώ τόμους περιλαμβάνονται και τρεις τόμοι χριστιανικής λογοτεχνίας (Parisinus graecus 451). Τα βιβλία αυτά είναι : ένα αντίγραφο γραπτών από τους πρώιμους χριστιανούς απολογητές (Ιουστίνος, Αθηναγόρας, Κλήμης Αλεξανδρεύς και Ευσέβιος) που χρονολογείται το 914 (26 χρυσά νομίσματα) απο το γραφέα Βαάνη, μία συλλογή κειμένων που ασχολείται με τον εκκλησιαστικό νόμο (Romanus Vallicellianus 79 (F. 10) και το οποίο δεν είναι χρονολογημένο, και μία συλλογή θεολογικών πραγματειών (Mosquensis Hist. Mus. 231) με χρονολόγηση στα 932 απο τον αντιγραφέα διάκονο Στυλιανό.

Είναι αυτονόητο το γεγονός ότι σε όλα τα παραπάνω βιβλία ο Αρέθας συνέγραψε πολλές σημειώσεις και σχόλια.  Πέρα από τους οκτώ τόμους που προαναφέραμε υπάρχουν και άλλα κείμενα που προφανώς αποτελούσαν τμημα της βιβλιοθήκης του Αρέθα (κάτι το οποίο αποδεικνύεται από σημειώσεις στα χειρόγραφα). Τέτοια έργα είναι ένα χειρόγραφο του 10ου αιώνα του Δίωνα Χρυσοστόμου, ή παρατηρήσεις του στον Επίκτητο, οι σημειώσεις του σε αντίγραφο των βίων του Πλούταρχου , το Λεξικό του Πολυδεύκη. Είναι σημαντικό εδώ να πούμε ότι ο Αρέθας είναι υπεύθυνος για τη παραγωγή μίας μεγάλης συλλογής λεξικών. Και άλλα χειρόγραφα έχουν αποδοθεί στον Αρέθα αλλά χωρίς σοβαρά επιχειρήματα.

Σχετικά με τη γνώση του Αρέθα πάνω σε κλασσικά έργα είμαστε βέβαιοι ότι ήταν πολύ υψηλή. Ένα παράδειγμα αποτελεί και το ότι οι συγγραφείς που υπαινίσσεται πιο συχνά είναι ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης και ο Όμηρος.

Υ.Γ Πολλοί νεοδαμώδεις διανοητές κυρίως της αριστερίζουσας εθνομηδενιστικής σκέψης θέτουν από καιρού εις καιρόν στα τηλεοπτικά πάνελ ένα ψευδές αφήγημα, προσπαθώντας να κατευθύνουν τη σκέψη ενός αδαούς κοινού,το Βυζάντιο, λένε αντιτάχθηκε στην αρχαιότητα και την αρχαία ελληνική γραμματεία, την οποία και συνέθλιψε.Είμαι σίγουρος ότι εάν ερχόντουσαν αντιμέτωποι όλοι μαζί μόνο με τον Αρέθα σε μια συζήτηση περί αρχαίας ελληνικής γραμματείας θα τους είχε για πρωινό.

Φώτο)Σχόλιο του Αρέθα στον Λουκιανό, στο οποίο αναφέρει τα «εἰς ἑαυτόν» του Μάρκου Αυρηλίου. Οι πρώτες άμεσες αναφορές στο έργο αυτό είναι οι δικές του.

Στυλ. Καβάζης

 **Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων