Οι φιλόσοφοι που ήταν μαθητές του Σωκράτη ανησυχούσαν για τις ηθικές και πολιτικές συνήθειες που ενθάρρυνε η θαλάσσια ζωή και η πρόσβαση στη θάλασσα. Το εμπόριο, η κινητικότητα και η αυτοκρατορία διαμόρφωσαν τον χαρακτήρα και μεταμόρφωσαν τους νόμους, αλλάζοντας τελικά την ψυχή της πόλης.
Στην κλασική ελληνική σκέψη, η θάλασσα κατείχε μια παράδοξη θέση. Έφερε πλούτο και επέκτεινε την εμβέλεια της Αθήνας, αλλά προκάλεσε επίσης καχυποψία στους φιλοσόφους που επηρεάστηκαν από τη σωκρατική παράδοση.
Έλληνες φιλόσοφοι για την Αθήνα και τη θαλάσσια δύναμη
Μετά τους Περσικούς Πολέμους, η Αθήνα αναδείχθηκε ως η κορυφαία ναυτική δύναμη του ελληνικού κόσμου. Ο στόλος του εξασφάλισε μια αποφασιστική νίκη στη Σαλαμίνα και το σύστημα υποτέλειας χρηματοδότησε ναούς και δημόσιες γιορτές. Η Συμμαχία της Δήλου τελικά μετατράπηκε σε αυτοκρατορία. Η θαλάσσια δύναμη έφερε ευημερία και πολιτιστική λαμπρότητα, αλλά δημιούργησε επίσης ένταση με το παλαιότερο ελληνικό ιδεώδες της πολιτικής μετριοπάθειας.
Η ναυτική υπεροχή αναδιαμόρφωσε την αθηναϊκή κοινωνία. Ο θαλάσσιος πλούτος ενθάρρυνε το εμπόριο και την έντονη εμπορευματοποίηση. Το λιμάνι του Πειραιά συνέδεε την Αθήνα με μακρινές αγορές, ενώ έμποροι, ναυτικοί και τεχνίτες απέκτησαν επιρροή. Με την πάροδο του χρόνου, το εμπόριο προώθησε την κινητικότητα και την προσωπική πρόοδο. Τελικά, η ναυτική κυριαρχία ενίσχυσε την ατομική φιλοδοξία και ένα καταναλωτικό πνεύμα ρίζωσε σιγά σιγά μέσα στην αυτοκρατορική πόλη.
Οι θαλάσσιες δυνάμεις συχνά καλλιεργούν τέτοια χαρακτηριστικά. Το εμπόριο ανταμείβει την πρωτοβουλία και την προσαρμοστικότητα και αυξάνει το ιδιωτικό κέρδος και τις ανταγωνιστικές δεξιότητες. Με την πάροδο του χρόνου, αυτό το περιβάλλον ενθαρρύνει τον ατομικισμό, με τους πολίτες να επιδιώκουν το κέρδος και τη διάκριση και να μετρούν την επιτυχία με υλικούς όρους. Κατά συνέπεια, ο οικονομικός δυναμισμός αναδιαμόρφωσε τις κοινωνικές αξίες.
Ο ρήτορας Ισοκράτης, ο οποίος συνδέθηκε με τον Σωκράτη, προειδοποίησε επανειλημμένα για την εμμονή της Αθήνας στη θαλάσσια κυριαρχία. Θαύμαζε την προηγούμενη τάξη που καθιέρωσαν ο Σόλων και ο Κλεισθένης, πιστεύοντας ότι το πολίτευμά τους στηριζόταν στην ισορροπία και την αυτοσυγκράτηση. Αντίθετα, το μεταπερσικό αυτοκρατορικό σύστημα βασιζόταν στον φόρο υποτέλειας και τον ναυτικό εξαναγκασμό, ενθαρρύνοντας τους πολίτες να αναζητούν κέρδος και επιρροή στο εξωτερικό και όχι αρετή στο εσωτερικό.
Ο Ισοκράτης φοβόταν ότι η ακραία εμπορευματοποίηση θα διάβρωνε την ενότητα των πολιτών. Η αυτοκρατορία ενθάρρυνε φατρίες και έθρεψε την απληστία, δελεάζοντας τους ηγέτες να εκμεταλλευτούν τους συμμάχους. Επιπλέον, η συνεχής επέκταση έθεσε τον πλούτο πάνω από το μέτρο, αναγκάζοντας την Αθήνα να απομακρυνθεί από το μετρημένο ήθος των προηγούμενων μεταρρυθμίσεών της. Για τον Ισοκράτη, ο νόμος κάποτε διαμόρφωσε τη φιλοδοξία. Υπό την αυτοκρατορία, η φιλοδοξία αναζητούσε όλο και περισσότερο πλούτο και δύναμη.
Η Σπάρτη, το χερσαίο ιδεώδες της τάξης, και ο Έλληνας φιλόσοφος Πλάτωνας για τη στεριά εναντίον της θάλασσας
Αυτή η ανησυχία βρήκε υποστήριξη στον ιστορικό προβληματισμό. Ο Θουκυδίδης παρατήρησε ότι η ανερχόμενη δύναμη της Αθήνας ανησύχησε τη Σπάρτη, σημειώνοντας στην αφήγηση του για τον Πελοποννησιακό Πόλεμο ότι η επέκταση της αθηναϊκής δύναμης (και ο φόβος που ενέπνευσε) έκανε τη σύγκρουση αναπόφευκτη. Η ναυτική κυριαρχία μετατόπισε την ισορροπία δυνάμεων στην Ελλάδα, αποσταθεροποιώντας τις σχέσεις μεταξύ χερσαίων και θαλάσσιων κρατών. Υπό αυτή την έννοια, η θαλάσσια επέκταση εγκυμονούσε όχι μόνο ηθικούς κινδύνους αλλά και γεωπολιτικούς κινδύνους.
Η Σπάρτη ενσάρκωσε ένα αντίθετο μοντέλο, βασισμένο στη δύναμη της γης, την πειθαρχία και τη συλλογική ταυτότητα. Η σπαρτιατική κοινωνία έδινε έμφαση στην τάξη και την ιεραρχία, υποτάσσοντας την ατομική επιθυμία στην ευημερία της κοινότητας. Ο πατριωτισμός επικεντρώθηκε στην υπεράσπιση των κληρονομημένων εθίμων και η πόλη αντιστάθηκε στην εξωτερική επιρροή και την εμπορική υπερβολή. Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος αντανακλούσε έτσι κάτι περισσότερο από αντιπαλότητα. Αποκάλυψε μια θεμελιώδη σύγκρουση μεταξύ του ατομικισμού που καλλιεργείται από τη θάλασσα και του κολεκτιβισμού που έχει τις ρίζες του στη γη.
Φιλόσοφοι όπως ο Πλάτωνας επέκτειναν περαιτέρω αυτή την κριτική. Στους Νόμους, περιέγραψε μια ιδανική πόλη που βρίσκεται μακριά από τη θάλασσα. Δεν εναντιώθηκε στα πλοία από άγνοια, αλλά λόγω του χαρακτήρα που ενθάρρυνε το θαλάσσιο εμπόριο. Τα λιμάνια προσέλκυαν εμπόρους και ξένους, οι αγορές έφερναν πλούτο και νέα έθιμα και τα ταξίδια ενθάρρυναν τη σύγκριση και την αμφιβολία.
Ο Πλάτωνας υποστήριξε ότι η ηθική απαιτούσε σταθερότητα και ότι οι νόμοι χρειάζονταν σαφήνεια και σταθερότητα. Το θαλάσσιο εμπόριο, αντίθετα, σχετικοποίησε τα πρότυπα, εκθέτοντας τους πολίτες σε πολλαπλούς τρόπους ζωής και ωθώντας τους να μετρήσουν την αξία με το κέρδος. Για τον Πλάτωνα, ο πλούτος και η αρετή ήταν συχνά σε ένταση. Οι κοινωνίες που κυνηγούν το χρήμα κινδυνεύουν να παραμελήσουν την αριστεία της ψυχής. Η λύση του ήταν μια πολιτεία της ενδοχώρας, προστατευμένη από τις ηθικές στρεβλώσεις της εμπορικής υπερβολής.
Η εσωτερική πολιτεία του Πλάτωνα και η ηθική κριτική της θάλασσας
Ο Πλάτωνας συνέδεσε τη θάλασσα με την ηθική αραίωση. Στον Γοργία του, ο Σωκράτης υποστηρίζει ότι ο Θεμιστοκλής, ο στρατηγός που κέρδισε τη μάχη της Σαλαμίνας, αν και στρατιωτικά λαμπρός, τελικά έβλαψε πολιτικά την Αθήνα ενθαρρύνοντας την εξάρτηση από τη θάλασσα και εγκαταλείποντας τις χερσαίες θέσεις τη
Για τον Σωκράτη και τον Πλάτωνα, η θάλασσα ήταν πολιτικά αποσταθεροποιητική λόγω της εξάρτησής της από το εμπόριο και την οικονομία. Το εμπόριο, κατά την άποψή τους, αντάμειβε την πονηριά έναντι της δικαιοσύνης, ενώ η ναυτική αυτοκρατορία απαιτούσε επιθετικότητα και όχι μετριοπάθεια. Οι ναυτικοί εξαρτιόνταν από την αμοιβή και μετρούσαν την επιτυχία με μισθούς και όχι με την πολιτική τιμή. Ο Πλάτωνας φοβόταν ότι τέτοιες συνήθειες θα διέβρωναν την πειθαρχία και την ενότητα των πολιτών, οδηγώντας τον να υποστηρίξει μια τάξη βασισμένη στη γη που θα είχε τις ρίζες της στη γεωργία και τη σταθερή ιδιοκτησία.
Οι χερσαίες κοινωνίες συχνά δίνουν προτεραιότητα στη συλλογικότητα, την ιεραρχία και το κοινό καθήκον. Υπερασπίζονται αυτό που αντιλαμβάνονται ως οργανικές παραδόσεις και ο πατριωτισμός συνδέεται με το έδαφος, την καταγωγή και την κυριαρχία. Ταυτόχρονα, αυτές οι κοινωνίες αντιστέκονται στις παγκοσμιοποιημένες επιρροές και προσεγγίζουν το εξωτερικό εμπόριο με προσοχή. Αντίθετα, υποστήριξε ο Πλάτωνας, οι θαλάσσιες δυνάμεις εκτίθενται σε συνεχείς ανταλλαγές, εκτιμώντας την ευελιξία έναντι της μονιμότητας και ενισχύοντας την κινητικότητα, το εμπόριο και τις εμπορικές φιλοδοξίες.
Μεταγενέστεροι συγγραφείς επανέλαβαν αυτές τις ανησυχίες. Ο Στράβων, ο γεωγράφος και οπαδός της στωικής φιλοσοφίας, περιέγραψε τους Σκύθες με όρους που αντανακλούσαν σωκρατικά ιδεώδη. Τους απεικόνισε ως απλούς, κοινοτικούς και ενάρετους, που μοιράζονταν περιουσία και, σύμφωνα με ορισμένες μαρτυρίες, ακόμη και γυναίκες και παιδιά. Ζούσαν χωρίς πολυτέλεια και εκτιμούσαν τη φιλία και το μέτρο.
Ο Στράβων πρότεινε ότι η επαφή με το θαλάσσιο εμπόριο και τη ρωμαϊκή επιρροή διέφθειρε τους Σκύθες. Αυτό που φαινόταν να προάγει τον πολιτισμό, υποστήριξε, θα μπορούσε επίσης να βλάψει τον ηθικό χαρακτήρα. Η αλληλεπίδραση με τη θάλασσα άνοιξε δρόμους για εμπόριο και κατακτήσεις, αλλά εισήγαγε επίσης απληστία και φιλοδοξία. Στην αφήγηση του Στράβωνα, οι Σκύθες παρήκμασαν καθώς αγκάλιασαν τον εξωτερικό πλούτο, απεικονίζοντας τους ηθικούς κινδύνους που συνέδεαν οι φιλόσοφοι με τη θαλάσσια ζωή.
Η διαρκής αντιπαλότητα μεταξύ ναυτικών και εδαφικών δυνάμεων
Αυτό το μοτίβο εμφανίζεται επανειλημμένα σε όλη την ιστορία. Στην αρχαιότητα, η Ρώμη και η Καρχηδόνα συγκρούστηκαν για την κυριαρχία στη Μεσόγειο. Η Καρχηδόνα έχτισε τη δύναμή της στο θαλάσσιο εμπόριο και τη ναυτική δύναμη, ενώ η Ρώμη ξεκίνησε ως χερσαία δημοκρατία βασισμένη στην αγροτική πειθαρχία. Κατά τη διάρκεια των Καρχηδονιακών Πολέμων, η Ρώμη προσαρμόστηκε κατασκευάζοντας στόλους, ωστόσο διατήρησε μια ισχυρή αίσθηση αστικής λιτότητας. Η σύγκρουση αντανακλούσε όχι μόνο εδαφικές φιλοδοξίες αλλά και ανταγωνιστικές στρατηγικές κουλτούρες.
Η αντίθεση επανεμφανίστηκε στην πρώιμη σύγχρονη Ευρώπη. Η Βρετανία αναδείχθηκε ως παγκόσμια θαλάσσια δύναμη, χρησιμοποιώντας το ναυτικό της για την προστασία των εμπορικών οδών και των υπερπόντιων αποικιών. Η εμπορική επέκταση διαμόρφωσε τους πολιτικούς θεσμούς της και καλλιέργησε μια κουλτούρα ατομικής πρωτοβουλίας. Αντίθετα, ηπειρωτικές δυνάμεις όπως η Ρωσία, και αργότερα η Γερμανία, βασίστηκαν σε χερσαίους στρατούς και εδαφικό βάθος, δίνοντας έμφαση στην κεντρική εξουσία και τη στρατηγική συνοχή. Ο ανταγωνισμός μεταξύ της θαλάσσιας Βρετανίας και των χερσαίων αυτοκρατοριών βοήθησε στον καθορισμό της ευρωπαϊκής πολιτικής για γενιές.
Τον εικοστό αιώνα, αυτή η δυναμική εντάθηκε. Οι Ηνωμένες Πολιτείες κληρονόμησαν τον ρόλο της παγκόσμιας θαλάσσιας δύναμης, προβάλλοντας επιρροή μέσω της ναυτικής εμβέλειας και των ανοιχτών εμπορικών δικτύων και προωθώντας τις αγορές και τις ατομικές επιχειρήσεις. Η Σοβιετική Ένωση, αντίθετα, ήταν μια ηπειρωτική δύναμη που βασιζόταν στον κεντρικό έλεγχο, τη συλλογική ιδεολογία και την εδαφική ασφάλεια. Ο αγώνας τους κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου αντανακλούσε αυτά τα αποκλίνοντα μοντέλα εξουσίας, αξιών και προτεραιοτήτων, απηχώντας τις εντάσεις μεταξύ κοινωνιών προσανατολισμένων στη θάλασσα και στην ξηρά που οι κλασικοί Έλληνες φιλόσοφοι είχαν παρατηρήσει εδώ και καιρό.
Η ηθική ψυχολογία των δυνάμεων της θάλασσας και της ξηράς
Αυτή η αντίθεση προεξοφλεί τις σύγχρονες θεωρίες της θαλάσσιας και εδαφικής ισχύος. Ο Αμερικανός στρατηγός Alfred Thayer Mahan υποστήριξε ότι η ναυτική δύναμη ενός έθνους διαμορφώνει τον χαρακτήρα του. Προς υποστήριξη, εξέτασε πώς οι στόλοι επεκτείνουν το εμπόριο και την επιρροή, δείχνοντας ότι οι θαλάσσιες δυνάμεις εκτιμούν το εμπόριο, την κινητικότητα και το άνοιγμα. Χτίζουν δίκτυα σε όλους τους ωκεανούς και προβάλλουν δύναμη μέσω των ναυτικών τους, δημιουργώντας κοινωνίες προσανατολισμένες στην πρωτοβουλία και την προσαρμοστικότητα.
Οι χερσαίες δυνάμεις, αντίθετα, βασίζονται στην επικράτεια και την εσωτερική συνοχή. Δίνουν προτεραιότητα στην τάξη, την πειθαρχία και τη συνέχεια, εστιάζοντας στα σύνορα και όχι στους εμπορικούς δρόμους. Ο Mahan περιέγραψε μια διαρκή ένταση μεταξύ αυτών των προσανατολισμών, καθένας από τους οποίους παράγει ξεχωριστές συνήθειες και προτεραιότητες. Το πλαίσιό του απηχεί μοτίβα που είχαν ήδη παρατηρήσει οι κλασικοί Έλληνες φιλόσοφοι.
Οι Έλληνες στοχαστές αναγνώρισαν τις ηθικές και πολιτικές συνέπειες της χερσαίας και θαλάσσιας δύναμης. Η Αθήνα ενσάρκωνε την ενέργεια της ναυτικής δύναμης, ενώ η Σπάρτη αντιπροσώπευε μια πειθαρχημένη, χερσαία τάξη. Ο ιστορικός Θουκυδίδης ερμήνευσε τη σύγκρουσή τους ως δομική και όχι τυχαία: η άνοδος της αθηναϊκής θαλάσσιας δύναμης διατάραξε την ισορροπία της Ελλάδας, δημιουργώντας φόβο και τελικά πόλεμο.
Η θαλάσσια δύναμη ενθαρρύνει την καινοτομία, την ανταλλαγή και την ατομική πρόοδο. Ωστόσο, ενθαρρύνει επίσης τον κίνδυνο, την κερδοσκοπία και την αυτοκρατορική φιλοδοξία. Η χερσαία ισχύς, αντίθετα, δίνει έμφαση στη σταθερότητα, την αυτοσυγκράτηση και τη συνέχεια. Διατηρεί την ιεραρχία, το κοινό καθήκον και την πατριωτική προσκόλληση στον τόπο, αν και μπορεί να αντισταθεί στην αλλαγή και να περιορίσει το άνοιγμα. Οι κλασικοί φιλόσοφοι κατανόησαν αυτές τις δυναμικές, αναγνωρίζοντας ότι η θάλασσα και η στεριά διαμορφώνουν όχι μόνο τη στρατηγική αλλά και τον ηθικό χαρακτήρα ολόκληρων κοινωνιών.
Από την Αθήνα στον Ψυχρό Πόλεμο: Ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο
Η συζήτηση υπογραμμίζει τη φύση της πολιτικής αρετής. Οι ναυτικές πόλεις βασίζονται σε ναυτικούς, εμπόρους και φόρους, εκθέτοντας τους πολίτες τους σε ξένους και νέες ιδέες. Αυτή η αλληλεπίδραση διευρύνει τους ορίζοντες, αλλά μπορεί επίσης να αποδυναμώσει τις κληρονομημένες βεβαιότητες. Αντίθετα, τα πολιτεύματα που βασίζονται σε αγρότες και σταθερά νοικοκυριά ακολουθούν εποχιακούς ρυθμούς και όχι παλίρροιες, εκτιμώντας τις ρίζες, την παράδοση και τα κοινά έθιμα.
Οι Έλληνες βίωσαν έντονα αυτή την αντίθεση. Η Αθήνα ευημερούσε μέσα από τη θάλασσα. Η τέχνη, το δράμα και η φιλοσοφία του άνθισαν μέσα σε ένα αυτοκρατορικό δίκτυο. Ωστόσο, η θαλάσσια αυτοκρατορία της προκάλεσε επίσης εσωτερικές εντάσεις και εξωτερική αντίσταση. Η Σπάρτη αντιτάχθηκε στην αθηναϊκή επέκταση για να προστατεύσει την χερσαία τάξη της και ο Πελοποννησιακός Πόλεμος αποκάλυψε το κόστος της ανεξέλεγκτης θαλάσσιας ανάπτυξης.
Παρόμοιες εντάσεις επαναλήφθηκαν σε όλη την ιστορία. Η Ρώμη αντιμετώπισε την Καρχηδόνα. Η Βρετανία αμφισβήτησε τις ηπειρωτικές αυτοκρατορίες, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιμετώπισαν τη Σοβιετική Ένωση. Κάθε επεισόδιο αντανακλούσε την τριβή μεταξύ του θαλάσσιου δυναμισμού και της χερσαίας συνοχής. Οι προβληματισμοί των κλασικών Ελλήνων φιλοσόφων και οι ανησυχίες τους για τη θάλασσα παραμένουν εντυπωσιακά επίκαιροι, δείχνοντας πώς η γεωγραφία διαμορφώνει την εξουσία και πώς η εξουσία, με τη σειρά της, διαμορφώνει τις κοινωνικές αξίες.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου