Οι μεγάλες αναδιατάξεις στο διεθνές σύστημα δεν εκκινούν από τους θεσμούς ούτε ανακοινώνονται μέσω επίσημων διαδικασιών. Συντελούνται στο επίπεδο της ισχύος, της βούλησης και της στρατηγικής αναγκαιότητας, ενώ οι θεσμοί ακολουθούν εκ των υστέρων για να προσαρμοστούν στη νέα πραγματικότητα. Από τον Θουκυδίδη έως τη σύγχρονη realpolitik, η ρεαλιστική σκέψη υποδεικνύει ότι οι κανόνες δεν προηγούνται της ισχύος αλλά αποτελούν αντανάκλασή της. Όταν η ισορροπία ισχύος μεταβάλλεται, οι κανόνες είτε παρακάμπτονται είτε επανανοηματοδοτούνται, επιβεβαιώνοντας ότι δεν είναι η τάξη που γεννά την ισχύ, αλλά η ισχύς που διαμορφώνει την τάξη.
Η ίδια λογική ενσωματώνεται και στη νεορεαλιστική προσέγγιση του Kenneth Waltz (Waltz, 1979, Theory of International Politics), σύμφωνα με την οποία, οι διεθνείς θεσμοί δεν λειτουργούν ως ανεξάρτητοι ρυθμιστές της διεθνούς πολιτικής, αλλά ως παράγωγα της δομής του διεθνούς συστήματος, δηλαδή της αναρχίας και της κατανομής ισχύος μεταξύ των κρατών. Όταν λοιπόν η δομή αυτή εισέρχεται σε φάση μετάβασης, οι θεσμοί αδυνατούν να αποτρέψουν την αλλαγή και περιορίζονται στην εκ των υστέρων προσαρμογή τους σε μια ήδη διαμορφωμένη κατανομή ισχύος. Η θεσμική αδράνεια, σε τέτοιες περιόδους, δεν αποτελεί ανωμαλία αλλά δομικό χαρακτηριστικό της συστημικής μεταβολής.
Σε επίπεδο υψηλής στρατηγικής όπως έχει αναλυθεί από στοχαστές και διαμορφωτές πολιτικής τύπου Henry Kissinger, οι κρίσιμες μεταβάσεις δεν πραγματοποιούνται μέσω πολυμερών φόρουμ και θεσμικών μηχανισμών, αλλά μέσω άτυπων, προσωποκεντρικών και συχνά μη δημοσιοποιημένων διαύλων. Οι θεσμοί παρεμβαίνουν εκ των υστέρων, όχι για να καθορίσουν την αλλαγή, αλλά για να τη νομιμοποιήσουν και να την ενσωματώσουν σε ένα νέο πλαίσιο σχετικής σταθερότητας. Υπό αυτό το πρίσμα, τα γεγονότα που εξετάζονται δεν συνιστούν μεμονωμένες διπλωματικές κινήσεις, αλλά εκφάνσεις μιας διαδικασίας σταδιακής αναδιάταξης σφαιρών επιρροής μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων, μιας διπλωματικής σκυταλοδρομίας που εκκινεί εκτός θεσμών και προετοιμάζει το έδαφος της εκ των υστέρων θεσμικής προσαρμογής.
Η αρχή και ο συνδετικός κρίκος
Το χρονολόγιο (βλέπε Επίμετρος – Χρονολόγιο της Σιωπηρής Οριοθέτησης της Παγκόσμιας Ισχύος) δεν συνιστά απόδειξη, αλλά μία από τις πολλές ενδείξεις μιας συγκροτημένης προσπάθειας μεταφοράς της διαπραγμάτευσης ισχύος από τους παραδοσιακούς διεθνείς θεσμούς σε άτυπα, προσωποκεντρικά κανάλια. Στην αρχική φάση, ο Βίκτορ Όρμπαν λειτούργησε ως ο πρώτος συνδετικός κρίκος, επιτρέποντας στον Ντόναλντ Τραμπ, πριν ακόμη από την επανεκλογή του, να προετοιμάσει το έδαφος για μια διμερή διαδικασία οριοθέτησης σφαιρών επιρροής. Ο ρόλος του δεν ήταν διαμεσολαβητικός με την κλασική έννοια, αλλά λειτουργικός, καθώς άνοιξε διαύλους, μετέφερε σήματα και δοκίμασε αντοχές εκτός θεσμικού πλαισίου.
Το ουκρανικό, (σύμφωνα με την ρωσική οπτική) παρότι συνιστά υπαρξιακό μέτωπο, λειτούργησε ως εργαλειακό πεδίο υψηλής στρατηγικής και ως μηχανισμός αποσυμπίεσης σε συνθήκες έντονης συστημικής πίεσης. Η φθορά που παρήγαγε δεν αξιοποιήθηκε από την Ουάσιγκτον ως ευκαιρία στρατηγικής εξόντωσης της Ρωσίας, αλλά ως βάση ελεγχόμενης εκτόνωσης και έμμεσης διαπραγμάτευσης, υπαγορευμένης από τη συστημική αναγκαιότητα αποτροπής ενός ενιαίου υπερπόλου Κίνας–Ρωσίας, τη διάρρηξη της συνοχής του άξονα του Παγκόσμιου Νότου και τη διατήρηση της δυνατότητας μελλοντικής αναχαίτισης της Κίνας, η οποία παραμένει ο μακροπρόθεσμος στρατηγικός αντίπαλος. Υπό αυτό το πρίσμα, η αδυναμία της Μόσχας δεν αντιμετωπίστηκε ως δέλεαρ περαιτέρω φθοράς, αλλά ως ευκαιρία χάραξης κοινού εδάφους για τις αμερικανορωσικές σχέσεις με αφορμή την Ουκρανία της επόμενης ημέρας, επιτρέποντας τη μετάβαση από την ανοιχτή σύγκρουση σε μια διαδικασία οριοθέτησης ισχύος.
Στον αντίποδα η Ρωσία, από την πλευρά της, διαθέτει δομικούς λόγους να μην καταστεί κινεζικό παράρτημα. Η συνύπαρξη λοιπόν στον ίδιο γεωπολιτικό χώρο με την Κίνα παράγει αναπόφευκτες τριβές, ενώ η πλήρης εξάρτηση θα οδηγούσε σε δορυφοροποίηση και όχι σε ισότιμη στρατηγική σύμπραξη. Η ανάδειξη της Κίνας σε ηγεμόνα του Παγκόσμιου Νότου θα υποβάθμιζε τη ρωσική θέση στο διεθνές σύστημα, περιορίζοντας την αυτονομία της. Υπό αυτό το πρίσμα, η ρωσική στρατηγική διατηρεί ανοιχτή τη δυνατότητα ενός ρόλου στρατηγικής εξισορρόπησης μεταξύ Ανατολής και Δύσης, αξιοποιώντας τη δυναμική των συνασπισμών και την εναλλαγή ισορροπιών.
Γιατί παρακάμπτονται οι παραδοσιακοί θεσμοί
Η παράκαμψη των παραδοσιακών διεθνών θεσμών απορρέει από τη φύση και την ταχύτητα της συστημικής μετάβασης. Οι θεσμοί αποτελούν κωδικοποίηση μιας παλαιότερης ισορροπίας ισχύος και, σε περιόδους αναδιάταξης, αδυνατούν να προσαρμοστούν εγκαίρως, να διαχειριστούν αντιφατικά συμφέροντα και να φιλοξενήσουν άτυπες οριοθετήσεις χωρίς να τις παγιδεύσουν σε δημόσια, δεσμευτικά και μη αναστρέψιμα σχήματα. Σε συνθήκες υπαρξιακών μετώπων, καμία μεγάλη δύναμη δεν επιδιώκει θεσμική έκθεση ή διαδικασίες που περιορίζουν την ελευθερία κινήσεων και ακυρώνουν τη δυνατότητα αναδίπλωσης.
Παράλληλα, ο χρόνος λειτουργεί ως στρατηγικός εχθρός. Η άτυπη διπλωματία επιτρέπει κινήσεις σε πραγματικό χρόνο, περιορίζει τον κίνδυνο οργανωμένης αντίδρασης της παλιάς τάξης πριν αυτή προλάβει να συσπειρωθεί και μειώνει τις εσωτερικές πολιτικές αναταράξεις που συχνά προκαλούν οι θεσμικές διαδικασίες. Η παράκαμψη, συνεπώς, δεν σημαίνει κατάργηση των θεσμών, αλλά χρονική μετατόπιση του ρόλου τους. Προηγείται η άτυπη οριοθέτηση μέσω ισχύος και ακολουθεί, όταν η νέα ισορροπία παγιωθεί, η θεσμική επικύρωση.
Η εξέλιξη και η αναβάθμιση του αγγελιαφόρου
Η Σύνοδος της Αλάσκας το 2025 δεν αποτέλεσε κορύφωση, αλλά σημείο θεσμικής οριοθέτησης της διμερούς σχέσης μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Ρωσίας. Εκεί δεν αποτυπώθηκε συμφωνία, αλλά ένα λειτουργικό πλαίσιο κόκκινων γραμμών και σφαιρών επιρροής, το οποίο επέτρεψε τη μετάβαση στο επόμενο στάδιο της διαδικασίας.
Μετά την Αλάσκα, η διπλωματική «σκυτάλη» πέρασε από τον Βίκτορ Όρμπαν στον Βλαντίμιρ Πούτιν, όχι ως αλλαγή προσώπου αλλά ως αναβάθμιση λειτουργίας. Ο Πούτιν δεν ανέλαβε ρόλο μεσολαβητή, αλλά ρόλο φορέα στρατηγικών ορίων, σε μια φάση όπου η άμεση επικοινωνία μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Κίνας θα παρήγαγε σοβαρούς εσωτερικούς και συστημικούς κραδασμούς. Η εξέλιξη αυτή μετέτρεψε τη διμερή οριοθέτηση σε τριμερή στρατηγική εξίσωση, χωρίς να υποδηλώνει σύγκλιση συμφερόντων, αλλά διαχείριση ανταγωνισμού σε επίπεδο υψηλής στρατηγικής.
Η ενδιάμεση φάση και η κορύφωση που δεν έχει έρθει
Η συνάντηση του Ντόναλντ Τραμπ με τον Σι Τζινπίνγκ στη Νότια Κορέα συνιστά κρίσιμο στάδιο ενσωμάτωσης της Κίνας σε ένα ήδη διαμορφωμένο πλαίσιο ορίων μεταξύ των κεντρικών πόλων του διεθνούς συστήματος. Αρα μπορεί να μην παρήγαγε νέα συμφωνία ούτε και να επισφράγισε θεσμικά μια νέα τάξη, αλλά επιβεβαίωσε στην πράξη ότι η παγκόσμια ισχύς ρυθμίζεται μέσω άμεσης οριοθέτησης και όχι μέσω κανόνων ή θεσμικών μηχανισμών. Η επιλογή της Κορέας, με φόντο τη Βόρεια Κορέα όπου το Πεκίνο (ίσως και Μόσχα σε κάποιο βαθμό) αποτελεί τον μοναδικό πραγματικό μοχλό επιρροής, σε συνδυασμό με την πίεση του εμπορικού πολέμου, λειτούργησαν ως δίδυμη αφορμή για μια ευρύτερη αμερικανοσινική συνεννόηση. Όπως και στην περίπτωση της Ουκρανίας στις αμερικανορωσικές σχέσεις, δεν μιλάμε για ειρήνη ή επίλυση διαφορών, αλλά για οριοθέτηση, η οποία δεν καταλήγει σε λύση αλλά μεταφράζεται σε διαχείριση του ανταγωνισμού, με την Κίνα να αναγνωρίζεται ως αναγκαίος συνομιλητής και όχι ως απλός αντίπαλος. Η χρονική σύμπτωση με φάσεις έντονης εσωτερικής πόλωσης στις Ηνωμένες Πολιτείες (απόπειρες κατά Ντόναλτ Τράμπ κλπ.) δεν συνιστά αιτιώδη σχέση, αλλά αντανάκλαση της αντίστασης που συνοδεύει κάθε απόπειρα αναδιανομής της παγκόσμιας ισχύος σε περιόδους συστημικής μετάβασης.
Η πραγματική κορύφωση της διαδικασίας δεν έχει ακόμη εκδηλωθεί σε θεσμικό επίπεδο. Η ουσιαστική συνεννόηση έχει ήδη επιτευχθεί άτυπα, κατανεμημένα και σε διαφορετικά πεδία μεταξύ των τριών κεντρικών δρώντων, χωρίς κοινό τραπέζι και χωρίς δημόσια επικύρωση. Η απουσία μιας επίσημης τριμερούς συνάντησης δεν συνιστά έλλειμμα συνεννόησης, αλλά επιβεβαίωση της φύσης της διαδικασίας, καθώς η οριοθέτηση ισχύος προηγείται της θεσμικής σφραγίδας και εξελίσσεται μέσω παράλληλων, μη συγχρονισμένων διαύλων.
Στη στρατηγική ανάλυση δεν αναζητούμε απόδειξη με τη στενή ή «ποινική» έννοια, αλλά ιστορικά επαναλαμβανόμενα μοτίβα συμπεριφοράς συστημάτων, όπως αναδεικνύει η ρεαλιστική και νεορεαλιστική βιβλιογραφία για τη μετάβαση ισχύος και τη σχέση πολέμου και συστημικής αλλαγής (Gilpin, War and Change in World Politics, και Organski & Kugler, The War Ledger). Σε αυτή τη βάση, μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι οι μεγάλες αναδιατάξεις ισχύος συχνά συμπίπτουν με φάσεις έντονης εσωτερικής πόλωσης και πολιτικής αστάθειας, χωρίς αυτό να συνιστά αυστηρή νομοτέλεια, αλλά ένα επαναλαμβανόμενο εμπειρικό μοτίβο που βοηθά στην κατανόηση περιόδων βαθιάς στρατηγικής μετάβασης
Ένα από αυτά είναι ότι οι μεγάλες αναδιατάξεις ισχύος συχνά συμπίπτουν με φάσεις έντονης εσωτερικής πόλωσης και πολιτικής βίας, όπως πχ. χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η κρίση της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας με αποκορύφωμα τη δολοφονία του Ιούλιου Καίσαρα, η ανάδυση των Ηνωμένων Πολιτειών ως ενιαίου εθνικού–ηπειρωτικού κράτους τον 19ο αιώνα σε συνθήκες Εμφυλίου Πολέμου και της δολοφονίας του Αβραάμ Λίνκολν, και η κορύφωση της έντασης του Ψυχρού Πολέμου σε φάση επαναπροσδιορισμού της αμερικανικής στρατηγικής όταν δολοφονείται ο Τζον Κένεντι. Το ίδιο μοτίβο παρατηρείται και σήμερα, σε μια φάση βαθιάς στρατηγικής μετάβασης, όπου η σύγκρουση γύρω από το ποιος θα καθορίσει τη νέα κατεύθυνση τείνει να εκφράζεται και με ακραίες μορφές πίεσης κατά των προσώπων που προσωποποιούν τη μετάβαση. https://www.militaire.gr/
**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου