Εποχές της Θρησκείας ...Πολιτισμικοί Μετασχηματισμοί στην Ανθρώπινη Ιστορία

  

Πίτερ Τούρτσιν

Ενα ενδιαφέρον βιβλίο, ειναι το Modeling Religion: Simulating the Transformation of Worldviews, Lifeways, and Civilizations, των Wesley J. Wildman και F. LeRon Shults (εκδόθηκε το 2024). Αυτό το έργο μπορεί να ταξινομηθεί ως «διεπιστημονικό» επειδή οι συγγραφείς διασχίζουν πολλαπλά επιστημονικά όρια, ξεπερνώντας τομείς όπως η φιλοσοφία, η δημογραφία και η υπολογιστική επιστήμη. Και θέτουν «Μεγάλα Ερωτήματα» που, πράγματι, απαιτούν μια διεπιστημονική προσέγγιση.

Όπως γνωρίζετε, ένα κεντρικό ερώτημα της έρευνάς μου είναι ο Μεγάλος Μετασχηματισμός του Ολόκαινου. Κατά τη διάρκεια του Ολόκαινου (η τρέχουσα γεωλογική εποχή που ξεκίνησε πριν από περίπου 11.700 χρόνια) η κλίμακα των ανθρώπινων κοινωνιών έχει μεταμορφωθεί εντελώς - από μικρές ομάδες εκατοντάδων ή μερικών χιλιάδων τροφοσυλλεκτών σε τεράστιες αυτοκρατορίες και έθνη-κράτη με πληθυσμούς εκατομμυρίων (και ακόμη και πάνω από ένα δισεκατομμύριο, σε δύο περιπτώσεις). Αυτός ο μετασχηματισμός περιελάμβανε επίσης δραματικές αλλαγές κοινωνικής πολυπλοκότητας, συμπεριλαμβανομένης της οικονομικής οργάνωσης, των συστημάτων πληροφοριών, των εξελιγμένων μορφών διακυβέρνησης και της εξέλιξης των θρησκευτικών ιδεών και πρακτικών.

Οι Wildman και Shults (W&S) υποστηρίζουν ότι αρκετές από αυτές τις θρησκευτικές αλλαγές ήταν τόσο βαρυσήμαντες που θα έπρεπε να ονομαστούν «πολιτισμικοί μετασχηματισμοί», επειδή οδήγησαν σε αλλαγές κοσμοθεωριών και τρόπων ζωής - ολόκληρο τον ιστό της κοινωνικής ζωής. Στο βιβλίο εντοπίζουν τρεις τέτοιες μεταβάσεις: Νεολιθική, Αξονική και Νεωτερικότητα.

Το πρώτο και το τελευταίο από αυτά δεν είναι αμφιλεγόμενα. Τι γίνεται όμως με τον αξονικό μετασχηματισμό; Αν κοιτάξουμε το θρησκευτικό τοπίο της Γης πριν από περίπου 5.000-3.000 χρόνια (που θα ήταν «προ-αξονικοί» χρόνοι), θα δούμε ότι κυριαρχούνταν από «πρωταρχικές θρησκείες», χρησιμοποιώντας την ορολογία του Γερμανού αιγυπτιολόγου Jan Assmann. Παραδείγματα περιλαμβάνουν τους ευρασιατικούς πολυθεϊσμούς (π.χ. Μεσοποταμία, Ελληνική, Σκανδιναβική) και τις αυτόχθονες θρησκείες των αμερικανικών πολιτισμών (π.χ. Μάγια, Ίνκας, Αζτέκοι).

Αλλά αυτές οι θρησκείες δεν ήταν ακριβώς πρωταρχικές, επειδή το θρησκευτικό τοπίο πριν από τη Νεολιθική Επανάσταση ήταν αρκετά διαφορετικό, ή τουλάχιστον αυτό υποστηρίζουν οι W&S. Αυτό το μέρος είναι αρκετά υποθετικό, γιατί πραγματικά γνωρίζουμε πολύ λίγα για τις θρησκείες των κυνηγών και των τροφοσυλλεκτών κατά τη διάρκεια του Πλειστόκαινου και του πρώιμου Ολόκαινου και πώς άλλαξαν ως αποτέλεσμα της υιοθέτησης τρόπων καλλιέργειας. Οι W&S χρησιμοποιούν τον περίφημο αρχαιολογικό χώρο του Çatalhöyük στη Νότια Τουρκία (7500 π.Χ.-5600 π.Χ.) ως έμπνευση για τη θεωρία τους, αλλά οι αρχαιολόγοι δεν μπορούν να συμφωνήσουν μεταξύ τους για το πώς να ερμηνεύσουν τα αποτελέσματα των ανασκαφών εκεί.

Εξετάστε την περίπτωση της διάσημης «θεάς» Çatalhöyük:

Άγαλμα καθιστής γυναίκας που πλαισιώνεται από δύο λέαινες, που ανακαλύφθηκε στην πηγή Çatalhöyük

Ο αρχικός ανασκαφέας, James Mellaart, το ερμήνευσε ως αναπαράσταση της Μητέρας Θεάς, κάτι που γι' αυτόν έδειχνε ότι η κοινωνία Çatalhöyük ήταν μια μητριαρχία. Αλλά ένας μεταγενέστερος αρχαιολόγος που εργαζόταν σε αυτήν την τοποθεσία, ο Ian Hodder, διαφώνησε βίαια. Έγραψε: «Το ειδώλιο μπορεί να ερμηνευτεί με διάφορους τρόπους – ως μια γυναίκα που μετατρέπεται σε πρόγονο, ως γυναίκα που σχετίζεται με το θάνατο ή ως θάνατος και ζωή σε συνδυασμό (δείτε τις λεπτομέρειες στην ενότητα Θρησκεία του άρθρου της Wikipedia). Είμαστε πραγματικά σε αδιέξοδο όταν προσπαθούμε να συμπεράνουμε την πίστη των ανθρώπων σε τόσο βαθύ παρελθόν. Ο πρώτος μετασχηματισμός που προτάθηκε από το W&S, από τις προ-νεολιθικές πεποιθήσεις στις πρωταρχικές θρησκείες, είναι πολύ υποθετικός.

Βρισκόμαστε σε πολύ πιο στέρεες εμπειρικές βάσεις με τον δεύτερο πολιτισμικό μετασχηματισμό του W&S - τον αξονικό. Ο Jan Assman αναφέρεται στις θρησκείες που προέρχονται από αυτή τη μετάβαση ως «δευτερεύουσες». Παραδείγματα περιλαμβάνουν τον Βουδισμό, το Ισλάμ, τον Χριστιανισμό, καθώς και τον Τζαϊνισμό, τον Μανιχαϊσμό και τον Ζωροαστρισμό. Ένα πιο περιγραφικό, αν και δυσνόητο («δύσκολο να κατανοηθεί γιατί περίπλοκο και διανοητικά απαιτητικό»· Το "δυσνόητο" είναι μια δυσνόητη λέξη 🙂 ), είναι η διάκριση που κάνει ο Alan Strathern στο βιβλίο του Unearthly Powers. Αντί για «πρωταρχικό» και «δευτερεύον», κάνει διάκριση μεταξύ «εμμενισμών», στους οποίους ζητάτε ή χειραγωγείτε θεότητες για να προωθήσετε τους στόχους σας σε αυτόν τον κόσμο, και «υπερβατισμούς», που αναζητούν σωτηρία ή διαφυγή από αυτόν τον κόσμο.

Έχω γράψει στο παρελθόν για τον πολιτισμικό μετασχηματισμό της Αξονικής Εποχής (βλ. Ο Άξονας της Ιστορίας). Ο λόγος που έχουμε πολύ περισσότερα στοιχεία για αυτό (σε αντίθεση με τη νεολιθική μετάβαση) είναι επειδή μέχρι τότε, 800-200 π.Χ., αρκετές περιοχές του κόσμου έχουν αποκτήσει γραφή και έχουμε πολλά κείμενα. Επιπλέον, μια μεγάλη βοήθεια για τις προ-εγγράμματες περιόδους παρέχεται από την άφθονη εικονογραφία, η οποία μας επιτρέπει να οικοδομήσουμε πολύ λιγότερο αμφιλεγόμενες ανακατασκευές των πεποιθήσεων των ανθρώπων.

Επιτρέψτε μου να σας δώσω ένα παράδειγμα.

Γνωρίζουμε πολλά για τις θρησκευτικές πεποιθήσεις των Αζτέκων, αλλά τι μπορούμε να συμπεράνουμε για τη μεσοαμερικανική θρησκεία πριν από αυτούς; Ένα από τα επαναλαμβανόμενα θέματα στην τέχνη των Αζτέκων είναι τα λουλούδια και οι πεταλούδες, αντανακλώντας την πεποίθηση των Mexica ότι οι πολεμιστές που σκοτώνονταν στη μάχη θα περνούσαν μέρος της μεταθανάτιας ζωής τους σε έναν ειδυλλιακό «κόσμο λουλουδιών» πριν μετενσαρκωθούν ως πουλιά και πεταλούδες. Αν και δεν διασώθηκαν κείμενα από την εποχή του Τεοτιουακάν (πρώτος έως έβδομος αιώνας μ.Χ.), σε αντίθεση με την περίοδο των Αζτέκων, υπάρχουν αρκετές τοιχογραφίες. Εδώ είναι μια τοιχογραφία στην Tepantitla, ένα από τα συγκροτήματα διαμερισμάτων του Teotihuacan:

Τοιχογραφία Tepantitla Mountain Stream Teotihuacan (Luis Tello) Πηγή

Οι αρχαιολόγοι συμφωνούν λίγο πολύ ότι πρόκειται για μια απεικόνιση του Κόσμου των Λουλουδιών ή κάτι πολύ παρόμοιο. Με άλλα λόγια, παρόμοιες θρησκευτικές πεποιθήσεις πιθανότατα υπήρχαν στη Μεσοαμερική χίλια χρόνια πριν από τους Αζτέκους!

Κατά τη διάρκεια της μετα-Αξονικής περιόδου έχουμε πολλά κείμενα και άλλα είδη πληροφοριών που πιστοποιούν πόσο πλήρως οι υπερβατικές θρησκείες έχουν αντικαταστήσει τις προ-Αξονικές. Μάλιστα, σε αρκετές περιπτώσεις έχουμε λεπτομερή ποσοτικά στοιχεία για τον θρησκευτικό προσηλυτισμό στον Χριστιανισμό ή το Ισλάμ. Ανέλυσα αυτά τα δεδομένα στο πρώτο μου βιβλίο για την Κλειοδυναμική, Ιστορική Δυναμική. Ακολουθούν οι τροχιές του προσηλυτισμού στο Ισλάμ στο Ιράν και την Ισπανία:

Το μοντέλο (η λογιστική εξίσωση) ταιριάζει εξαιρετικά καλά σε αυτά τα δεδομένα.

Μέχρι τον δέκατο όγδοο αιώνα όλες οι μεγάλες αυτοκρατορίες είχαν μια από τις (μετα)αξονικές θρησκείες ως επίσημη θρησκεία τους και περισσότερο από το ήμισυ του παγκόσμιου πληθυσμού ομολογούσε τον Χριστιανισμό, το Ισλάμ, τον Ινδουισμό ή τον Βουδισμό (σήμερα το ποσοστό αυτό είναι πάνω από 75 τοις εκατό).

Αλλά ο δέκατος όγδοος αιώνας ξεκίνησε επίσης την τρίτη θρησκευτική επανάσταση - τη νεωτερικότητα, με τις υπερφυσικές θρησκευτικές πεποιθήσεις να αρχίζουν να χάνουν έδαφος από τις κοσμικές κοσμοθεωρίες. Αυτός ο πολιτισμικός μετασχηματισμός είναι αρκετά ατελής (και, θα προσέθετα, μπορεί να μην είναι ποτέ τόσο πλήρης όσο η αξονική μετάβαση). Επί του παρόντος, οι μη θρησκευόμενοι άνθρωποι αποτελούν μόνο το 16 τοις εκατό του παγκόσμιου πληθυσμού. Αλλά με άλλους τρόπους - επιστήμη και τεχνολογία, οικονομία και βιοτικό επίπεδο - φυσικά, ο κόσμος έχει αλλάξει πολύ.

Ορίστε λοιπόν. Τρεις πολιτισμικοί μετασχηματισμοί και τέσσερις θρησκευτικές εποχές. Φυσικά, υπάρχουν πολλές αποχρώσεις, αλλά μια ενδιαφέρουσα άποψη σε μακροϊστορικό επίπεδο.

**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων