Είναι η Ευρώπη ακόμα «η Δύση»;

 

του Jacques Huynen

Ο Οδυσσέας του Κρίστοφερ Νόλαν και το προφανές πεπρωμένο της Ευρώπης.

Η ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν έχει τουλάχιστον ένα προσόν, εκτός από την αναβίωση του ενδιαφέροντος για τις ελληνικές και ασιατικές ρίζες της Ευρώπης: πυροδοτεί μια συζήτηση σχετικά με την ταυτότητα ή τις ταυτότητες αυτού που σήμερα ονομάζουμε Δύση.

Μία από τις επικρίσεις που του ασκήθηκαν ήταν ότι είχε εκχριστιανίσει την Οδύσσεια, κάνοντας τον Οδυσσέα χριστιανό που βασανιζόταν από ενοχές και τον Δία ένα είδος ινδοευρωπαϊκού Θεού Πατέρα.

Ο Olivier Battistini, κατηγορώντας το έργο του Nolan για εξαπάτηση, το βλέπει ως έναν νέο «δούρειο ίππο» με τον οποίο προσπαθεί να ανατρέψει την ευρωπαϊκή ταυτότητα. Επέκρινε τόσο τη μετάφραση της Emily Wilson όσο και τη διασκευή του Nolan. Ο τελευταίος παραμελεί, ή ακόμα και αγνοεί, αιώνες ερμηνείας των επών από τους Αρχαίους, ιδιαίτερα τους Νεοπλατωνικούς, προκειμένου να μετακινηθεί απευθείας από το αγγλικό κείμενο της Emily Wilson σε μια ιουδαιοχριστιανική ερμηνεία.

Φαίνεται επίσης αποφασισμένος να αμερικανοποιήσει τον Οδυσσέα, καθιστώντας τον πρόδρομο του Χριστόφορου Κολόμβου, του Μαγγελάνου και άλλων κατακτητών που κοίταξαν δυτικά για να αποκαταστήσουν την επαφή με μια Ινδία που είχε γίνει μυθική αφού το Ισλάμ είχε κλείσει το δρόμο και η μνήμη του Αλεξάνδρου είχε ξεθωριάσει από τη δυτική συνείδηση.

Ο Οδυσσέας του Ομήρου, κατά τη νικηφόρα επιστροφή του στην Ιθάκη, ετοιμάζεται να τελειώσει τις μέρες του εκεί και να βασιλέψει ειρηνικά. Ο Οδυσσέας του Νόλαν, αντί να εγκαταλείψει τις περιπλανήσεις του, εμπιστεύτηκε την εξουσία στον Τηλέμαχο και απέπλευσε ξανά με την Περσεφόνη, με πλοία, αυτά τα πλοία τύπου Βίκινγκ, με κατεύθυνση δυτικά. Στην Ατλαντίδα, στο Γιβραλτάρ, στη Μεγάλη Βρετανία και στις Ηνωμένες Πολιτείες;

Δεν είναι τυχαίο ότι κανένας από τους βασικούς ρόλους σε αυτό το blockbuster δεν είναι μεσογειακός, ελληνικός, ιταλικός, ισπανικός, βορειοαφρικανικός ή μεσανατολικός. Όλοι έχουν αμερικανική, WASP ή βορειοευρωπαϊκή σωματική διάπλαση. Δεν είναι επίσης τυχαίο ότι τα πλοία που τα μεταφέρουν δεν είναι ελληνικές τριήρεις, αλλά μακρόστενα πλοία των Βίκινγκς. Και γνωρίζουμε ότι οι Νορβηγοί, οι Βίκινγκς, οι Νορμανδοί και οι Δανοί ήταν από τους πρώτους αποίκους των Βρετανικών Νήσων και κατέχουν εξέχουσα θέση στους ιδρυτικούς μύθους των Βρετανών και των Αμερικανών. Δεν ήταν ο Άμλετ Δανός πρίγκιπας; Και ότι αυτοί οι ίδιοι Νορμανδοί έλεγχαν επίσης, σε ορισμένες περιόδους, όχι μόνο τη Νορμανδία, αλλά και τη Σικελία, την Καλαβρία και μερικά από τα νησιά του Ιονίου που βρίσκονται μεταξύ Ιταλίας και Πελοποννήσου.

Γιατί, στον προσανατολισμό του προς τη Δύση, ο Nolan σταματά με τόσο καλό τρόπο; Γιατί αν συνεχίσουμε να κατευθυνόμαστε δυτικά, φτάνουμε στο σημείο όπου η Άπω Δύση συμπίπτει με την Άπω Ανατολή και την Κίνα. Εκτός κι αν επιμένουμε πεισματικά να θεωρούμε τη Γη στρογγυλή μόνο όταν εξυπηρετεί τα συμφέροντά μας, αρνούμενοι να δούμε ότι αυτή η Γη, όπως και η ιστορία, περιστρέφεται γύρω από τον άξονά της και γύρω από τον Ήλιο.

Επειδή οι Ηνωμένες Πολιτείες θέλουν να παγώσουν τον ρου της ιστορίας επεκτείνοντας την ηγεμονία τους στον εικοστό πρώτο αιώνα, ο Νόλαν αρνείται πεισματικά να δει ότι, όπως οι οργανισμοί, τα πολιτιστικά φαινόμενα, οι χώρες και οι πολιτισμοί, έχουν αρχή, μέση και τέλος. Θα μπορούσε το «τέλος της ιστορίας», που μας είναι τόσο οικείο από τον Χέγκελ και τον Φουκουγιάμα, να είναι το τέλος της δυτικής ιστορίας, του μονοπωλίου της, και να συμπέσει με την αρχή ενός άλλου κύκλου, πολυκεντρικού ή πολυπολικού, στον οποίο η Κίνα ή/και η Άπω Ανατολή θα λειτουργούσαν ως άξονας, άξονας, κινητήρια δύναμη; Είναι έτοιμες οι Ηνωμένες Πολιτείες να καταστρέψουν τη Γη και το είδος μας αντί να το αποδεχτούν; Για αυτό προετοιμάζονται ορισμένοι διευθύνοντες σύμβουλοι αμερικανικών εταιρειών τεχνητής νοημοσύνης;

Είναι ενδιαφέρον ότι από τα πολλά άρθρα και βίντεο που είναι αφιερωμένα στην ταινία του Nolan, μόνο δύο ασχολούνται με αυτό το θέμα. Οι συγγραφείς τους είναι Αμερικανοί κινεζικής ή βιετναμέζικης καταγωγής.

Είναι η ταινία του Nolan η τελευταία εκδήλωση της δυσαρέσκειας των Βορειοευρωπαίων προς τον Νότο και των «Αγγλοσαξόνων» προς την Ήπειρο; Είναι αυτό το τελευταίο επεισόδιο στην πανάρχαια προσπάθεια της Αγγλόσφαιρας να οικειοποιηθεί την ευρωπαϊκή ταυτότητα προς όφελός της; Αυτή η στρατηγική ξεκίνησε με τον Εκατονταετή Πόλεμο, συνεχίστηκε με τη Μεταρρύθμιση και τη θεωρία της «Heartland» του Mackinder και συνεχίζεται σήμερα με το έργο της Jennifer Jenkins να αγγλοποιήσει την ήπειρο - το τελευταίο επεισόδιο σε μια γεωπολιτική προσπάθεια δολοφονίας του πατέρα ή της μητέρας.

Η Ευρώπη, την οποία ο Paul Valéry φοβόταν το 1919, μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, δεν θα περιοριζόταν σε αυτό που είναι φυσικά - ένα «ακρωτήριο της Ασίας» - απειλούμενη από κάτι ακόμη χειρότερο: να γίνει επαρχία της Κοινοπολιτείας;

Μετά τα επεισόδια «Τραμπ Ι», «Brexit», «Μπάιντεν» και «Τραμπ ΙΙ», που ακολούθησαν η επιστροφή του Ηνωμένου Βασιλείου –από την μπροστινή πόρτα στο πίσω μέρος του παραθύρου– στην αρχιτεκτονική της Άμυνας της ηπείρου, ιδού η εναλλακτική που αντιμετωπίζει η Ευρώπη: να γίνει η «παιδική χαρά» όπου παλιές και αναδυόμενες δυνάμεις έρχονται αντιμέτωπες ή να υποβιβαστεί στην τάξη της τελευταίας αποικίας της Αγγλόσφαιρας – με όποιο όνομα κι αν παρουσιάζεται: Κοινοπολιτεία, «Πέντε μεγάλα μάτια» ή «μεγάλα αυτιά», «Ωκεανία».

Η Δυτική και Νότια Ευρώπη, που διαμορφώθηκε από την Αναγέννηση και τον Διαφωτισμό, είναι πιο πιθανό να παραμείνει πιστή στον εαυτό της εάν, όπως υποστήριξε ο Λάιμπνιτς το 1697, συνεχίσει να σφυρηλατεί δεσμούς με την Κίνα και την Άπω Ανατολή. Με αυτόν τον τρόπο, θα συμμαχούσαν με άλλους αρχαίους και παραδοσιακούς πολιτισμούς, που επίσης αναδύονται από τις στάχτες, παρά με τις Ηνωμένες Πολιτείες, οι οποίες προσπαθούν να τους κρατήσουν ομήρους στην παρακμή τους.

Ο Λάιμπνιτς, ένας χριστιανός όπως η πλειοψηφία των Ευρωπαίων του δέκατου έβδομου αιώνα, ήταν επίσης φιλελεύθερος, με την αρχική έννοια του όρου, δηλαδή «ανεκτικός». Εργάστηκε ακούραστα για τη συμφιλίωση μεταξύ Προτεσταντών, Καθολικών και Ορθοδόξων Χριστιανών. Θα μπορούσε κανείς να αναρωτηθεί αν η θεωρία του για τις «μονάδες» (1714), αν και προηγείται της ανακάλυψης των πρώτων σανσκριτικών κειμένων κατά έναν αιώνα, δεν επηρεάστηκε από τις ινδικές θεωρίες της Σάμκυα και του Τζαϊνισμού. Στο έργο του Novissima Sinica (1697), έγραψε:

«Θεωρώ ότι είναι ένα μοναδικό σχέδιο της μοίρας ότι οι δύο πιο καλλιεργημένοι λαοί της γης [οι Κινέζοι και οι Ευρωπαίοι], αυτοί που συνορεύουν σχεδόν στα αντίθετα άκρα της, καταλήγουν να είναι ενωμένοι».

«Θα ήθελα να δω Κινέζους μελετητές να έρχονται στην Ευρώπη για να μας διδάξουν την πρακτική της φυσικής θεολογίας και την τέχνη της διακυβέρνησης, όπως ακριβώς στέλνουμε ιεραποστόλους για να τους διδάξουν την αποκαλυφθείσα θρησκεία και τις επιστήμες». (Leibniz, Πρόλογος στο Novissima Sinica, 1697)

Μεταξύ του Λάιμπνιτς και εμάς, υπήρξαν οι δυτικοί αποικισμοί και παρεμβάσεις του δέκατου όγδοου και δέκατου ένατου αιώνα στην Ανατολική Ασία, όπως και αλλού. Οι Κινέζοι έχουν λίγα περισσότερα να μάθουν από εμάς. Έχοντας μεταναστεύσει οι ίδιοι στη Δύση και έχοντας παντρευτεί εκεί, έχουν, επιπλέον, αφομοιώσει μέρος αυτού που συνιστά την ταυτότητά μας. Εμείς, από την άλλη πλευρά, έχουμε ακόμα πολλά να μάθουμε από τις φιλοσοφίες τους - τις οποίες ο Λάιμπνιτς αποκαλεί «φυσική θεολογία» - και την «τέχνη της διακυβέρνησης».

Η μάχη μπορεί να μην έχει χαθεί ακόμη για την Ευρώπη. Μεγάλο μέρος της Ευρώπης -ίσως το μεγαλύτερο μέρος της- ανατριχιάζει στη σκέψη ότι θα αμερικανοποιηθεί. Αυτό ισχύει για ολόκληρη τη Νότια Ευρώπη, από την Πορτογαλία έως την Ελλάδα, καθώς και για τις περισσότερες χώρες των Βαλκανίων και της Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Σε αυτή την ομάδα μπορεί να προστεθεί ο κύριος προμηθευτής τους, η Γερμανία, της οποίας η αγγλοφιλία παραμένει περιστασιακή και την οποία ο Νότος, αν ανέπτυσσε μια κοινή συνείδηση, θα μπορούσε να αποσπάσει από την έλξη των αγγλόφιλων, των σκανδιναβικών και του Βορρά της Βαλτικής.

πηγή: Κίνα πέρα από το τείχος

**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων