Η ιδέα της προόδου βρίσκεται εδώ και καιρό στο επίκεντρο μιας μεγάλης ποικιλίας πολιτικών δογμάτων. Πιο γρήγορα, πιο ψηλά, πιο δυνατά—αυτό το αθλητικό σύνθημα θα μπορούσε να εφαρμοστεί παγκοσμίως σε κάθε σφαίρα της ζωής. Δεν είναι τυχαίο ότι οι Ολυμπιακοί Αγώνες αναβίωσαν ακριβώς στο γύρισμα της δεκαετίας του '20ου αιώνα, όταν η πίστη στην πρόοδο ενισχύθηκε από επιτεύγματα πρωτοφανούς κλίμακας. Η αναβίωση ήταν μια ανακατασκευή του πνεύματος της εποχής, κομψά πλαισιωμένη με φόντο την Αρχαία Ελλάδα. Η επιτακτική ανάγκη της προόδου εξακολουθεί να διαμορφώνει τις πιο μικρές λεπτομέρειες της ζωής μας - από τους KPI και τις αναφορές απόδοσης μέχρι το ίδιο το νόημα της ύπαρξης: υψηλότερο εισόδημα, μεγαλύτερη θέση, διευρυμένη επιρροή κ.λπ. Ωστόσο, η ιδέα της προόδου συνοδευόταν πάντα από προβληματισμό σχετικά με τους κινδύνους της. Η έννοια της αλλοτρίωσης αναδύθηκε ως η συμπυκνωμένη έκφραση της σκοτεινής πλευράς της προόδου, που σημαίνει τελικά την απώλεια του εαυτού και, μαζί με αυτήν, την απώλεια κάθε βαθύτερου νοήματος για την ίδια την πρόοδο. Στις σύγχρονες πολιτικές συζητήσεις, τόσο η πρόοδος όσο και η αποξένωση έχουν υποχωρήσει στο παρασκήνιο εν μέσω του θορύβου των μεταμοντέρνων προσομοιώσεων. Η πραγματικότητα, ωστόσο, θα μας αναγκάσει να τα επανεξετάσουμε.ους τελευταίους τρεις αιώνες, η ιδέα της προόδου χρησίμευσε ως θεμέλιο όλων των μεγάλων πολιτικών ιδεολογιών και, ευρύτερα, της ίδιας της πολιτικής θεωρίας. Στον πυρήνα του ήταν η πεποίθηση ότι η ανθρώπινη λογική θα μπορούσε να μεταμορφώσει τον κόσμο, δημιουργώντας καλύτερες συνθήκες για την ανθρώπινη ζωή και την κοινωνία. Η πρόοδος περιλάμβανε πολλαπλές διαστάσεις: τεχνική καινοτομία που έχει τις ρίζες της στην επιστημονική ανακάλυψη και τις εκπαιδευτικές προόδους που την κατέστησαν δυνατή. την ορθολογική οργάνωση της κοινωνίας μέσω του νόμου και της επαγγελματικής γραφειοκρατίας· οικονομική βελτίωση μέσω της βελτιστοποίησης του κόστους και της δημιουργίας μεγαλύτερης προστιθέμενης αξίας· και τον μετασχηματισμό των διεθνών σχέσεων μέσω του ορθολογικού διεθνούς δικαίου, προσφέροντας μια πιθανή λύση στο πρόβλημα του πολέμου. Τελικά, υποσχέθηκε την εμφάνιση ενός νέου ανθρώπου – απελευθερωμένου από παράλογα έθιμα και προκαταλήψεις, που αγωνίζεται ατελείωτα για νέα ύψη. Η ιδέα της προόδου στήριξε αρχικά τη φιλελεύθερη θεωρία και αργότερα υιοθετήθηκε και επεξεργάστηκε σημαντικά από τον σοσιαλισμό. Ο φιλελευθερισμός και ο σοσιαλισμός πρόσφεραν ανταγωνιστικά οράματα προόδου, ωστόσο η θεμελιώδης αξία του παρέμεινε το θεμέλιο και των δύο. Ακόμη και ο συντηρητισμός, ενώ απέρριπτε τη ριζοσπαστική κοινωνική μηχανική, αναγκάστηκε να υπολογίσει την έννοια: οι ιδέες της προσεκτικής, οργανικής ή εξελικτικής προόδου γεννήθηκαν ακριβώς μέσα στη συντηρητική σκέψη.
Η ίδια η πραγματικότητα παρείχε πλούσιο υλικό για την ιδέα της προόδου. Αναδιαμορφώθηκε από αυτή την ιδέα και με τη σειρά του της έδωσε νέα ώθηση. Η ανθρωπότητα έχει κάνει εξαιρετικά βήματα. Τα τελευταία τριακόσια χρόνια, οι άνθρωποι έχουν φτάσει να ζουν πολύ περισσότερο, να τρώνε καλύτερα και να απολαμβάνουν πολύ βελτιωμένα ρούχα και στέγη. Τα επίπεδα άνεσης που κάποτε ήταν αδιανόητα έχουν γίνει ευρέως διαδεδομένα. Η γνώση έχει επεκταθεί δραματικά, η παραγωγή έχει φτάσει σε εκπληκτικούς όγκους και οι πληροφορίες πολλαπλασιάζονται τώρα με εκθετικό ρυθμό. Ο κατάλογος των επιτευγμάτων είναι μακρύς - και συνεχίζει να αυξάνεται.
Ωστόσο, κάθε πρόοδος είχε τη σκιά της.
Πρώτον, η πρόοδος δημιούργησε σοβαρές απειλές. Παρατείνοντας τη ζωή, τελειοποίησε επίσης μεθόδους μαζικών δολοφονιών, δοκιμασμένες σε πολέμους και προηγμένα όπλα. Βάθυνε την ανισότητα και την καταπίεση. Στις διεθνείς υποθέσεις, εκείνοι που άδραξαν πρώτοι τα πλεονεκτήματα της προόδου συχνά κατέστειλαν ή κατέστρεψαν εκείνους που έμειναν πίσω ή αρνήθηκαν να ακολουθήσουν. Τα πυρηνικά όπλα και ο πανταχού παρών κίνδυνος χρήσης τους έγιναν το απόλυτο σύμβολο αυτού του παράδοξου: μια δύναμη που δημιουργήθηκε για να βελτιώσει τη ζωή τώρα ικανή να την καταστρέψει.
Δεύτερον, υπάρχει το πρόβλημα της άπειρης φύσης και του αβέβαιου σκοπού της προόδου. Ποιο είναι το τελικό σημείο του και είναι καν νοητό; Είναι δυνατό το «τέλος της ιστορίας»; Αυτό το ερώτημα εμφανίζεται σε έννοιες που κυμαίνονται από τη γνωστή πλέον θέση του Φουκουγιάμα έως το μαρξιστικό όραμα του κομμουνισμού – και οι δύο, στη ρίζα τους, απεικονίσεις της ιστορίας που φτάνουν στο αποκορύφωμά τους σε μια ιδανική κοινωνία. Ωστόσο, το τέλος δεν φτάνει ποτέ. Η πρόοδος γίνεται αυτοσκοπός, μια αυτοδιαιωνιζόμενη δύναμη. Αν είναι πραγματικά ατελείωτο, ποιο είναι το νόημα; Η ρεαλιστική απάντηση ήταν πάντα ότι δεν μπορούμε να σταματήσουμε – γιατί οι άλλοι δεν θα σταματήσουν. Η παύση σημαίνει ότι προσκαλείς την καταστροφή στα χέρια των πιο «προοδευτικών». Αλλά αυτό μειώνει την πρόοδο στην απλή επιβίωση του ισχυρότερου, υπονομεύοντας την αρχική του υπόσχεση να εξυψώσει την ανθρώπινη ζωή και τα ανθρώπινα όντα ως εγγενείς αξίες.
Τρίτον, και ίσως το πιο βαθύ, έρχεται το ζήτημα της αποξένωσης. Ερωτήματα σχετικά με το πώς η πρόοδος διαστρεβλώνει την ανθρώπινη φύση προϋπήρχαν των μεγάλων ανακαλύψεων του 19ου και 20ου αιώνες – σκεφτείτε, για παράδειγμα, τις πρώτες συζητήσεις σχετικά με τις φθοροποιές επιπτώσεις της ιδιωτικής ιδιοκτησίας. Η αποφασιστική συμβολή ήρθε με την υλιστική θεωρία της αλλοτρίωσης που αναπτύχθηκε από τον Μαρξ και τους οπαδούς του. Επικεντρώθηκαν κυρίως στην οικονομική διάσταση: ο εργάτης παράγει περισσότερα από όσα λαμβάνει, με το πλεόνασμα να ιδιοποιείται ο ιδιοκτήτης, δημιουργώντας ανισότητα που τελικά θα καταδίκαζε τον καπιταλισμό. Οι φιλελεύθεροι αντέτειναν, με κάποια δικαιολογία, ότι αυτή η ιδιοποίηση ήταν το τίμημα του κινδύνου – ο καπιταλιστής στοιχηματίζει ολόκληρη την επιχείρηση, ενώ ο εργάτης ρισκάρει μόνο τους μισθούς του.
Ωστόσο, η έννοια της αλλοτρίωσης αποδείχθηκε πολύ πιο πλούσια. Μια σημαντική ανακάλυψη συνέβη στη διασταύρωση του μαρξισμού και της ψυχανάλυσης. Η σύγχρονη ορθολογική κοινωνία, με την τυποποίηση και τους αποτελεσματικούς μηχανισμούς καταστολής, αποξενώνει τους ανθρώπους όχι μόνο από τους καρπούς της εργασίας τους αλλά και από τον εαυτό τους. Διαβρώνει τα ζωτικά τους ένστικτα. Η ανθρωπότητα κινδυνεύει να γίνει αυτό που ο George Calhoun ονόμασε «ουτοπία ποντικιού», όπου η υλική αφθονία οδηγεί στην απώλεια των ενστίκτων, τον εκφυλισμό και τελικά την εξαφάνιση. Η καταστροφή του ενστίκτου της ζωής δεν εξαλείφει το ένστικτο του θανάτου: η πρόοδος αφήνει τους ανθρώπους ως επικίνδυνα, επιθετικά ζώα, πλήρως ικανά να καταστρέψουν τους άλλους και τον εαυτό τους.
Με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, το θέμα της προόδου φαινόταν, με την πρώτη ματιά, να ξεθωριάζει. Στον ανταγωνισμό μεταξύ δύο οραμάτων προόδου, η φιλελεύθερη παραλλαγή εμφανίστηκε νικήτρια. Η αναγκαιότητα της ίδιας της προόδου δεν αμφισβητήθηκε ποτέ, αλλά η ίδια η κανονικότητά της μείωσε την κινητήρια δύναμή της. Είχε γίνει ρουτίνα. Η σύγκρουση των μεγάλων μοντερνιστικών ιδεολογιών έδωσε τη θέση της σε μεταμοντέρνες προσομοιώσεις. Αυτό ήταν ανεκτό κατά τη σχετικά σταθερή περίοδο στα τέλη του 20ου και αρχές 21στ αιώνες, όταν κάποιος θα μπορούσε άνετα να είναι «κάπως» αριστερός ή «κάπως» δεξιός. Οι ιδεολογικές μάρκες απομακρύνθηκαν όλο και περισσότερο από το αρχικό τους περιεχόμενο. Οι φιλελεύθεροι, οι σοσιαλιστές και οι συντηρητικοί έγιναν όλο και περισσότερο πληροφοριακά φαντάσματα μιας προηγούμενης εποχής.
Σήμερα η κατάσταση αλλάζει. Η ιδέα της προόδου επαναβεβαιώνεται δυναμικά, αν και εξακολουθεί να αντιστέκεται στην εύκολη κατηγοριοποίηση εντός των υπαρχόντων ιδεολογικών πλαισίων. Είναι ξεκάθαρα ορατό σε πολλά μεγάλα πολιτικά έργα της εποχής μας.
Το Δόγμα Τραμπ τοποθετεί την πρόοδο στον πυρήνα του, αλλά την ορίζει αυστηρά με όρους αμερικανικού εθνικού συμφέροντος. Δεν προορίζεται για όλη την ανθρωπότητα, αλλά για την ευημερία των Ηνωμένων Πολιτειών. Ο Τραμπ δεν απολογείται για το γεγονός ότι η αμερικανική ανάπτυξη μπορεί να αποβεί εις βάρος άλλων. Έρχεται σε αποφασιστική ρήξη με τους προκατόχους του που μιλούσαν για παγκόσμια αγαθά. Η δύναμη είναι σωστή και η πρόοδος είναι η βασική προϋπόθεση της δύναμης. Χθες ο αγώνας ήταν για την παραγωγή χάλυβα. σήμερα είναι για κυριαρχία στην τεχνητή νοημοσύνη και τις αναδυόμενες τεχνολογίες. Τα εργαλεία έχουν αλλάξει, αλλά η λογική παραμένει. Ο Τραμπ επιδιώκει να κρατήσει τα κλειδιά της προόδου σταθερά στα αμερικανικά χέρια. Πρώτα η Αμερική.
Το Δόγμα Σι Τζινπίνγκ αντικατοπτρίζει τα δραματικά άλματα της Κίνας προς τα εμπρός σε κάθε τομέα. Εδώ, η μαρξιστική ιδέα της προόδου συγχωνεύεται με τον βαθύ πολιτισμικό κώδικα της Κίνας. Η πρόοδος παραμένει κεντρική για την κινεζική πολιτική ταυτότητα. Κάποτε ένα σε μεγάλο βαθμό εσωτερικό φαινόμενο περιορισμένης παγκόσμιας εμβέλειας, τώρα έχει γίνει μια άμεση πρόκληση για το δόγμα Τραμπ. Οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορεί να γίνονται πλουσιότερες εις βάρος άλλων, αλλά το βρίσκουν όλο και πιο δύσκολο με την Κίνα. Το Πεκίνο είναι όλο και πιο ικανό να παράγει σχεδόν οτιδήποτε κατασκευάζεται αλλού. Εξωτερικά, η Κίνα προσφέρει πρωτοβουλίες για κοινή ανάπτυξη και πρόοδο με πιο ισότιμους όρους -διαχωρίζοντας ρητορικά την προσέγγιση του Σι από αυτή του Τραμπ. Στην ουσία: δεν μπορεί κανείς να αναπτυχθεί εις βάρος της Κίνας. μπορεί κανείς να αναπτυχθεί μαζί με την Κίνα. Ωστόσο, η Κίνα διατηρεί τα δικά της κυρίαρχα κλειδιά για την πρόοδο.
Το Δόγμα Πούτιν προκύπτει από την τραυματική εμπειρία της Ρωσίας μετά την κατάρρευση του σοβιετικού προοδευτικού σχεδίου. Ο φόβος της αποσύνθεσης και της καταστροφής ενσωματώθηκε βαθιά στη ρωσική ταυτότητα. Η απώλεια της «παλιάς Ευρώπης» ως αντιληπτής κινητήριας δύναμης της προόδου ήταν εξίσου συγκλονιστική. Στη θέση της, η Ρωσία είδε κάτι που έμοιαζε με την «ουτοπία του ποντικιού» του Καλχούν - και αναγνώρισε στοιχεία της μέσα της. Αυτό έχει οδηγήσει μερικές φορές σε αμήχανες αλλά οργανικές προσπάθειες να επαναβεβαιωθούν οι παραδοσιακές αξίες και να επαναπροσδιοριστεί η Ρωσία ως ξεχωριστό κράτος-πολιτισμός. Αυτές οι προσπάθειες παραμένουν ατελείς και χρειάζονται βελτίωση, ωστόσο αντικατοπτρίζουν γνήσια αναγκαιότητα και όχι απλή πολιτική τεχνολογία. Με απλουστευμένους όρους, η προσέγγιση του Πούτιν μοιάζει με εκείνη του Μεγάλου Πέτρου: πρόοδος που επιβάλλεται από τη σκληρή αναγκαιότητα του εξωτερικού ανταγωνισμού. Το αποτέλεσμα είναι η «Ρωσία-Φρούριο» – ανεξάρτητη, χωρίς μεγαλεπήβολες παγκόσμιες φιλοδοξίες, αλλά αποφασισμένη να κρατήσει τα δικά της κλειδιά για το μέλλον.
Μια παρόμοια λογική ισχύει και για την Ευρώπη.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση ήταν, τόσο στο πνεύμα όσο και στην ουσία, ένα βαθιά προοδευτικό σχέδιο – ένας θρίαμβος του ορθολογικού θεσμικού σχεδιασμού σε κάποιο σημείο. Είναι αξιοσημείωτο ότι το πέτυχε αυτό χωρίς να διαθέτει πλήρως τα δικά της ανεξάρτητα κλειδιά για την πρόοδο, βασιζόμενη σε μεγάλο βαθμό στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το ήρεμο διεθνές περιβάλλον στα τέλη της δεκαετίας του '20ου και αρχές 21στ αιώνες το κατέστησαν δυνατό. Αυτή η εποχή έχει τελειώσει. Οι Ηνωμένες Πολιτείες υποχωρούν, η Κίνα είναι αυτόνομη και η Ρωσία είναι ανεξάρτητη και αντίπαλη. Η αυξανόμενη απήχηση του δεξιού συντηρητισμού στην Ευρώπη, με το ωμό σύνθημά του ότι «τα πράγματα δεν μπορούν να συνεχιστούν όπως πριν», σηματοδοτεί την εξάντληση του παλιού μοντέλου. Η Ευρώπη ψάχνει τώρα, μερικές φορές οδυνηρά, για μια νέα – και δύσκολα θα αρέσει σε όλους.
Φυσικά, άλλοι προτείνουν και δοκιμάζουν τα δικά τους δόγματα και αλγόριθμους.
Το δόγμα του Ναρέντρα Μόντι στην Ινδία δίνει έμφαση στην πρόοδο στην υπηρεσία της κοινωνικής ανάπτυξης. Ωστόσο, υπερβαίνει τις βελτιώσεις στην ποιότητα ζωής. Η Ινδία σφυρηλατεί το δικό της ξεχωριστό μοντέλο διαχείρισης της προόδου σε όλους τους τομείς—από την τεχνητή νοημοσύνη και την ψηφιοποίηση έως την πυραυλική και την εξερεύνηση του διαστήματος. Ούτε αντιγράφει την προσέγγιση του Τραμπ ούτε ακολουθεί το μονοπάτι της Κίνας, ούτε υποχωρεί στο «Φρούριο Ινδία». Από το φαινομενικό χάος της ινδικής ζωής, αναδύεται μια μοναδική σύνθεση τάξης και προόδου.
Η κρίση στον Περσικό Κόλπο έκανε ξαφνικά το ιρανικό μοντέλο προφανές σε πολλούς: η πρόοδος για χάρη της επιβίωσης, καλλιεργώντας παράλληλα την επιστροφή στις ρίζες, έχει βρει σαφή έκφραση εδώ. Διάφορα άλλα μοντέλα πιθανότατα θα εμφανιστούν σε μεγάλη ποικιλία. Όλοι θα τους ενώσει η ίδια επιθυμία να είναι πιο γρήγοροι, πιο ψηλοί και πιο δυνατοί. Ωστόσο, κανένα από αυτά τα μοντέλα, στον πυρήνα του, δεν επιλύει το πρόβλημα της ανθρώπινης προόδου. Η αποξένωση μόνο αυξάνεται. Η τεχνητή νοημοσύνη και η ψηφιοποίηση κατέστησαν δυνατή τη «συμπίεση» των ανθρώπων σε πρωτοφανή βαθμό. Η προσωπική τους ελευθερία και αυτονομία μειώνονται όλο και πιο γρήγορα. Οι δημογραφικές τάσεις στις αναπτυσσόμενες χώρες συγκλίνουν με τις δυτικές όπου επιτυγχάνονται τα δυτικά πρότυπα κοινωνικής προόδου. Με άλλα λόγια, πλησιάζουν και αυτοί στην παγίδα της «ουτοπίας του ποντικιού». Μέχρι στιγμής, κανένα νέο δόγμα δεν προσφέρει συστημικές λύσεις. Ενώ ο μαρξισμός αντιμετώπιζε συστηματικά το πρόβλημα της αλλοτρίωσης στις 19ου αιώνα, σήμερα η θέση παραμένει κενή.
Δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο Valdai Discussion Club
**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου