Σχετικά με τη μνήμη και τη μετάδοση
Στο τέλος του μυθιστορήματος του Ρέι Μπράντμπερι Φαρενάιτ 451, αφού μια ολοκληρωτική κοινωνία έχει κάψει βιβλία σε μια προσπάθεια να σβήσει την ανεξάρτητη σκέψη, ο πρωταγωνιστής, Γκάι Μόνταγκ, συναντά μια ομάδα ανδρών που ζουν στο δάσος.
Δεν έχουν βιβλία. Το καθένα είναι ένα βιβλίο.
Κάποιος έχει απομνημονεύσει τον Εκκλησιαστή. Ένας άλλος Μάρκος Αυρήλιος. Ένα άλλο έχει γίνει η Πολιτεία του Πλάτωνα.
Ο πολιτισμός λαμβάνει την υπόσχεση της επιβίωσης επειδή έχει βρει ζωντανούς θεματοφύλακες αντί για τυπωμένες σελίδες.
Αυτή η σκηνή, που αργότερα μεταφέρθηκε στην οθόνη από τον Φρανσουά Τρυφώ με τον αλάνθαστο τρόπο του, μου έμεινε, όχι επειδή τα βιβλία σώθηκαν, αλλά επειδή τα ανθρώπινα όντα είχαν γίνει τα βιβλία. Έτσι, ο τυπωμένος λόγος επέστρεψε στον δημιουργό του: τον Άνθρωπο.
Ο γραπτός λόγος δεν είναι πλέον ένα αντικείμενο αποθηκευμένο σε ένα ράφι, ευάλωτο σε κατάσχεση ή φωτιά. Μπαίνει στη ζωντανή μνήμη όπου ξεκινούν όλες οι ιστορίες, γνωστές και άγνωστες, μεγάλες ή μικρές. Στο βιβλίο, κάθε άτομο κουβαλούσε ένα βιβλίο. Όχι κάποιες από τις προτάσεις του, αλλά οι πλήρεις εικόνες του, ο τρόπος που βλέπει τον κόσμο. Ο τρόπος που βλέπει τον κόσμο ο συγγραφέας και η εποχή του. Όσο αυτό το άτομο ζούσε και μπορούσε να το μιλήσει και να το μεταδώσει, το βιβλίο παρέμενε μέρος της ανθρώπινης συνομιλίας.
Οι άνθρωποι του Μπράντμπερι στο δάσος δεν είναι βιβλιοθήκη με τη θεσμική έννοια. Είναι κάτι παλαιότερο από τους ανθρώπινους θεσμούς: είναι μια κοινότητα μετάδοσης. Οι άνθρωποι είχαν γίνει -ξανά- η βιβλιοθήκη.
Αυτή η ανάμνηση με έκανε να αναρωτηθώ αν έχουμε περπατήσει στην αντίθετη κατάσταση. Και τώρα, είναι ίσως η ώρα να το ξανασκεφτούμε.
Σήμερα, δεν θυμόμαστε σχεδόν τίποτα. Δεν χρειάζεται. Δεν γνωρίζουμε πλέον αριθμούς τηλεφώνου απ' έξω. Δεν απομνημονεύουμε πλέον διευθύνσεις. Δεν μαθαίνουμε πλέον μεγάλα ποιήματα ή ομιλίες. Όλο και περισσότερο, δεν θυμόμαστε πλέον ιστορικές ημερομηνίες, διαδρομές μέσα από τις πόλεις μας ή ακόμα και γεγονότα που συμβουλευόμαστε πολλές φορές την εβδομάδα.
Ωστόσο, η Google θυμάται. Τα τηλέφωνά μας θυμούνται. Το σύννεφο θυμάται. Η τεχνητή νοημοσύνη θυμάται.
Ανακτούμε πληροφορίες αμέσως, αλλά σπάνια τις κατέχουμε.
Δεν πρόκειται για μια ακόμη τεχνολογική αλλαγή. Είναι ανθρωπολογικό.
Για το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας, ο πολιτισμός εξαρτιόταν από την ανθρώπινη μνήμη.
Πριν υπάρξουν βιβλιοθήκες, υπήρχαν άνθρωποι.
Ο ομηρικός βάρδος κουβαλούσε μέσα του δεκάδες χιλιάδες στίχους. Οι Βεδικοί λόγιοι διατήρησαν ιερά κείμενα για αιώνες. Εκατομμύρια μουσουλμάνοι συνεχίζουν να απομνημονεύουν το Κοράνι από την αρχή μέχρι το τέλος.
Η μνήμη δεν ήταν ποτέ ένα κόλπο για πάρτι. Ήταν βασική κοινωνική υποδομή.
Οι αρχαίοι Έλληνες το καταλάβαιναν αυτό καλύτερα ίσως από οποιονδήποτε πολιτισμό.
Έκαναν τη Μνημοσύνη, τη Μνήμη, μητέρα των εννέα Μουσών.
Όχι ευφυΐα, γνώση ή λογική, αλλά μνήμη.
Ο υπαινιγμός είναι βαθύς.
Χωρίς μνήμη δεν μπορεί να υπάρξει ποίηση και ιστορία.
Χωρίς μνήμη δεν μπορεί να υπάρξει ταυτότητα και πολιτισμός.
Και μετά έρχεται ένα από τα μεγάλα παράδοξα της ιστορίας.
Ο Πλάτωνας, του οποίου η Πολιτεία είναι ένα από τα βιβλία που μεταδόθηκαν από το Book People του Bradbury, δεν εμπιστευόταν την ίδια τη γραφή.
Στον Φαίδρο, ο Σωκράτης αφηγείται τον αιγυπτιακό μύθο του Θευθ, του εφευρέτη της γραφής. Ο Theuth παρουσιάζει τη γραφή στον βασιλιά Thamus ως δώρο που θα ενισχύσει τη μνήμη και τη σοφία. Ο Thamus διαφωνεί. Το γράψιμο, απαντά, θα αποδυναμώσει τη μνήμη γιατί οι άνθρωποι θα πάψουν να καλλιεργούν την ανάμνηση. Θα βασίζονται σε εξωτερικά σημάδια αντί για το δικό τους μυαλό. Θα κατέχουν την εμφάνιση της σοφίας και όχι της ίδιας της σοφίας.
Είκοσι τέσσερις αιώνες αργότερα, η ανησυχία του Πλάτωνα ακούγεται παράξενα οικεία.
Η εξωτερική μας μνήμη δεν αποτελείται πλέον από παπύρους ή βιβλία.
Αποτελείται από διακομιστές, μηχανές αναζήτησης, αποθήκευση cloud και τεχνητή νοημοσύνη.
Ποτέ πριν η ανθρωπότητα δεν κατείχε τόσες πολλές πληροφορίες ενώ κουβαλούσε τόσο λίγες από αυτές μέσα της.
Ο Μπράντμπερι σπρώχνει την αγωνία του Πλάτωνα ένα βήμα παραπέρα. Ο φόβος του δεν είναι μόνο ότι τα βιβλία εξαφανίζονται, αλλά και ότι η ανθρώπινη ικανότητα να θυμάται θα εξαφανιστεί μαζί τους.
Γι' αυτό οι άνθρωποι στο δάσος γίνονται βιβλία: Όχι για να υπογραμμίσουμε ότι το χαρτί έχει σημασία, αλλά επειδή ο πολιτισμός μπορεί να επιβιώσει μόνο αν βρει ξανά ένα σπίτι μέσα στα ανθρώπινα όντα.
Με την πρώτη ματιά, ο Filippo Tommaso Marinetti, συγγραφέας, ποιητής και δραματουργός και ιδεολογικός ιδρυτής του Φουτουρισμού, του λογοτεχνικού, καλλιτεχνικού και πολιτικού κινήματος των αρχών του 20ού αιώνα, φαίνεται να υποστηρίζει το αντίθετο.
Σε ένα από τα πιο άγρια χωρία του, καταγγέλλει ένα έθνος που έχει πάψει να δημιουργεί:
«Κάποτε ήσασταν ανίκητοι πολεμιστές και καλλιτέχνες ιδιοφυΐας, τολμηροί θαλασσοπόροι, αποτελεσματικοί βιομήχανοι και ακούραστοι έμποροι... Και τώρα έχετε γίνει σερβιτόροι ξενοδοχείων, ξεναγοί, αρχαιοκάπηλοι, πλαστογράφοι, λογοκλοπές και αντιγραφείς. Έχετε ξεχάσει ότι πρώτα απ' όλα είστε Ιταλοί και ότι στη γλώσσα της ιστορίας αυτή η λέξη σημαίνει: οικοδόμοι του μέλλοντος;»
Ένας πολιτισμός που ζει μόνο επιδεικνύοντας τα επιτεύγματα των προγόνων του έχει ήδη πάψει να είναι ζωντανός.
Ο Μπράντμπερι μας προειδοποιεί να μην ξεχνάμε. Ο Μαρινέτι μας προειδοποιεί να μην θυμόμαστε.
Ο ένας μας λέει να κουβαλάμε τα βιβλία. Το άλλο μας λέει να γράψουμε νέα, εξίσου σημαντικά με αυτά του παρελθόντος.
Οι πολιτισμοί πεθαίνουν και από τις δύο ασθένειες: τόσο από αμνησία όσο και από νοσταλγία.
Το καθήκον ενός ζωντανού πολιτισμού δεν είναι ούτε να διατηρήσει το παρελθόν σαν επιμελητής μουσείου ούτε να το καταστρέψει στο όνομα της μόνιμης καινοτομίας.
Το καθήκον του είναι η μετάδοση.
Η μετάδοση δεν είναι ούτε επανάληψη ούτε διατήρηση. Δεν είναι καινοτομία για χάρη της. Είναι η ανάμνηση που μεταλλάσσεται σε δημιουργία του Νέου.
Οι Άνθρωποι του Βιβλίου δεν απομνημονεύουν βιβλία για να περάσουν την αιωνιότητα απαγγέλλοντάς τα στο δάσος. Τα διατηρούν ώστε, όταν έρθει η στιγμή, ο πολιτισμός να ξαναρχίσει.
Ίσως αυτό είναι το ερώτημα που πρέπει να θέσουμε στον εαυτό μας σήμερα.
Αν αύριο κάθε διακομιστής σκοτείνιαζε...
Αν εξαφανιζόταν κάθε μηχανή αναζήτησης...
Αν κάθε σύννεφο αποτύγχανε...
Αν κάθε σκληρός δίσκος γινόταν δυσανάγνωστος...
Τι θα απέμενε από τον πολιτισμό μας;
Όχι σε βιβλιοθήκες, διακομιστές ή βάσεις δεδομένων, αλλά μέσα σε ανθρώπινα όντα.
Πόσα ποιήματα;
Πόσα συντάγματα;
Πόσα αποσπάσματα του Ομήρου;
Πόσες προσευχές;
Πόσα φιλοσοφικά επιχειρήματα;
Πόσα τραγούδια;
Πόσες ιστορίες;
Πόσα ονόματα των προγόνων μας;
Θα επιβίωνε ο πολιτισμός μας αν ο ηλεκτρισμός αποτύγχανε;
Αυτό, νομίζω, είναι το ερώτημα που μας αφήνει ο Ray Bradbury.
Και ίσως θα έπρεπε να γίνει και δικό μας.
Γιατί η τελευταία βιβλιοθήκη δεν ήταν ποτέ φτιαγμένη από πέτρα ή χαρτί.
Ήταν πάντα ο ανθρώπινος νους.
**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου