Η ανατροπή των ισορροπιών στην Ανατολική Μεσόγειο, τα ενεργειακά συμφέροντα και η νέα πρόκληση για την Αθήνα.
Επτά χρόνια χρειάστηκαν, μια σειρά από διπλωματικές κινήσεις, συμφωνίες εκατομμυρίων, παρασκηνιακές επαφές και μια καθοριστική αλλαγή στους συσχετισμούς εξουσίας για να πετύχει η Τουρκία αυτό που μέχρι πρότινος έμοιαζε εξαιρετικά δύσκολο: να εξασφαλίσει την αποδοχή του τουρκολιβυκού μνημονίου και από την ανατολική Λιβύη, η οποία άλλοτε αποτελούσε το βασικό ανάχωμα στις επιδιώξεις της Άγκυρας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η ομόφωνη έγκριση της συμφωνίας του 2019 από τη λιβυκή Βουλή των Αντιπροσώπων, την Τρίτη 20 Οκτωβρίου, δεν προέκυψε ξαφνικά. Αποτελεί την κορύφωση μιας σταδιακής προσέγγισης της Άγκυρας με το στρατόπεδο του Χαλίφα Χαφτάρ, με πρωταγωνιστές τους γιους του, οι οποίοι αναδεικνύονται πλέον σε καθοριστικούς παράγοντες για την επόμενη ημέρα της χώρας.Πίσω από αυτή τη μεταστροφή βρίσκεται ένα σύνθετο πλέγμα στρατιωτικών συνεργασιών, οικονομικών συμφωνιών, ανταγωνισμών στο εσωτερικό της οικογένειας Χαφτάρ και αμερικανικών πρωτοβουλιών για την πολιτική επανένωση της διαιρεμένης Λιβύης.
Από το 2019 στο 2026
Για να γίνει αντιληπτό το μέγεθος της μεταστροφής, αρκεί μια επιστροφή στο 2019, όταν η Τουρκία υπέγραψε με την τότε Κυβέρνηση Εθνικής Συμφωνίας της Τρίπολης το μνημόνιο οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών.
Η συμφωνία προκάλεσε έντονες αντιδράσεις στην Αθήνα, καθώς η ελληνική πλευρά υποστήριξε ότι αγνοούσε τα θαλάσσια δικαιώματα ελληνικών νησιών, μεταξύ των οποίων και η Κρήτη.
Την περίοδο εκείνη, η Λιβύη ήταν βαθιά διαιρεμένη. Στα δυτικά, η κυβέρνηση της Τρίπολης στηριζόταν στρατιωτικά από την Άγκυρα, ενώ στα ανατολικά ο Λιβυκός Εθνικός Στρατός (LNA) του Χαλίφα Χαφτάρ βρισκόταν σε ανοιχτή αντιπαράθεση με τις δυνάμεις της.Η Τουρκία είχε μάλιστα διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην απόκρουση της επίθεσης των δυνάμεων του Χαφτάρ εναντίον της Τρίπολης το 2020, με την παροχή στρατιωτικής υποστήριξης.
Την ίδια χρονιά, η Βουλή των Αντιπροσώπων της ανατολικής Λιβύης απέρριψε τα μνημόνια συνεργασίας με την Τουρκία και αποφάσισε τη διακοπή των πολιτικών σχέσεων με την Άγκυρα.
Η Ελλάδα είχε επιχειρήσει να ενισχύσει τους διαύλους επικοινωνίας με την ανατολική πλευρά, υποδεχόμενη στην Αθήνα τόσο τον Χαλίφα Χαφτάρ όσο και τον τότε πρόεδρο της λιβυκής Βουλής, Αγκίλα Σάλεχ.
Ωστόσο, έξι χρόνια αργότερα, οι ισορροπίες έχουν αλλάξει ριζικά. Στις 20 Οκτωβρίου 2026, το ίδιο κοινοβούλιο που είχε απορρίψει τη συμφωνία την ενέκρινε ομόφωνα, ακυρώνοντας παράλληλα τις αποφάσεις του 2020 για την απόρριψη των μνημονίων και τη διακοπή των πολιτικών σχέσεων με την Τουρκία.
Οι γιοι του Χαφτάρ και η τουρκική διείσδυση μέσω του Daniel
Η προσέγγιση της Τουρκίας με την ανατολική Λιβύη δεν ξεκίνησε από το διπλωματικό πεδίο, αλλά συνδέθηκε σε μεγάλο βαθμό με την οικονομία και την ανοικοδόμηση.
Μετά την καταστροφική κακοκαιρία Daniel, το 2023, και τις τεράστιες ζημιές που προκάλεσε, ιδιαίτερα στην πόλη Ντέρνα, τουρκικές επιχειρήσεις άρχισαν να αποκτούν σημαντική παρουσία σε έργα αποκατάστασης και ανάπτυξης.
Καθοριστικό ρόλο είχε ο Μπελκασίμ Χαφτάρ, γιος του στρατάρχη και επικεφαλής του Ταμείου Ανάπτυξης και Ανοικοδόμησης της Λιβύης.
Μέσα από τη διαχείριση των έργων ανοικοδόμησης, ο Μπελκασίμ ανέπτυξε επαφές με ξένες κυβερνήσεις και επιχειρηματικούς ομίλους, αποκτώντας σημαντικό ρόλο στις οικονομικές σχέσεις της ανατολικής Λιβύης.
Τον Ιούλιο του 2024 είχε επαφές στην Άγκυρα με τον Τούρκο υπουργό Εξωτερικών, Χακάν Φιντάν, ενώ η συνεργασία συνεχίστηκε τα επόμενα χρόνια.
Η προσέγγιση αυτή είχε αμοιβαία οφέλη. Από τη μία πλευρά, η Τουρκία αποκτούσε οικονομική παρουσία σε μια περιοχή όπου προηγουμένως αντιμετώπιζε εχθρική στάση. Από την άλλη, η οικογένεια Χαφτάρ διεύρυνε το δίκτυο διεθνών συνεργασιών της, πέρα από τους παραδοσιακούς της συμμάχους.
Η Αίγυπτος, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και η Ρωσία είχαν αποτελέσει βασικούς υποστηρικτές της ανατολικής Λιβύης κατά τη διάρκεια των προηγούμενων ετών. Πλέον, η οικογένεια Χαφτάρ επιχειρούσε να αναπτύξει σχέσεις και με την Τουρκία, η οποία μέχρι πρότινος υποστήριζε τους αντιπάλους της.
Ο Σαντάμ Χαφτάρ στο επίκεντρο των εξελίξεων
Εάν ο Μπελκασίμ συνέβαλε στην οικονομική προσέγγιση, ο αδελφός του, Σαντάμ Χαφτάρ, αναδεικνύεται στον βασικό πολιτικοστρατιωτικό συνομιλητή της Άγκυρας.
Ο Σαντάμ, υπαρχηγός του Λιβυκού Εθνικού Στρατού, έχει ενισχύσει σημαντικά την επιρροή του τα τελευταία χρόνια, αναλαμβάνοντας ολοένα μεγαλύτερο ρόλο στις διεθνείς επαφές της ανατολικής Λιβύης. Η ενίσχυση της θέσης του, ωστόσο, είχε γνωρίσει εσωτερικές αντιπαραθέσεις.
Ο αδελφός του, Χάλεντ Χαφτάρ, κατέχει σημαντική θέση στη στρατιωτική ιεραρχία, ενώ ο Μπελκασίμ ελέγχει έναν κρίσιμο μηχανισμό χρηματοδότησης και ανάπτυξης μέσω των έργων ανοικοδόμησης.
Οι διαφορετικές φιλοδοξίες των γιων του Χαλίφα Χαφτάρ έχουν δημιουργήσει ανταγωνισμούς στο εσωτερικό της οικογένειας, την ώρα που τίθεται ολοένα πιο έντονα το ζήτημα της διαδοχής του στρατάρχη.
Ενδεικτική του εύθραυστου περιβάλλοντος ασφαλείας υπήρξε και η δολοφονία του επικεφαλής των στρατιωτικών υπηρεσιών πληροφοριών των δυνάμεων της ανατολικής Λιβύης, Φάουζι αλ Μανσούρι, τον Αύγουστο του 2026, με εκρηκτικό μηχανισμό που είχε τοποθετηθεί στο αυτοκίνητό του. Το περιστατικό ενίσχυσε τους προβληματισμούς για τις ισορροπίες στο εσωτερικό της χώρας,
Οι μυστικές υπηρεσίες, ο Φιντάν και οι συναντήσεις στη Βεγγάζη
Η τουρκική προσέγγιση δεν περιορίστηκε σε οικονομικές συμφωνίες και επίσημες διπλωματικές επαφές. Τον Αύγουστο του 2025, ο επικεφαλής των τουρκικών υπηρεσιών πληροφοριών, Ιμπραχίμ Καλίν, πραγματοποίησε επαφές στη Βεγγάζη με τον Χαλίφα Χαφτάρ και τον γιο του, Σαντάμ.
Ο Καλίν επέστρεψε στην ανατολική Λιβύη τον Ιούνιο του 2026, συζητώντας με τον Σαντάμ Χαφτάρ ζητήματα πολιτικής σταθερότητας, ενοποίησης των θεσμών και συνεργασίας μεταξύ των δύο πλευρών της χώρας.
Παράλληλα, τον Μάιο του 2026, ο Σαντάμ Χαφτάρ συναντήθηκε στην Τουρκία με τον υπουργό Άμυνας, Γιασάρ Γκιουλέρ, στο πλαίσιο επαφών για τη στρατιωτική συνεργασία.
Ιδιαίτερο συμβολισμό είχε και η συμμετοχή στρατιωτικών δυνάμεων τόσο από την ανατολική όσο και από τη δυτική Λιβύη στην άσκηση EFES 2026, που πραγματοποιήθηκε στην Τουρκία.
Το αποκορύφωμα αυτών των επαφών ήρθε στις 11 και 12 Αυγούστου 2026, όταν ο Χακάν Φιντάν επισκέφθηκε διαδοχικά την Τρίπολη και τη Βεγγάζη.
Στη δυτική Λιβύη συναντήθηκε με τον πρωθυπουργό Αμπντούλ Χαμίντ Ντμπέιμπα και άλλους αξιωματούχους, ενώ στη Βεγγάζη είχε συνομιλίες με τον Χαλίφα Χαφτάρ, τους γιους του Σαντάμ και Μπελκασίμ, καθώς και με τον τότε πρόεδρο της Βουλής, Αγκίλα Σάλεχ.
Η επίσκεψη σηματοδότησε τη μετάβαση της Άγκυρας από την αντιπαράθεση με το στρατόπεδο Χαφτάρ στην οικοδόμηση απευθείας πολιτικών και στρατιωτικών σχέσεων μαζί του.
Η παρέμβαση των ΗΠΑ και το σχέδιο για την επόμενη ημέρα
Παράλληλα, ο Αμερικανολιβανέζος επιχειρηματίας και σύμβουλος του Ντόναλντ Τραμπ για την Αφρική και τον αραβικό κόσμο, Μασάντ Μπούλος, ανέλαβε κεντρικό ρόλο στις αμερικανικές προσπάθειες για την πολιτική επανένωση της Λιβύης.
Οι αμερικανικές πρωτοβουλίες επιδίωξαν να φέρουν πιο κοντά τα αντίπαλα κέντρα εξουσίας της χώρας, με βασικούς συνομιλητές την κυβέρνηση Ντμπέιμπα στην Τρίπολη και τον Σαντάμ Χαφτάρ στην ανατολή.
Σύμφωνα με πληροφορίες που είχε μεταδώσει το Reuters τον Ιούλιο, στο παρασκήνιο εξεταζόταν σχέδιο μεταβατικής διακυβέρνησης διάρκειας 36 μηνών, το οποίο προέβλεπε τη διατήρηση του Ντμπέιμπα στην πρωθυπουργία και την ανάληψη της ηγεσίας του Προεδρικού Συμβουλίου από τον Σαντάμ Χαφτάρ.
Στο ίδιο σχέδιο, ο Χαλίφα Χαφτάρ εμφανιζόταν να διατηρεί σημαντικό ρόλο στη δημοσιονομική διαχείριση της χώρας.
Η πρόταση δεν έχει υλοποιηθεί και παραμένει αβέβαιο εάν μπορεί να εξασφαλίσει ευρύτερη πολιτική συναίνεση. Είναι, ωστόσο, ενδεικτική της αυξανόμενης σημασίας που αποκτά ο Σαντάμ Χαφτάρ στους διεθνείς σχεδιασμούς για το μέλλον της Λιβύης.
Παράλληλα, ο ΟΗΕ προωθεί δική του διαδικασία πολιτικής συνεννόησης, με τη συμμετοχή εκπροσώπων των αντίπαλων λιβυκών στρατοπέδων, μέσα από την πρωτοβουλία «4+4».
Σε αυτή τη συγκυρία, η Τουρκία επιχειρεί να εξασφαλίσει ρόλο στις προσπάθειες προσέγγισης ανατολής και δύσης, διατηρώντας την επιρροή της στην Τρίπολη και επεκτείνοντας ταυτόχρονα τους δεσμούς της με τη Βεγγάζη.
Το Πακιστάν και οι συμφωνίες δισεκατομμυρίων
Ένας ακόμη παράγοντας που έχει αποκτήσει ρόλο στις λιβυκές εξελίξεις είναι το Πακιστάν. Ο Σαντάμ Χαφτάρ έχει αναπτύξει στενές επαφές με τον αρχηγό των πακιστανικών ενόπλων δυνάμεων, στρατηγό Ασίμ Μουνίρ, στο πλαίσιο μιας ευρύτερης στρατιωτικής συνεργασίας.
Τον Δεκέμβριο του 2025, το Reuters αποκάλυψε συμφωνία για την πώληση στρατιωτικού εξοπλισμού αξίας άνω των 4 δισ. δολαρίων στις δυνάμεις της ανατολικής Λιβύης.
Σύμφωνα με το δημοσίευμα, η συμφωνία περιλάμβανε μεταξύ άλλων μαχητικά αεροσκάφη και εκπαιδευτικό εξοπλισμό, προκαλώντας ερωτήματα λόγω του εμπάργκο όπλων που έχει επιβληθεί στη Λιβύη από τον ΟΗΕ.
Τον Ιούλιο του 2026, το Reuters μετέδωσε ότι το Ισλαμαμπάντ επιχειρούσε να αναλάβει και διαμεσολαβητικό ρόλο μεταξύ των αντίπαλων λιβυκών στρατοπέδων, παράλληλα με τις πρωτοβουλίες των Ηνωμένων Πολιτειών.
Η απομάκρυνση του Αγκίλα Σάλεχ και η αλλαγή των ισορροπιών
Ένας από τους τελευταίους κρίκους στην αλυσίδα των εξελίξεων ήταν η απομάκρυνση του επί σχεδόν δώδεκα χρόνια προέδρου της λιβυκής Βουλής, Αγκίλα Σάλεχ.
Στις 6 Οκτωβρίου 2026, οι βουλευτές εξέλεξαν στη θέση του τον Αλ Σαλχίν Αμπντουλνάμπι αλ Ομπέιντι, έναν πολιτικό που είχε διατελέσει επικεφαλής της κοινοβουλευτικής επιτροπής φιλίας με την Τουρκία.
Η αλλαγή αυτή θεωρήθηκε από αναλυτές ιδιαίτερα σημαντική, καθώς ο Σάλεχ είχε διατηρήσει αρνητική στάση απέναντι στο τουρκολιβυκό μνημόνιο. Αντίθετα, ο νέος πρόεδρος είχε αναπτύξει διαύλους επικοινωνίας με την Άγκυρα, παρά το γεγονός ότι στο παρελθόν είχε επίσης ασκήσει κριτική στην τουρκική πολιτική στη Λιβύη.
Σύμφωνα με αναλύσεις, η απομάκρυνση του Σάλεχ συνδέεται με την προσπάθεια του Σαντάμ Χαφτάρ να ενισχύσει τον έλεγχό του επί των πολιτικών θεσμών της ανατολικής Λιβύης. Παράλληλα, η εξέλιξη θεωρήθηκε ότι περιορίζει την επιρροή που ασκούσε παραδοσιακά η Αίγυπτος μέσω του Σάλεχ.
Η αλλαγή στην κοινοβουλευτική ηγεσία δεν σήμαινε αυτομάτως ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο θα εγκρινόταν. Δημιούργησε, ωστόσο, ένα ευνοϊκότερο πολιτικό περιβάλλον για την επανεξέτασή του. Και πράγματι, μόλις δύο εβδομάδες αργότερα, η λιβυκή Βουλή ενέκρινε ομόφωνα τη συμφωνία που είχε απορρίψει το 2020, επισφραγίζοντας μια σημαντική μεταβολή στον προσανατολισμό της ανατολικής πλευράς.
Τι σημαίνει η νέα πραγματικότητα για την Ελλάδα
Για την Αθήνα, η επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης δημιουργεί νέα διπλωματικά δεδομένα.
Μέχρι πρότινος, η αντίθεση της Βεγγάζης στο μνημόνιο αποτελούσε έναν πρόσθετο παράγοντα που περιόριζε την πολιτική υποστήριξη της συμφωνίας στο εσωτερικό της Λιβύης.
Με τη νέα απόφαση, η Τουρκία αποκτά πλέον τη δυνατότητα να επικαλείται την αποδοχή του μνημονίου και από το κοινοβούλιο της ανατολικής πλευράς, ενισχύοντας τα διπλωματικά της επιχειρήματα.
Η Ελλάδα εξακολουθεί να απορρίπτει το μνημόνιο, υποστηρίζοντας ότι παραβιάζει το διεθνές δίκαιο της θάλασσας και αγνοεί τα δικαιώματα που απορρέουν από την παρουσία ελληνικών νησιών στην περιοχή.
Στην ανακοίνωσή του μετά την απόφαση της λιβυκής Βουλής, το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών επανέλαβε ότι η κοινοβουλευτική έγκριση δεν μεταβάλλει τον παράνομο, άκυρο και ανυπόστατο, κατά την ελληνική θέση, χαρακτήρα του μνημονίου.
Η Αθήνα υποστήριξε επίσης ότι η Τουρκία και η Λιβύη δεν διαθέτουν αντικείμενες ή παρακείμενες ακτές που θα μπορούσαν να αποτελέσουν τη βάση για τη συγκεκριμένη οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών.
Την ίδια ώρα, τηλεφωνική επικοινωνία με τον υπουργό Εξωτερικών της Αιγύπτου, Μπαντρ Αμπντελάτι, είχε ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης. Σε ανακοίνωσή του το ελληνικό ΥΠΕΞ ανέφερε ότι η συζήτηση επικεντρώθηκε στις εξελίξεις σχετικά με τη Μνημόνιο Συναντίλησης Τουρκίας–Λιβύης και τις επιπτώσεις τους στην ασφάλεια και τη σταθερότητα στην Ανατολική Μεσόγειο
Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα και εξαιτίας των ενεργειακών σχεδιασμών στη θαλάσσια περιοχή νότια της Κρήτης, όπου έχουν προωθηθεί ελληνικές πρωτοβουλίες για έρευνες υδρογονανθράκων, μεταξύ άλλων με τη συμμετοχή της αμερικανικής Chevron. https://www.ieidiseis.gr/
**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου