ΤΙ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ ΜΕ ΤΗΝ ΜΟΣΑΝΤ;

 Vangelis Chorafas

ΤΙ ΣΥΜΒΑΙΝΕΙ ΜΕ ΤΗΝ ΜΟΣΑΝΤ;

Στο περίπλοκο θέατρο των διεθνών σχέσεων, η αποτυχία μιας στρατηγικής επιχείρησης, σπάνια αποδίδεται σε μία και μόνο αιτία. Η πρόσφατη αποτυχημένη προσπάθεια πρόκλησης λαϊκής εξέγερσης στο Ιράν, μια επιχείρηση που υποστηρίχθηκε τόσο από το Ισραήλ όσο και από τις Ηνωμένες Πολιτείες, αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Μετά την αποτυχία του σχεδίου να ανατρέψει το ιρανικό καθεστώς, δύο κυρίαρχα και βαθιά διαφοροποιημένα αφηγήματα έχουν αναδυθεί, προσπαθώντας να εξηγήσουν την αποτυχία.

Το ένα είναι η «βολική εξήγηση», που αποδίδει την αποτυχία σε μια τραγική, αλλά ανθρώπινη λανθασμένη εκτίμηση. Το άλλο είναι η «θεωρία της εξαπάτησης», μια πολύ πιο σκοτεινή ερμηνεία που υποδηλώνει μια κυνική και υπολογισμένη χειραγώγηση μεταξύ συμμάχων. Η διάκριση μεταξύ αυτών των δύο εκδοχών δεν είναι ακαδημαϊκή, αλλά αγγίζει τον πυρήνα της εμπιστοσύνης, της στρατηγικής και της ίδιας της φύσης των συμμαχιών στον 21ο αιώνα.

Η πρώτη εκδοχή, η «βολική εξήγηση», παρουσιάζει την αποτυχία ως το αποτέλεσμα μιας καλοπροαίρετης, αλλά τελικά λανθασμένης, ανάλυσης από την ισραηλινή υπηρεσία πληροφοριών, τη Μοσάντ (The "Intelligence Failure" Theory). Σύμφωνα με αυτό το αφήγημα, που προβλήθηκε έντονα από αμερικανικά μέσα ενημέρωσης, όπως οι New York Times, ο τότε αρχηγός της Μοσάντ, David Barnea, παρουσίασε ένα υπερβολικά αισιόδοξο σχέδιο. Η κεντρική ιδέα ήταν ότι μερικά χειρουργικά πλήγματα εναντίον της ιρανικής ηγεσίας και στρατηγικών στόχων θα λειτουργούσαν ως καταλύτης, πυροδοτώντας μια μαζική λαϊκή εξέγερση που θα ανέτρεπε το καθεστώς των Αγιατολάχ μέσα σε λίγες μέρες. Ο πρωθυπουργός του Ισραήλ, Μπέντζαμιν Νετανιάχου, αποδέχτηκε αυτό το σχέδιο και, με τη σειρά του, το «πούλησε» στην αμερικανική κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ, η οποία το αγκάλιασε.

Αυτή η εξήγηση είναι «βολική» για διάφορους λόγους. Πρώτον, απομονώνει την ευθύνη σε ένα συγκεκριμένο σύνολο ατόμων και σε μια λανθασμένη ανάλυση. Επιτρέπει στην πολιτική ηγεσία, ιδίως στην Ουάσινγκτον, να ισχυριστεί ότι παραπλανήθηκε από ελαττωματικές πληροφορίες ενός συμμάχου, αντί να παραδεχτεί μια δική της θεμελιώδη αποτυχία στην κρίση και τον έλεγχο των δεδομένων. Δεύτερον, διατηρεί ανέπαφη τη δομή της συμμαχίας, παρουσιάζοντας την αποτυχία ως ένα μεμονωμένο λάθος και όχι ως σύμπτωμα μιας βαθύτερης κρίσης εμπιστοσύνης, ή μιας δομικής αδυναμίας κατανόησης της κατάστασης. Η παραδοχή ότι υπήρχαν σκεπτικιστικές φωνές εντός των μυστικών υπηρεσιών του ισραηλινού στρατού (AMAN), αλλά και από πρώην αξιωματούχους της Μοσάντ, ενισχύει περαιτέρω αυτή την εκδοχή: δεν ήταν μια εθνική συνωμοσία, αλλά ένα σφάλμα μιας υπερβολικά αισιόδοξης φατρίας εντός της υπηρεσίας πληροφοριών. Ουσιαστικά, ήταν μια περίπτωση όπου ο ευσεβής πόθος μετατράπηκε σε επίσημη πολιτική.

Στον αντίποδα βρίσκεται η «θεωρία της εξαπάτησης» (The "Strategic Deception" Theory). Αυτή η ερμηνεία απορρίπτει την ιδέα της λανθασμένης εκτίμησης και προτείνει κάτι πολύ πιο περίπλοκο: ότι η ισραηλινή ηγεσία γνώριζε πολύ καλά τη πολύ μικρή πιθανότητα μιας επιτυχημένης λαϊκής εξέγερσης. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, το Ισραήλ, αναγνωρίζοντας την αδυναμία του να αντιμετωπίσει στρατιωτικά το Ιράν μόνο του, είδε στην προεδρία του Τραμπ ένα «μοναδικό παράθυρο ευκαιρίας» για να επιτύχει τον στρατηγικό του στόχο, με αμερικανική ισχύ. Το «Σχέδιο Barnea» δεν ήταν μια ειλικρινής, αν και λανθασμένη, εκτίμηση, αλλά ένα σκόπιμα κατασκευασμένο αφήγημα, σχεδιασμένο για να είναι ακαταμάχητο για την αμερικανική ηγεσία.

Το σχέδιο αυτό υποσχόταν μια γρήγορη, φθηνή και ηθικά δικαιολογημένη νίκη. Αξιοποιούσε την ιδέα ότι οι ΗΠΑ δεν θα ήταν κατακτητές, αλλά απελευθερωτές που θα βοηθούσαν έναν καταπιεσμένο λαό, να διεκδικήσει την ελευθερία του. Αυτή η ρητορική ήταν προσαρμοσμένη στην ψυχολογία και τις πολιτικές ευαισθησίες της Ουάσινγκτον. Η ισραηλινή ηγεσία, σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, δεν πόνταρε στην εξέγερση των Ιρανών, αλλά στην αντίδραση της Ουάσινγκτον στο ίδιο το σχέδιο. Ο πραγματικός στόχος δεν ήταν η ανατροπή του καθεστώτος από τον λαό, αλλά η εμπλοκή των ΗΠΑ σε έναν άμεσο πόλεμο με το Ιράν. Μόλις θα έπεφταν οι πρώτες αμερικανικές βόμβες, η δυναμική θα άλλαζε αμετάκλητα και οι ΗΠΑ θα ήταν δεσμευμένες σε μια σύγκρουση, από την οποία το Ισραήλ θα αποκόμιζε τα στρατηγικά οφέλη. Ουσιαστικά, το Ισραήλ κυνικά χρησιμοποίησε τον ισχυρότερο σύμμαχό του ως πιόνι, για την προώθηση των δικών του συμφερόντων.

Σχεδόν ένα μήνα μετά την έναρξη του πολέμου, η εξέγερση δεν έχει υλοποιηθεί. Πρόσφατες αναφορές από την Jerusalem Post αναφέρουν ότι ο Barnea δέχεται «διαρροές-επιθέσεις» από ανώνυμες πηγές που τον κατηγορούν ότι παραπλάνησε τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, για την ευκολία της αλλαγής καθεστώτος. Ο ίδιος φαίνεται να υποστηρίζει πλέον ότι η πρόβλεψή του αφορούσε ένα βάθος χρόνου έως και ενός έτους και όχι μερικών ημερών, προσπαθώντας να μετριάσει τις εντυπώσεις περί αποτυχίας.

Με τα δεδομένα αυτά οι στρατιωτικές επιχειρήσεις στη πρώτη φάση του πολέμου, δεν οδήγησαν σε ανατροπή του καθεστώτος. Επομένως, καθίστανται πλέον αναγκαίες οι χερσαίες επιχειρήσεις, άγνωστης διάρκειας, κυρίως για τον έλεγχο των Στενών του Ορμούζ και του νησιού Χαργκ.

Τα προηγούμενα χρόνια, υπήρχε στο Ισραήλ, ένα πολύ συγκεκριμένο και δοκιμασμένο στρατηγικό δόγμα που παραμερίστηκε υπέρ του φιλόδοξου σχεδίου του Barnea για «αλλαγή καθεστώτος». Πρόκειται για το «Δόγμα Dagan», το οποίο εφάρμοζε ο πρώην αρχηγός της Μοσάντ, Meir Dagan (2002–2011).

Σε αντίθεση με την προσέγγιση Barnea, ο Dagan πίστευε ότι μια άμεση στρατιωτική επίθεση για ανατροπή του καθεστώτος ήταν «η πιο ηλίθια ιδέα». Το δικό του σχέδιο βασιζόταν σε πέντε πυλώνες: Μυστικές επιχειρήσεις, πολιτική υπονόμευση, κινητοποίηση εθνοτήτων διπλωματική πίεση, αποφυγή ανοικτής σύγκρουσης.

Ο διάδοχος του Dagan, Tamir Pardo, είχε επίσης εκφράσει επιφυλάξεις, υποστηρίζοντας ότι το Ιράν αποτελεί απειλή αλλά όχι «υπαρξιακή», με την έννοια ότι απαιτείται ολικός πόλεμος. Η δική του προσέγγιση έδινε βάρος στην αποτροπή και όχι στην αναγκαστική αλλαγή καθεστώτος, μέσω εισβολής ή μαζικών πληγμάτων.

Η αντιπαράθεση των δύο σημερινών θεωριών, αποκαλύπτει ένα θεμελιώδες δίλημμα στις διεθνείς σχέσεις. Η «βολική εξήγηση» υποθέτει ανικανότητα και κακή κρίση, κάτι που είναι διαχειρίσιμο. Η «θεωρία της εξαπάτησης» υποθέτει δόλο και χειραγώγηση, κάτι που διαλύει τις βάσεις της εμπιστοσύνης μεταξύ συμμάχων. Αν η πρώτη θεωρία είναι αληθής, τότε το μάθημα είναι η ανάγκη για καλύτερο έλεγχο και ερμηνεία των πληροφοριών. Αν ισχύει η δεύτερη, το μάθημα είναι πολύ πιο ζοφερό: ακόμη και οι στενότεροι σύμμαχοι μπορούν να σε εξαπατήσουν για το δικό τους συμφέρον.

Η αλήθεια μπορεί να βρίσκεται κάπου στη μέση, ένας συνδυασμός αληθινής αυταπάτης από ορισμένους αξιωματούχους και κυνικής εκμετάλλευσης αυτής της αυταπάτης από άλλους. Ωστόσο, το σημαντικότερο πρόβλημα είναι ότι ο πόλεμος διεξάγεται χωρίς σαφή ορισμό της νίκης, θυμίζοντας προηγούμενες αποτυχίες των ΗΠΑ στην περιοχή (Αφγανιστάν, Ιράκ), όπου η στρατιωτική υπεροχή δεν μεταφράστηκε σε γεωπολιτική σταθερότητα και σε κάποιες περιπτώσεις, ούτε σε επικοινωνιακή νίκη.

--Υπάρχει ένα διπλό πρόβλημα. Το πρώτο αφορά τον ανθρώπινο παράγοντα στην ανάλυση και αξιολόγηση των πληροφοριών και στην εξαγωγή συμπερασμάτων και τη διαμόρφωση προτάσεων. Το δεύτερο αφορά τον τεχνολογικό παράγοντα που μπορεί να κάνει περίπου τα ίδια με τον ανθρώπινο, με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης. Οι εξελίξεις στο Ιράν αποκαλύπτουν ότι και αυτός ο παράγοντας έχει σοβαρά προβλήματα αξιοπιστίας και ακρίβειας και δεν μπορεί να αξιολογήσει όλες τις παραμέτρους της "ομίχλης" ενός πολέμου.

**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων