Ο Αρχέτυπος του «Κοιμώμενου Βασιλιά»
Από τον Αρθούρο και τον Βαρβαρόσσα έως τον Μαρμαρωμένο Βασιλιά
Του Γεωργίου Ε Γεωργά προπονητή Ξιφασκίας εκπαιδευτή ένοπλου Παμμάχου και Οπλομαχίας, ιστορικού ερευνητή
Εισαγωγή
Υπάρχουν θρύλοι που γεννιούνται από τη φαντασία και θρύλοι που γεννιούνται από την ανάγκη. Ο «Κοιμώμενος Βασιλιάς» ανήκει στη δεύτερη κατηγορία. Πρόκειται για ένα από τα βαθύτερα πολιτικά, θρησκευτικά και ψυχολογικά αρχέτυπα του ευρωπαϊκού και ευρασιατικού κόσμου· έναν μύθο που εμφανίζεται επανειλημμένα σε εποχές κατάρρευσης, εθνικής ταπείνωσης, απώλειας αυτοκρατοριών και συλλογικού τραύματος.
Στον πυρήνα του βρίσκεται πάντοτε η ίδια ιδέα: ο βασιλιάς δεν πέθανε πραγματικά. Αναπαύεται. Κοιμάται. Κρύβεται. Περιμένει. Και όταν το έθνος, η πίστη ή ο κόσμος βρεθεί στο χείλος της καταστροφής, θα επιστρέψει.
Το μοτίβο εμφανίζεται στη βρετανική παράδοση με τον βασιλιά Αρθούρο, στη γερμανική με τον Φρειδερίκο Βαρβαρόσσα, στην πορτογαλική με τον Δον Σεβαστιανό, στη σκανδιναβική με τον Holger Danske, στη σλαβική με μορφές όπως ο Δουσάν, και στον ελληνικό κόσμο με τον Μαρμαρωμένο Βασιλιά, τον Κωνσταντίνο ΙΑ΄ Παλαιολόγο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως στον Ιωάννη Γ΄ Βατάτζη, ο θρύλος δεν μιλά ακριβώς για επιστροφή, αλλά για άφθαρτη και διαρκώς παρούσα βασιλική προστασία.
Αυτό που προκαλεί εντύπωση δεν είναι απλώς η ομοιότητα των θρύλων, αλλά η επαναληπτικότητα της δομής τους.
Σχεδόν όλοι οι «κοιμώμενοι βασιλιάδες»
χάνονται σε εποχή μεγάλης κρίσης,
περιβάλλονται από επίλεκτους πολεμιστές ή πιστούς συντρόφους, συνδέονται με ιερό ή προφητικό πεπρωμένο, δεν αφήνουν ξεκάθαρο θάνατο, και παραμένουν δεμένοι με τη μοίρα του λαού τους.
Ο μύθος αυτός δεν είναι απλή λαογραφία. Είναι πολιτική θεολογία, συλλογική μνήμη, ψυχολογία του τραύματος και μεταφυσική της ιστορίας.
Το αρχέτυπο του Κοιμώμενου Βασιλιά
Ο «Κοιμώμενος Βασιλιάς» είναι ουσιαστικά ο ηγεμόνας που βρίσκεται σε μεταιχμιακή κατάσταση ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο. Δεν ανήκει πια στον κόσμο των ανθρώπων, αλλά ούτε και εγκατέλειψε ολοκληρωτικά τον λαό του. Είναι ο βασιλιάς που αποσύρθηκε από την Ιστορία χωρίς να ολοκληρώσει την αποστολή του.
Στην ψυχολογική ανάγνωση του Carl Gustav Jung, τέτοιες μορφές λειτουργούν ως αρχετυπικές προβολές της συλλογικής ψυχής. Ο λαός μεταθέτει πάνω στον ήρωα την ελπίδα της αποκατάστασης της τάξης, της δικαιοσύνης και της χαμένης χρυσής εποχής.
Ο Mircea Eliade έβλεπε τέτοιους μύθους ως έκφραση της «ιεροποίησης του χρόνου». Η ιστορία δεν τελειώνει· περιμένει την επανεκκίνησή της.
Σχεδόν πάντοτε ο κοιμώμενος βασιλιάς είναι τελευταίος ή μέγιστος ηγεμόνας, συνδέεται με απολεσθείσα αυτοκρατορία ή βασίλειο, θεωρείται δίκαιος, εγκαταλείπει τον κόσμο σε στιγμή καταστροφής, και αναμένεται να επιστρέψει όταν το βασίλειο φτάσει στην απόλυτη ανάγκη.
Η επιστροφή του δεν είναι απλώς στρατιωτική· είναι κοσμική και ηθική. Θα επαναφέρει την τάξη του κόσμου.
Ο πρώτος «Κοιμώμενος Βασιλιάς»
Το ερώτημα για τον πρώτο κοιμώμενο βασιλιά είναι σύνθετο, διότι το μοτίβο προηγείται του Μεσαίωνα.
Πολλοί μελετητές θεωρούν ότι οι ρίζες του βρίσκονται στις ινδοευρωπαϊκές παραδόσεις περί θεϊκού βασιλιά που αποσύρεται και θα επιστρέψει. Άλλοι βλέπουν επιδράσεις από εσχατολογικές και μεσσιανικές παραδόσεις της Εγγύς Ανατολής.
Ωστόσο, ο πρώτος πλήρως διαμορφωμένος «κοιμώμενος βασιλιάς» της ευρωπαϊκής παράδοσης φαίνεται να είναι ο βασιλιάς Αρθούρος.
Μετά τη μάχη του Camlann δεν πεθαίνει πραγματικά. Μεταφέρεται στο Άβαλον, ένα μυστηριακό νησί πέρα από τον κόσμο των θνητών. Οι Βρετανοί πίστευαν πως είναι ο«rex quondam rexque futurus» δηλαδή «ο βασιλιάς που υπήρξε και θα υπάρξει ξανά».
Το μοτίβο αυτό επηρέασε τεράστιο μέρος της μεσαιωνικής Ευρώπης. Ωστόσο, προγενέστερες δομές υπάρχουν ήδη στον αυτοκράτορα Νέρωνα, για τον οποίο κυκλοφορούσαν φήμες επιστροφής,
στον βασιλιά Βράν της ουαλικής μυθολογίας,
στον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο τον Μέγα σε ορισμένες μεσαιωνικές παραδόσεις,
ακόμη και στα χριστιανικά συναξάρια που αναφέρουν την ιστορία των «Επτά Κοιμωμένων» αν και δεν μιλά για ηγεμόνες το συγκεκριμένο.
Ουσιαστικά, το αρχέτυπο γεννιέται από την αδυναμία της κοινωνίας να αποδεχθεί ότι ο ιδανικός ηγεμόνας χάθηκε οριστικά.
Ο βασιλιάς Αρθούρος
Ο Αρθούρος είναι ίσως η πιο ολοκληρωμένη μορφή του κοιμώμενου βασιλιά. Δεν παρουσιάζεται μόνο ως πολεμιστής αλλά ως ιερός μονάρχης. Το βασίλειό του, το Camelot, είναι σχεδόν ουτοπική εικόνα δικαιοσύνης, τάξης και ιπποτικής αρετής. Για τους μεταγενέστερους Βρετανούς, ο Αρθούρος δεν ήταν απλώς ένας παλιός βασιλιάς· ήταν η ενσάρκωση της χαμένης ιδανικής Βρετανίας.
Οι πολεμιστές του
Ο Αρθούρος δεν είναι μόνος. Περιβάλλεται από μια αδελφότητα επίλεκτων πολεμιστών, τους Ιππότες της Στρογγυλής Τραπέζης.
Λάνσελοτ, Γκάγουεν, Πέρσιβαλ, Γκάλαχαντ, Τρίσταν, Μπέντιβιρ και άλλοι.
Η ίδια η Στρογγυλή Τράπεζα έχει τεράστιο συμβολισμό. Δεν υπάρχει κεφαλή. Όλοι οι ιππότες είναι ίσοι ενώπιον της αποστολής τους. Πρόκειται για μια σχεδόν ιερή στρατιωτική αδελφότητα, όπου ο πόλεμος συνδέεται με την ηθική, την πίστη και την αναζήτηση του Θείου.
Ο Γκάλαχαντ , ο Πέρσιβαλ και ο Μπορς συνδέονται με το Άγιο Δισκοπότηρο, πράγμα που μετατρέπει τον αρθουριανό κύκλο από απλή πολεμική αφήγηση σε μυστικιστική αναζήτηση.
Οι σύμβουλοί του
Κεντρική μορφή είναι ο Μέρλιν. Ο μάγος-προφήτης δεν λειτουργεί απλώς ως σοφός σύμβουλος· είναι ο φορέας της υπερφυσικής νομιμοποίησης της βασιλείας.
Ο Μέρλιν γνωρίζει το πεπρωμένο του Αρθούρου. Είναι αυτός που οργανώνει την ανάδυσή του, προβλέπει την πτώση του και συνδέει τον βασιλιά με μια δύναμη πέρα από τον ανθρώπινο κόσμο.
Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό, διότι σχεδόν όλοι οι κοιμώμενοι βασιλιάδες διαθέτουν αντίστοιχη μορφή προφήτη, μοναχού, ασκητή,
μάγου ή ιερού συμβούλου.
Ο κοιμώμενος βασιλιάς σπάνια δρα μόνος. Η εξουσία του θεωρείται πάντοτε μέρος ενός μεγαλύτερου κοσμικού σχεδίου.
Η εξαφάνιση
Μετά τη μάχη του Camlann ο Αρθούρος τραυματίζεται θανάσιμα πολεμώντας εναντίον του Mordred. Ωστόσο, οι πηγές αποφεύγουν να περιγράψουν ξεκάθαρο θάνατο.
Το σώμα του μεταφέρεται στο Άβαλον — έναν τόπο σχεδόν μεταφυσικό, έξω από τον κανονικό κόσμο.
Και εδώ βρίσκεται η πραγματική δύναμη του θρύλου δεν υπάρχει οριστικό τέλος.
Ο βασιλιάς απουσιάζει, αλλά δεν είναι νεκρός.
Γιατί θα επιστρέψει
Ο Αρθούρος θα επιστρέψει όταν η Βρετανία τον χρειαστεί περισσότερο. Πρόκειται για καθαρά μεσσιανική ιδέα.
Η επιστροφή του δεν αφορά μόνο στρατιωτική νίκη. Θα αποκαταστήσει τη χαμένη τάξη του κόσμου, τη δικαιοσύνη και την ενότητα του βασιλείου.
Γι’ αυτό ο Αρθούρος έγινε το κατεξοχήν βρετανικό σύμβολο συνέχειας.
Η πολιτική εργαλειοποίηση
Οι Πλανταγενέτες χρησιμοποίησαν εντατικά τον αρθουριανό κύκλο για να ενισχύσουν τη νομιμοποίηση της εξουσίας τους.
Ο Ριχάρδος Α΄ ο Λεοντόκαρδος συνέδεσε συμβολικά τον εαυτό του με την αρθουριανή παράδοση και έστειλε τροβαδούρους σε όλο τον κόσμο για να τραγουδήσουν ότι ο βασιλιάς ήρθε και θα ελευθερώσει την Ιερουσαλήμ από τους Σαρακηνούς, ενώ ο Εδουάρδος Α΄ αξιοποίησε ακόμη περισσότερο το σύμβολο του Αρθούρου για να παρουσιάσει τη μοναρχία του ως συνέχεια μιας ιερής βρετανικής βασιλείας.
Ακόμη και η «ανακάλυψη» του τάφου του Αρθούρου στο Glastonbury πιθανότατα είχε πολιτικό χαρακτήρα. Ένας πραγματικά νεκρός Αρθούρος δεν θα επέστρεφε ποτέ για να ηγηθεί των Κελτών εναντίον των Νορμανδών.
Έτσι, ο θρύλος μπορούσε να ελεγχθεί.
Ο Φρειδερίκος Βαρβαρόσσα
Ο Φρειδερίκος Α΄ Βαρβαρόσσα της Αγίας Ρωμαϊκής Γερμανικής Αυτοκρατορίας αποτελεί μία από τις πιο χαρακτηριστικές γερμανικές μορφές του αρχέτυπου.
Σε αντίθεση με τον Αρθούρο, ο Βαρβαρόσσα είναι ιστορικό πρόσωπο με τεράστια πολιτική δύναμη. Συμβόλιζε την ιδέα του παγκόσμιου imperium — της αναβίωσης της ρωμαϊκής οικουμενικής εξουσίας μέσα από τη γερμανική αυτοκρατορία.
Οι πολεμιστές του
Ο Βαρβαρόσσα περιβαλλόταν από σταυροφόρους, ιππότες και πρίγκιπες της Αγίας Ρωμαϊκής Γερμανικής Αυτοκρατορίας. Δεν εκπροσωπούσε μόνο ένα έθνος αλλά μια υπερεθνική χριστιανική αυτοκρατορική ιδέα.
Οι πολεμιστές του θεωρούνταν υπερασπιστές της χριστιανοσύνης και της αυτοκρατορικής τάξης.
Ο θρύλος
Κατά τον θρύλο, ο Βαρβαρόσσα δεν πέθανε πραγματικά κατά τη Γ΄ Σταυροφορία. Κοιμάται μέσα στο βουνό Kyffhäuser.
Η κόκκινη γενειάδα του συνεχίζει να μεγαλώνει γύρω από πέτρινο τραπέζι. Ανά διαστήματα ανοίγει τα μάτια του και ρωτά αν τα κοράκια συνεχίζουν να πετούν πάνω από το βουνό.
Όταν τα κοράκια εξαφανιστούν, θα επιστρέψει.
Το βουνό λειτουργεί εδώ ως μεταφυσικός τόπος αναμονής. Όπως το Άβαλον για τον Αρθούρο ή η Χρυσή Πύλη για τον Παλαιολόγο, βρίσκεται έξω από τον κανονικό ιστορικό χρόνο.
Η σημασία της επιστροφής
Ο Βαρβαρόσσα δεν θα επιστρέψει μόνο για να νικήσει εχθρούς. Θα επαναφέρει τη χαμένη αυτοκρατορική ενότητα του γερμανικού κόσμου.
Η επιστροφή του έχει χαρακτήρα σχεδόν αποκαλυπτικό.
Η πολιτική χρήση του μύθου
Κατά τον 19ο αιώνα ο γερμανικός εθνικισμός χρησιμοποίησε έντονα τον Βαρβαρόσσα ως σύμβολο της ενωμένης Γερμανίας.
Μετά την ενοποίηση του 1871, το μνημείο Kyffhäuser κατασκευάστηκε ακριβώς για να ενώσει συμβολικά τον μεσαιωνικό αυτοκράτορα με το νέο γερμανικό Reich.
Ο κοιμώμενος αυτοκράτορας μετατράπηκε έτσι σε πολιτικό εργαλείο εθνικής μυθολογίας.
Ο Δον Σεβαστιανός της Πορτογαλίας
Αν ο Αρθούρος είναι ο κοιμώμενος βασιλιάς της μεσαιωνικής Βρετανίας και ο Βαρβαρόσσα της αυτοκρατορικής Γερμανίας, τότε ο Δον Σεβαστιανός αποτελεί ίσως την πιο τραγική μορφή του αρχέτυπου.
Ο νεαρός βασιλιάς της Πορτογαλίας χάθηκε το 1578 στη μάχη του Αλκάθερ Κιμπίρ στο Μαρόκο, σε μια καταστροφική εκστρατεία που είχε σχεδόν χαρακτήρα σταυροφορίας. Το σώμα του δεν αναγνωρίστηκε ποτέ με απόλυτη βεβαιότητα. Η ήττα υπήρξε συντριπτική και λίγο αργότερα η Πορτογαλία έχασε την ανεξαρτησία της, περνώντας κάτω από την ισπανική κυριαρχία.
Ακριβώς μέσα από αυτό το συλλογικό τραύμα γεννήθηκε ο «Σεβαστιανισμός».
Ο βασιλιάς που θα επιστρέψει μέσα από την ομίχλη
Οι Πορτογάλοι άρχισαν να πιστεύουν πως ο Σεβαστιανός δεν πέθανε πραγματικά. Κρύφτηκε. Περιμένει. Και μια μέρα θα επιστρέψει μέσα από την ομίχλη για να ελευθερώσει ξανά το έθνος.
Η ομίχλη εδώ αποκτά σχεδόν μυστικιστική σημασία. Είναι το όριο ανάμεσα στον παρόντα κόσμο της παρακμής και σε έναν μελλοντικό κόσμο αποκατάστασης.
Ο Σεβαστιανός δεν παρουσιάζεται απλώς ως χαμένος μονάρχης αλλά ως μεσσιανική μορφή.
Οι πολεμιστές και η αποστολή του
Ο νεαρός βασιλιάς περιβαλλόταν από ιππότες και ευγενείς που πίστευαν ότι συμμετείχαν σε ιερό πόλεμο. Η εκστρατεία του είχε έντονη αποκαλυπτική και σταυροφορική διάσταση.
Σε αυτό το σημείο εμφανίζεται ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο των κοιμώμενων βασιλιάδων ,ο ηγεμόνας παρουσιάζεται ως φορέας ιστορικής αποστολής που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ.
Η ήττα επομένως δεν θεωρείται τελική. Η αποστολή παραμένει ανοιχτή.
Οι σύμβουλοι και οι προφήτες
Γύρω από τον Σεβαστιανό αναπτύχθηκαν προφητικοί και μυστικιστικοί κύκλοι. Μετά τον θάνατό του εμφανίστηκαν ψευδο-Σεβαστιανοί, άνθρωποι που ισχυρίζονταν πως ήταν ο βασιλιάς που επέστρεψε.
Αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό, όταν ένας κοιμώμενος βασιλιάς συνδέεται με εθνικό τραύμα, η κοινωνία συχνά παράγει «σημάδια επιστροφής».
Ο μύθος παύει να είναι απλή αφήγηση και γίνεται πολιτική ελπίδα.
Ο Σεβαστιανισμός ως πολιτική "θρησκεία"
Ο Σεβαστιανισμός εξελίχθηκε σχεδόν σε πολιτική θρησκεία της Πορτογαλίας.
Η πίστη στην επιστροφή του βασιλιά κράτησε ζωντανή την ιδέα της εθνικής ανεξαρτησίας,
έδωσε νόημα στην περίοδο υποταγής,
και δημιούργησε την αίσθηση ότι η ιστορία της Πορτογαλίας δεν είχε ολοκληρωθεί.
Ακόμη και αιώνες αργότερα, ο μύθος συνέχισε να επηρεάζει την πορτογαλική λογοτεχνία, φιλοσοφία και εθνική ταυτότητα.
Ο Μαρμαρωμένος Βασιλιάς — Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος
Από όλους τους κοιμώμενους βασιλιάδες της Ευρώπης, ο Μαρμαρωμένος Βασιλιάς ίσως αποτελεί την πιο δραματική μορφή.
Ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ δεν χάθηκε σε μια μακρινή εκστρατεία ούτε αποσύρθηκε μυστηριωδώς. Πολέμησε μέχρι τέλους στα τείχη της Κωνσταντινούπολης, υπερασπιζόμενος μια αυτοκρατορία που ήδη κατέρρεε.
Ακριβώς αυτή η εικόνα — ο τελευταίος αυτοκράτορας που πεθαίνει με το σπαθί στο χέρι — κατέστησε σχεδόν αδύνατη για τη λαϊκή συνείδηση την αποδοχή ενός απλού θανάτου.
Οι τελευταίοι πολεμιστές της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας
Όπως και στον αρθουριανό κύκλο, έτσι και εδώ ο βασιλιάς περιβάλλεται από επίλεκτους και σχεδόν θρυλικούς υπερασπιστές,
ο Τζιοβάννι Τζουστινιάνι, οι Βενετοί ιππότες, οι Γενουάτες, οι Κρήτες τοξότες, οι Γερμανοί και Ούγγροι ιππότες, οι τελευταίοι Έλληνες στρατιώτες, οι μοναχοί, οι ξένοι μισθοφόροι,
ακόμη και ο εξόριστος Οθωμανός πρίγκιπας όπως ο Ορχάν.
Η τελευταία άμυνα της Πόλης αποκτά σταδιακά διαστάσεις επικής «τελευταίας μάχης», παρόμοιας με άλλες αποκαλυπτικές συγκρούσεις της ευρωπαϊκής μνήμης.
Δεν είναι τυχαίο ότι η Άλωση συχνά παρουσιάζεται σχεδόν ως το τέλος ενός κόσμου.
Οι σύμβουλοι και οι φύλακες της μνήμης
Ο Γεώργιος Σφραντζής, ο Δούκας και άλλοι χρονικογράφοι λειτουργούν ως κάτι περισσότερο από ιστορικοί.
Είναι οι θεματοφύλακες της μνήμης της χαμένης αυτοκρατορίας.
Σε πολλούς κοιμώμενους βασιλιάδες εμφανίζεται αυτή η μορφή ο πιστός χρονικογράφος ή μοναχός που διατηρεί ζωντανή την αφήγηση ώσπου να έρθει η επιστροφή.
Στον λαϊκό θρύλο του Μαρμαρωμένου Βασιλιά εμφανίζεται και η αγγελική παρέμβαση.
Ένας άγγελος παίρνει τον αυτοκράτορα τη στιγμή της πτώσης και τον μαρμαρώνει κοντά στη Χρυσή Πύλη.
Η ιδέα αυτή είναι βαθιά θεολογική, ο βασιλιάς δεν σώζεται από ανθρώπους αλλά διατηρείται από τη θεία πρόνοια για το μέλλον.
Γιατί θα επιστρέψει
Ο Κωνσταντίνος δεν αναμένεται να επιστρέψει απλώς για να κυβερνήσει. Θα επιστρέψει
για να ελευθερώσει την Πόλη, να ολοκληρώσει τη μισή μάχη, να αποκαταστήσει τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία και να επαναφέρει την ιερή τάξη που χάθηκε το 1453.
Η επιστροφή του είναι συγχρόνως εθνική, αυτοκρατορική και εσχατολογική.
Ο Μαρμαρωμένος Βασιλιάς ως σύμβολο επιβίωσης
Κατά την Τουρκοκρατία ο θρύλος λειτούργησε ως ψυχολογικός μηχανισμός επιβίωσης.
Η Αυτοκρατορία είχε χαθεί πολιτικά, αλλά όχι μεταφυσικά.
Ο βασιλιάς κοιμόταν.
Και όσο κοιμόταν, η Βυζαντινή Αυτοκρατορία,η Ρωμανία η χώρα των Γραικών των Ελλήνων δεν είχε πεθάνει οριστικά.
Ο Ιωάννης Γ΄ Βατάτζης — Ο Άφθαρτος Βασιλιάς
Ο Ιωάννης Γ΄ Δούκας Βατάτζης αποτελεί ιδιαίτερη περίπτωση μέσα στο αρχέτυπο του κοιμώμενου βασιλιά. Δεν είναι ακριβώς «κοιμώμενος» με τη δυτική έννοια του όρου. Δεν περιμένει κρυμμένος μέσα σε βουνό ούτε πρόκειται να επιστρέψει για μια τελευταία αποκαλυπτική μάχη. Και όμως, η λαϊκή μνήμη τον μετέτρεψε σε κάτι συγγενικό , έναν άφθαρτο βασιλιά που παραμένει μυστικά παρών.
Ο Βατάτζης υπήρξε ίσως ο σημαντικότερος αυτοκράτορας της Αυτοκρατορίας της Νίκαιας μετά την Άλωση του 1204. Σε μια εποχή όπου η Κωνσταντινούπολη είχε χαθεί στους Σταυροφόρους, κατάφερε να διατηρήσει ζωντανή την ιδέα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για την ανακατάληψη της Πόλης.
Ο δίκαιος βασιλιάς
Σε αντίθεση με άλλους κοιμώμενους βασιλιάδες που συνδέονται κυρίως με πολεμική δόξα, ο Βατάτζης πέρασε στη συλλογική μνήμη ως ο δίκαιος και ελεήμων ηγεμόνας.
Οι πηγές και οι λαϊκές παραδόσεις τον παρουσιάζουν προστάτη των φτωχών, εχθρό της υπερβολικής πολυτέλειας, υπερασπιστή των αγροτών, και βασιλιά που ενδιαφερόταν προσωπικά για τον λαό του.
Η μορφή του αποκτά έτσι σχεδόν βιβλικό χαρακτήρα. Δεν είναι απλώς πολεμιστής-βασιλιάς αλλά ποιμένας του λαού.
Το άφθαρτο σώμα
Μετά τον θάνατό του άρχισε να αναπτύσσεται η πίστη ότι το σώμα του παρέμεινε άφθαρτο.
Στην ορθόδοξη παράδοση, η αφθαρσία συνδέεται με την αγιότητα. Έτσι ο αυτοκράτορας μετατράπηκε σταδιακά σε ιερή μορφή.
Η παράδοση αυτή είναι εξαιρετικά σημαντική, διότι δημιουργεί μια άλλη εκδοχή του αρχέτυπου:
ο βασιλιάς δεν κοιμάται απλώς αλλά συνεχίζει να υπάρχει έξω από τη φθορά του χρόνου.
Ο μυστικός προστάτης
Σε μικρασιατικές παραδόσεις ο Βατάτζης παρουσιάζεται να περιπολεί αόρατος, να βοηθά φτωχούς και να προστατεύει τους Έλληνες.
Εδώ ο βασιλιάς δεν αναμένεται να επιστρέψει θεαματικά. Είναι ήδη παρών.
Η παρουσία του λειτουργεί σαν αόρατη συνέχεια της χαμένης αυτοκρατορίας.
Αυτό είναι ιδιαίτερα βυζαντινό χαρακτηριστικό. Στη βυζαντινή πολιτική θεολογία ο αυτοκράτορας δεν ήταν απλώς κοσμικός ηγέτης αλλά φορέας θείας τάξης.
Έτσι, ο άγιος βασιλιάς μπορεί να συνεχίσει να προστατεύει τον κόσμο ακόμη και μετά τον θάνατό του. Κάθε χρόνο το ιερό σπαθί του βγαίνει από χιλιοστό χιλιοστό από την θήκη του και όταν βγει ολόκληρο τότε τότε ο Άγιος Ιωάννης ο Βατάτζης θα πολεμήσει τους εχθρούς και θα σώσει τον λαό.
Τα κοινά στοιχεία όλων των κοιμώμενων βασιλιάδων
Παρά τις τεράστιες πολιτισμικές διαφορές, οι θρύλοι των κοιμώμενων βασιλιάδων παρουσιάζουν εντυπωσιακή ομοιομορφία.
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο στοιχείο που αποκαλύπτει ότι δεν πρόκειται για τυχαίες αφηγήσεις αλλά για βαθύ συλλογικό αρχέτυπο.
1. Εμφάνιση σε εποχές καταστροφής
Σχεδόν πάντοτε ο θρύλος γεννιέται μετά από:
πτώση αυτοκρατορίας, εθνική ταπείνωση,
ξένη κατοχή ή κατάρρευση πολιτισμικής τάξης.
Ο Αρθούρος εμφανίζεται μετά την κατάρρευση της ρωμαϊκής Βρετανίας.
Ο Παλαιολόγος μετά την Άλωση.
Ο Σεβαστιανός μετά την απώλεια της πορτογαλικής ανεξαρτησίας.
Ο Βαρβαρόσσα συνδέεται με τη νοσταλγία της χαμένης αυτοκρατορικής ενότητας.
Ο θρύλος είναι επομένως απάντηση στο τραύμα.
2. Απουσία βέβαιου θανάτου
Ο κοιμώμενος βασιλιάς σχεδόν ποτέ δεν πεθαίνει δημόσια και οριστικά.
Το σώμα χάνεται.
Εξαφανίζεται.
Μεταφέρεται αλλού.
Μαρμαρώνεται.
Κρύβεται.
Ή κοιμάται σε μυστικό τόπο.
Η αβεβαιότητα είναι απαραίτητη.
Χωρίς αυτήν, ο μύθος δεν μπορεί να επιβιώσει.
3. Επίλεκτοι πολεμιστές
Σχεδόν όλοι οι κοιμώμενοι βασιλιάδες περιβάλλονται από κύκλο πιστών και ηρωικών πολεμιστών.
Οι Ιππότες της Στρογγυλής Τραπέζης.
Οι σταυροφόροι του Βαρβαρόσσα.
Οι τελευταίοι υπερασπιστές της Κωνσταντινούπολης.
Οι ευγενείς του Σεβαστιανού.
Οι στρατιώτες του Βατάτζη.
Ο βασιλιάς δεν είναι ποτέ μεμονωμένος ήρωας. Αντιπροσωπεύει ολόκληρη ιερή αδελφότητα.
4. Προφητική διάσταση
Πάντοτε υπάρχει στο κύκλο του
ένας προφήτης,
ένας μάγος,
ένας μοναχός,
ένας άγγελος,
ή μια ιερή προφητεία.
Ο κοιμώμενος βασιλιάς ανήκει συγχρόνως στην ιστορία και στο υπερφυσικό.
5. Η αναμονή της επιστροφής
Το σημαντικότερο στοιχείο είναι η αναμονή.
Ο λαός δεν περιμένει απλώς έναν ηγέτη.
Περιμένει αποκατάσταση της δικαιοσύνης, επαναφορά της χρυσής εποχής,
αποκατάσταση του κόσμου.
Ο βασιλιάς λειτουργεί ως εγγύηση ότι η ιστορία δεν τελείωσε πραγματικά.
Υπήρχε σύνδεση ανάμεσα στους θρύλους;
Το ερώτημα αυτό απασχολεί εδώ και δεκαετίες ιστορικούς, λαογράφους, συγκριτικούς μυθολόγους και μελετητές της μεσαιωνικής κουλτούρας.
Οι ομοιότητες ανάμεσα στους κοιμώμενους βασιλιάδες είναι τόσο έντονες, ώστε δύσκολα μπορούν να θεωρηθούν εντελώς τυχαίες. Ωστόσο, η απάντηση δεν είναι απλή. Σε ορισμένες περιπτώσεις υπήρξε άμεση πολιτισμική μετάδοση. Σε άλλες, το ίδιο αρχέτυπο φαίνεται να γεννήθηκε ανεξάρτητα ως απάντηση σε παρόμοιες ιστορικές συνθήκες.
Η αλήθεια πιθανότατα βρίσκεται ανάμεσα στα δύο.
Τα δίκτυα διάδοσης των θρύλων
Ο Μεσαίωνας δεν ήταν τόσο «κλειστός» κόσμος όσο συχνά φανταζόμαστε. Αντίθετα, υπήρχαν τεράστια δίκτυα μεταφοράς ιδεών, μύθων και συμβόλων.
Οι τροβαδούροι και οι ποιητές
Οι τροβαδούροι της νότιας Γαλλίας και οι περιπλανώμενοι ποιητές διέδιδαν ιστορίες από αυλή σε αυλή.
Οι αρθουριανοί θρύλοι εξαπλώθηκαν:
από την Ουαλία,
στη Γαλλία,
στη Γερμανία,
στην Ιταλία,
και μέχρι τη Σκανδιναβία.
Οι ιστορίες άλλαζαν, προσαρμόζονταν και ενσωματώνονταν σε τοπικές παραδόσεις.
Έτσι, το μοτίβο του «βασιλιά που θα επιστρέψει» μπορούσε εύκολα να ταξιδεύει ανάμεσα σε λαούς.
Οι Σταυροφορίες
Οι Σταυροφορίες υπήρξαν τεράστιος μηχανισμός πολιτισμικής ανταλλαγής.
Λατίνοι, Έλληνες, Σλάβοι, Γερμανοί και Ανατολικοί Χριστιανοί ήρθαν σε συνεχή επαφή σε πολιορκίες,
σε στρατόπεδα, σε προσκυνήματα και σε εμπορικά δίκτυα. Οι σταυροφόροι μετέφεραν όχι μόνο όπλα αλλά και θρύλους.
Δεν είναι τυχαίο ότι πολλές παραδόσεις κοιμώμενων βασιλιάδων αποκτούν πιο έντονο χαρακτήρα ακριβώς μετά τις Σταυροφορίες.
Τα μοναστήρια και οι χρονικογράφοι
Οι μοναχοί λειτουργούσαν ως φορείς συλλογικής μνήμης. Αντέγραφαν χρονικά, έπη, προφητείες και λαϊκές αφηγήσεις.
Μέσα από αυτά τα κείμενα οι θρύλοι αποκτούσαν διάρκεια αιώνων.
Πολλές φορές ο ίδιος ο χρονικογράφος μετατρέπεται σχεδόν σε «φύλακα της επιστροφής». Αυτό φαίνεται έντονα
στον Γοδεφρείδο του Μονμάουθ για τον Αρθούρο,
στον Σφραντζή για τον Παλαιολόγο,
και σε μεταγενέστερους γερμανικούς θρύλους για τον Βαρβαρόσσα.
Ανεξάρτητη γέννηση ή κοινό αρχέτυπο;
Παρά τη διάδοση ιστοριών, πολλοί μελετητές πιστεύουν ότι το αρχέτυπο θα εμφανιζόταν ακόμη κι αν δεν υπήρχε άμεση επαφή.
Γιατί;
Διότι προκύπτει από θεμελιώδεις ανθρώπινες ανάγκες την ανάγκη συνέχειας, την άρνηση της οριστικής ήττας, την ελπίδα αποκατάστασης,
και την πίστη ότι η ιστορία έχει νόημα.
Όταν ένας λαός χάνει αυτοκρατορία, βασιλιά,
ανεξαρτησία ή πολιτισμική κυριαρχία,
συχνά γεννά την ιδέα ότι ο αληθινός ηγεμόνας δεν χάθηκε πραγματικά.
Το μοτίβο επομένως λειτουργεί σαν ψυχολογικός μηχανισμός επιβίωσης.
Η πολιτική εργαλειοποίηση των κοιμώμενων βασιλιάδων
Οι θρύλοι αυτοί δεν έμειναν ποτέ μόνο στη σφαίρα της λαϊκής παράδοσης. Πολύ γρήγορα έγιναν πολιτικά εργαλεία.
Ο Αρθούρος και οι βασιλείς της Αγγλίας
Οι Νορμανδοί και αργότερα οι Πλανταγενέτες χρησιμοποίησαν τον Αρθούρο για να παρουσιάσουν τη μοναρχία τους ως συνέχεια μιας ιερής βρετανικής βασιλείας.
Ο Εδουάρδος Α΄ αξιοποίησε συμβολικά τον αρθουριανό κύκλο, τις τελετουργίες,
και ακόμη και το υποτιθέμενο «εύρημα» του τάφου του Αρθούρου.
Ένας ελεγχόμενος Αρθούρος ήταν χρήσιμος.
Ένας ζωντανός Αρθούρος που θα επέστρεφε επικίνδυνος.
Ο Βαρβαρόσσα και το γερμανικό Reich
Κατά τον 19ο αιώνα, ο μύθος του Βαρβαρόσσα χρησιμοποιήθηκε ως σύμβολο της ενωμένης Γερμανίας. Η ιδέα της «κοιμώμενης αυτοκρατορίας» ταίριαζε απόλυτα με την επιθυμία για εθνική ενοποίηση.
Ο μεσαιωνικός αυτοκράτορας μετατράπηκε σε εθνικό σύμβολο.
Ο Μαρμαρωμένος Βασιλιάς
Στον ελληνικό κόσμο ο Μαρμαρωμένος Βασιλιάς έγινε σύμβολο επιβίωσης του Γένους κατά την Τουρκοκρατία.
Ο θρύλος επέτρεπε τη διατήρηση μιας ιστορικής συνέχειας,η Ρωμανία είχε πέσει πολιτικά αλλά όχι πνευματικά.
Η προσδοκία της επιστροφής λειτουργούσε ως μορφή ιστορικής αντίστασης.
Ο Σεβαστιανισμός
Στην Πορτογαλία ο Σεβαστιανισμός επηρέασε ακόμη και πολιτικά κινήματα.
Η πίστη στην επιστροφή του βασιλιά μετατράπηκε σε εθνική ιδεολογία ελπίδας.
Οι λαοί που ακόμη περιμένουν
Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο είναι ότι πολλοί από αυτούς τους θρύλους δεν πέθαναν ποτέ πραγματικά.
Ακόμη και σήμερα Βρετανοί συνεχίζουν να γοητεύονται από τον Αρθούρο,
Γερμανοί διατηρούν τον συμβολισμό του Βαρβαρόσσα,
Πορτογάλοι μελετούν τον Σεβαστιανισμό,
και στον ελληνικό κόσμο ο Μαρμαρωμένος Βασιλιάς παραμένει ζωντανός στη συλλογική μνήμη και αναμένουν την επιστροφή του.
Αυτό αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο, ο κοιμώμενος βασιλιάς δεν ανήκει μόνο στο παρελθόν.
Είναι η προσωποποίηση της ελπίδας ότι ένας πολιτισμός μπορεί να αναγεννηθεί ακόμη και μετά την καταστροφή.
Η βαθύτερη φιλοσοφική σημασία του κοιμώμενου βασιλια
Ο κοιμώμενος βασιλιάς δεν είναι απλώς ένας ήρωας που θα επιστρέψει. Είναι η άρνηση ενός πολιτισμού να αποδεχθεί ότι η ιστορία του τελείωσε.
Αυτό είναι το βαθύτερο νόημα του αρχετύπου.
Κάθε τέτοιος θρύλος γεννιέται όταν ένας λαός βρίσκεται μπροστά σε ένα γεγονός που μοιάζει αδύνατο να γίνει αποδεκτό, η πτώση μιας αυτοκρατορίας, η απώλεια της ελευθερίας,
η καταστροφή μιας ιερής πόλης ή ο θάνατος ενός ιδανικού ηγεμόνα.
Ο λαός τότε δημιουργεί μια «γέφυρα» ανάμεσα στο παρελθόν και στο μέλλον.
Ο βασιλιάς δεν πέθανε. Η χρυσή εποχή δεν χάθηκε οριστικά. Η ιστορία δεν ολοκληρώθηκε.
Απλώς βρίσκεται σε αναμονή.
Ο βασιλιάς ως προσωποποίηση του ίδιου του κόσμου.
Σε πολλές παραδόσεις ο βασιλιάς δεν είναι απλώς πολιτικός άρχοντας, είναι ναι:
η τάξη,
η νομιμότητα,
η γονιμότητα της γης,
η ενότητα του λαού,
και η σχέση του ανθρώπινου κόσμου με το Θείο.
Γι’ αυτό η απώλειά του βιώνεται σχεδόν κοσμικά.
Όταν πέφτει ο Αρθούρος, διαλύεται το Camelot και η Βρετανία κατακτάται από τους Παγανιστές Σάξονες.
Όταν πέφτει η Κωνσταντινούπολη, δεν χάνεται μόνο μια πόλη αλλά η ίδια η Ρωμανία ως ιερή οικουμένη.
Όταν χάνεται ο Σεβαστιανός, η Πορτογαλία χάνει τον ιστορικό της προορισμό.
Ο κοιμώμενος βασιλιάς είναι λοιπόν η «παγωμένη» μορφή της χαμένης κοσμικής τάξης.
Ο μύθος ως άμυνα απέναντι στον ιστορικό θάνατο
Οι λαοί δύσκολα αποδέχονται ότι η ιστορία τους μπορεί να τελειώσει οριστικά.
Έτσι δημιουργείται ο μύθος της αναμονής.
Ο βασιλιάς κοιμάται, μαρμαρώνεται, κρύβεται,
περιμένει κάτω από βουνό ή ζει αόρατος.
Η ιστορία παγώνει αλλά δεν πεθαίνει.
Αυτός είναι και ο λόγος που οι θρύλοι αυτοί εμφανίζονται κυρίως σε πολιτισμούς που γνώρισαν μεγάλη πτώση :
οι Βρετανοί μετά τη ρωμαϊκή αποχώρηση,
οι Γερμανοί μετά την αποσύνθεση της αυτοκρατορικής ιδέας,
οι Έλληνες μετά την Άλωση,
οι Πορτογάλοι μετά την απώλεια της ανεξαρτησίας.
Ο θρύλος λειτουργεί σαν άρνηση της λήξης της ιστορίας.
Ο κοιμώμενος βασιλιάς και η μεσσιανική προσδοκία
Υπάρχει ακόμη μία βαθιά σύνδεση: η σύνδεση με τη μεσσιανική ιδέα.
Ο κοιμώμενος βασιλιάς μοιάζει συχνά με «κοσμικό Μεσσία». Θα επιστρέψει
όταν έρθει η μεγάλη κρίση, όταν ο κόσμος πέσει στην αδικία, όταν η πατρίδα χαθεί, όταν οι άνθρωποι ξεχάσουν την αλήθεια.
Η επιστροφή του δεν είναι απλή πολιτική αποκατάσταση. Είναι σχεδόν αποκατάσταση της ίδιας της κοσμικής ισορροπίας.
Για αυτό πολλοί τέτοιοι θρύλοι αποκτούν αποκαλυπτικό χαρακτήρα.
Γιατί οι θρύλοι αυτοί επιβιώνουν ακόμη
Οι κοιμώμενοι βασιλιάδες συνεχίζουν να συγκινούν ακόμη και σύγχρονους ανθρώπους που δεν πιστεύουν κυριολεκτικά στους θρύλους.
Γιατί; Διότι το αρχέτυπο αγγίζει κάτι διαχρονικό: την ανάγκη του ανθρώπου να πιστεύει ότι η παρακμή δεν είναι το τέλος.
Ο Αρθούρος, ο Βαρβαρόσσα, ο Παλαιολόγος, ο Σεβαστιανός, ο Βατάτζης, είναι διαφορετικές εκφράσεις της ίδιας ελπίδας ότι κάποτε η χαμένη τάξη του κόσμου μπορεί να επιστρέψει.
Επίλογος
Ο κοιμώμενος βασιλιάς δεν είναι απλώς μορφή της λαογραφίας. Είναι ένας καθρέφτης του τρόπου με τον οποίο οι πολιτισμοί αντιμετωπίζουν την ήττα, τον θάνατο και τον χρόνο.
Οι βασιλιάδες αυτοί βρίσκονται πάντοτε «ανάμεσα» ανάμεσα στη ζωή και στον θάνατο,
στην ιστορία και στον μύθο, στην πραγματικότητα και στην ελπίδα.
Γι’ αυτό και δεν πεθαίνουν ποτέ ολοκληρωτικά.
Όσο ένας λαός θυμάται την παλιά του χρυσή εποχή, ο βασιλιάς συνεχίζει να κοιμάται κάπου
κάτω από βουνά, πίσω από πύλες, σε νησιά ομίχλης ή μέσα στη συλλογική μνήμη.
Και ίσως αυτή να είναι η πραγματική δύναμη του μύθου όχι ότι οι βασιλιάδες θα επιστρέψουν πραγματικά, αλλά ότι οι άνθρωποι αρνούνται να πάψουν να τους περιμένουν.
Βιβλιογραφία
Πρωτογενείς και μεσαιωνικές πηγές
Geoffrey of Monmouth — Historia Regum Britanniae
Thomas Malory — Le Morte d’Arthur
Chrétien de Troyes — Αρθουριανά Έπη
Γεώργιος Σφραντζής — Χρονικόν
Δούκας — Ιστορία Τουρκοβυζαντινή
Laonikos Chalkokondyles — Αποδείξεις Ιστοριών
Fernão Lopes — Πορτογαλικά Χρονικά
Γερμανικά λαϊκά έπη του Kyffhäuser
Σύγχρονες μελέτες
Carl Gustav Jung — Archetypes and the Collective Unconscious
Mircea Eliade — Myth and Reality
Ernst Kantorowicz — The King’s Two Bodies
Geoffrey Ashe — The Discovery of King Arthur
Steven Runciman — Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης 1453
Donald Nicol — Οι τελευταίοι αιώνες του Βυζαντίου
Jacques Le Goff — Heroes and Marvels of the Middle Ages
Marina Warner — From the Beast to the Blonde
Νικόλαος Πολίτης — Παραδόσεις
Dimitri Obolensky — The Byzantine Commonwealth
Στην Φωτογραφία: Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, έργο του Κώστα Φαληρέα. Το γλυπτό βρίσκεται στο Πολεμικό Μουσείο και είχε κατασκευαστεί το 1953. Είναι η ποιο ορθή απόδοση του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου με εξοπλισμό έως τώρα. Η φωτογραφία έχει υποστεί ψηφιακή αναβάθμιση.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου