Ποδόσφαιρο, χρήμα, λατρεία και ιδεολογικοί μηχανισμοί
Υπάρχουν βραδιές όπου το ποδόσφαιρο παύει να είναι παιχνίδι. Το Champions League, ιδίως από τα νοκ άουτ και μετά, δεν εμφανίζεται απλώς ως αθλητική διοργάνωση· εμφανίζεται ως τελετουργία. Η μουσική εισαγωγή, τα φώτα, η τηλεοπτική σκηνοθεσία, οι σημαίες στο κέντρο του γηπέδου, η είσοδος των παικτών, το βλέμμα των παιδιών που τους συνοδεύουν, όλα συγκροτούν μια κοσμική λειτουργία. Δεν βλέπουμε απλώς έντεκα εναντίον έντεκα. Βλέπουμε μια κοινωνία να αναγνωρίζει τον εαυτό της μέσα σε ένα θέαμα.
Η αντίφαση είναι προφανής αλλά γι’ αυτό ακριβώς ισχυρή: το Champions League είναι ταυτόχρονα λαϊκό και ολιγαρχικό. Λαϊκό, γιατί συγκινεί εκατομμύρια ανθρώπους, παράγει μνήμη, ταυτότητα, συλλογική έξαρση. Ολιγαρχικό, γιατί οργανώνεται γύρω από συγκεντρωμένο κεφάλαιο, τηλεοπτικά δικαιώματα, χορηγούς, εμπορικές ζώνες και μια οικονομία που ευνοεί τους ήδη ισχυρούς. Η UEFA προβλέπει για τη σεζόν 2025/26 συνολική διανομή 2,467 δισ. ευρώ στους συλλόγους του Champions League και του Super Cup, ενώ οι τρεις ανδρικές διασυλλογικές διοργανώσεις της περιόδου υπολογίζεται ότι θα παράγουν μικτά έσοδα 4,4 δισ. ευρώ. Μόνο η συμμετοχή στη league phase αποφέρει σε κάθε ομάδα περίπου 18,62 εκατ. ευρώ, πριν ακόμη μετρηθούν νίκες, ισοπαλίες, προκρίσεις και τηλεοπτική αξία.
Εδώ αρχίζει η πολιτική οικονομία του θεάματος. Το Champions League δεν πουλά μόνο ποδόσφαιρο. Πουλά χρόνο προσοχής. Πουλά συναισθηματική ένταση. Πουλά παγκόσμια ταύτιση. Ο φίλαθλος δεν είναι μόνο θεατής· είναι αγορά. Το βλέμμα του μετατρέπεται σε εμπορική αξία. Η αγωνία του σε τηλεοπτικό προϊόν. Η φανέλα του σε καταναλωτική δήλωση. Το σύνθημά του σε ατμόσφαιρα κατάλληλη για μετάδοση. Ακόμη και η αυθεντική του πίστη γίνεται μέρος της υπεραξίας του προϊόντος.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η αγάπη του οπαδού είναι ψεύτικη. Το αντίθετο. Η επιτυχία του Champions League βασίζεται ακριβώς στο ότι χρησιμοποιεί κάτι αληθινό: την παιδική μνήμη, την πόλη, την παρέα, την οικογένεια, την εφηβική ταύτιση με μια ομάδα, την ανάγκη του ανθρώπου να ανήκει κάπου. Το κεφάλαιο δεν κατασκευάζει από το μηδέν τη συγκίνηση· την παίρνει, την οργανώνει, την εμπορευματοποιεί και την επιστρέφει στον φίλαθλο ως premium εμπειρία.
Αν θέλουμε να καταλάβουμε το φαινόμενο φιλοσοφικά, ο Αλτουσέρ είναι χρήσιμος. Στο περίφημο κείμενό του για την ιδεολογία και τους ιδεολογικούς μηχανισμούς του κράτους, υποστηρίζει ότι η αναπαραγωγή μιας κοινωνικής τάξης δεν γίνεται μόνο με αστυνομία, δικαστήρια και στρατό, αλλά και μέσω σχολείου, οικογένειας, ΜΜΕ, θρησκείας, πολιτισμού — δηλαδή μέσω θεσμών που κάνουν τον άνθρωπο να αναγνωρίζει τον εαυτό του μέσα σε συγκεκριμένους ρόλους. Η ιδεολογία δεν είναι απλώς ψέμα· είναι υλικό σύστημα πρακτικών που μας «καλεί» να γίνουμε υποκείμενα.
Με αυτή την έννοια, το Champions League λειτουργεί σαν ιδεολογικός μηχανισμός του ευρωπαϊκού και παγκόσμιου αθλητικού καπιταλισμού. Δεν είναι κρατικός μηχανισμός με τη στενή έννοια. Είναι όμως μηχανισμός παραγωγής υποκειμένων. Μας καλεί ως φιλάθλους, καταναλωτές, Ευρωπαίους, παγκόσμιους θεατές, πιστούς μιας ομάδας, μέλη μιας αγοράς. Μας λέει: «εδώ βρίσκεται η κορυφή», «εδώ βρίσκεται το πραγματικό ποδόσφαιρο», «εδώ μετριέται η αξία». Και εμείς, ακούγοντας τον ύμνο, αναγνωρίζουμε το κάλεσμα.
Η λατρεία του Champions League είναι επομένως διπλή. Από τη μία είναι λατρεία του παιχνιδιού: της πάσας, της ντρίμπλας, του γκολ στο 90’, της αδικίας του VAR, της εκδίκησης, της ανατροπής. Από την άλλη είναι λατρεία της ισχύος: των μεγάλων συλλόγων, των υπερ-σταδίων, των εμπορικών brands, των δισεκατομμυρίων. Η μπάλα παραμένει στρογγυλή, αλλά ο κόσμος γύρω της είναι βαθιά άνισος.
Γι’ αυτό και το Champions League παράγει μια παράξενη δημοκρατία χωρίς ισότητα. Όλοι μπορούν να το παρακολουθήσουν, σχεδόν όλοι μπορούν να συγκινηθούν, αλλά πολύ λίγοι μπορούν πραγματικά να το κερδίσουν. Η ίδια η οικονομική δομή της διοργάνωσης ενισχύει την ανισότητα: τα μεγάλα κλαμπ έχουν περισσότερα έσοδα, άρα αγοράζουν καλύτερους παίκτες, άρα προκρίνονται συχνότερα, άρα λαμβάνουν ξανά περισσότερα έσοδα. Πρόκειται για κύκλο συσσώρευσης, όχι απλώς για αθλητικό ανταγωνισμό. Δεν είναι τυχαίο ότι μικρότεροι ευρωπαϊκοί σύλλογοι έχουν ζητήσει ριζική ανακατανομή των εσόδων, υποστηρίζοντας ότι το σημερινό μοντέλο κάνει τη διοργάνωση πιο προβλέψιμη και αυξάνει το χάσμα ανάμεσα στην ελίτ και την υπόλοιπη ποδοσφαιρική Ευρώπη.
Εδώ συναντιούνται ο Μαρξ, ο Ντεμπόρ και ο Αλτουσέρ. Ο Μαρξ θα έβλεπε τη μετατροπή μιας ανθρώπινης δραστηριότητας σε εμπόρευμα. Ο Ντεμπόρ θα έβλεπε το θέαμα: μια κοινωνία που δεν ζει απλώς τα γεγονότα, αλλά τα καταναλώνει ως εικόνες. Ο Αλτουσέρ θα έβλεπε την ιδεολογική αναπαραγωγή: το πώς ο θεατής μαθαίνει να θεωρεί φυσική την ιεραρχία, φυσική την εμπορευματοποίηση, φυσική την εξουσία των μεγάλων συλλόγων.
Το κρίσιμο όμως είναι να μην πέσουμε σε εύκολο ηθικισμό. Ο οπαδός δεν είναι ανόητος. Δεν αγαπά την ομάδα του επειδή «χειραγωγείται». Την αγαπά επειδή η ομάδα του έχει ιστορία, πρόσωπα, πόνο, ήττες, πατέρα, γειτονιά, παιδική ηλικία. Η ιδεολογία δεν λειτουργεί επειδή εξαπατά πλήρως· λειτουργεί επειδή αγκιστρώνεται σε αληθινές ανάγκες. Αν το Champions League ήταν μόνο επιχείρηση, θα ήταν κρύο. Αν ήταν μόνο παιχνίδι, δεν θα ήταν παγκόσμιο υπερπροϊόν. Η δύναμή του είναι ότι είναι και τα δύο.
Γι’ αυτό η εικόνα του τελικού είναι τόσο πολιτικά φορτισμένη. Στο χορτάρι βλέπουμε αθλητές. Στις εξέδρες βλέπουμε λαούς. Στα VIP βλέπουμε κεφάλαιο. Στις κάμερες βλέπουμε αγορές. Στα social media βλέπουμε τη διάχυση του θεάματος σε πραγματικό χρόνο. Και πίσω από όλα αυτά, βλέπουμε την επιθυμία του σύγχρονου ανθρώπου να συμμετάσχει σε κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό του.
Το Champions League είναι ίσως η πιο επιτυχημένη ευρωπαϊκή μυθολογία της εποχής μας. Εκεί όπου η Ευρωπαϊκή Ένωση δυσκολεύεται να παράγει ενιαίο πολιτικό συναίσθημα, το Champions League παράγει κοινό ημερολόγιο, κοινή γλώσσα, κοινές βραδιές. Ένας Έλληνας, ένας Γάλλος, ένας Ισπανός, ένας Σέρβος και ένας Άγγλος μπορεί να διαφωνούν για τα πάντα, αλλά ξέρουν τι σημαίνει Τρίτη και Τετάρτη βράδυ με ύμνο Champions League. Αυτή είναι μια μορφή πολιτισμικής ενοποίησης ισχυρότερη από πολλές επίσημες διακηρύξεις.
Αλλά αυτή η ενοποίηση έχει ταξικό περιεχόμενο. Η Ευρώπη του Champions League δεν είναι η Ευρώπη των ισότιμων πόλεων και συλλόγων. Είναι η Ευρώπη των αγορών, των τηλεοπτικών συμβολαίων, των χορηγών, των funds, των κρατικών κεφαλαίων, των ιδιοκτητών-δισεκατομμυριούχων. Είναι μια Ευρώπη όπου η αθλητική αξία μετριέται όλο και περισσότερο με οικονομικούς όρους. Το γκολ εξακολουθεί να είναι στιγμή ελευθερίας, αλλά το περιβάλλον του είναι όλο και πιο προγραμματισμένο.
Και όμως, μέσα σε αυτή τη μηχανή υπάρχει ακόμη κάτι που διαφεύγει. Η μπάλα μπορεί να χτυπήσει στο δοκάρι. Ο μικρότερος μπορεί να αποκλείσει τον ισχυρότερο. Ένας τερματοφύλακας μπορεί να γίνει ήρωας. Ένας έφηβος μπορεί να αλλάξει την ιστορία ενός συλλόγου. Αυτή η αβεβαιότητα είναι το τελευταίο αντι-καπιταλιστικό στοιχείο του ποδοσφαίρου: η αγορά οργανώνει τις πιθανότητες, αλλά δεν μπορεί να καταργήσει πλήρως το απρόβλεπτο.
Ίσως γι’ αυτό το αγαπάμε ακόμη. Όχι επειδή αγνοούμε τα δισεκατομμύρια, την εμπορευματοποίηση, την ιδεολογία. Αλλά επειδή μέσα σε αυτή την τεράστια μηχανή εξακολουθεί να υπάρχει μια στιγμή όπου ο άνθρωπος σηκώνεται από τον καναπέ, φωνάζει, αγκαλιάζει έναν άγνωστο και πιστεύει ότι κάτι συνέβη που δεν ήταν πλήρως υπολογισμένο.
Το Champions League είναι λοιπόν καθρέφτης της εποχής μας: άνισο, λαμπερό, εμπορευματοποιημένο, παγκόσμιο, συγκινητικό, κυνικό και βαθιά ανθρώπινο. Είναι η θρησκεία ενός κόσμου που δεν πιστεύει πια εύκολα σε θεούς, αλλά εξακολουθεί να χρειάζεται ύμνους, τελετές, σύμβολα, ήρωες και θαύματα. https://www.anixneuseis.gr/
**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου