Η ΛΗΓΜΕΝΗ ΠΑΤΕΝΤΑ ΤΟΥ ΝΕΟΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΙ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΑΥΤΉΝ

 

Post2Post

Η ΛΗΓΜΕΝΗ ΠΑΤΕΝΤΑ ΤΟΥ ΝΕΟΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΙ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΑΥΤΉΝ

Μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, ο νεοφιλελευθερισμός κυριάρχησε ως παγκόσμιο οικονομικό και ιδεολογικό μοντέλο: ελεύθερες αγορές, ιδιωτικοποιήσεις και παγκοσμιοποίηση. Παρουσιάστηκε όχι ως ιδεολογία, αλλά ως «τέλος της Ιστορίας» και ως φυσικός νόμος.

Βασίστηκε σε δύο κεντρικά δόγματα:

Το πρώτο υποστήριζε ότι οι ελεύθερες αγορές οδηγούν αυτόματα σε βέλτιστες ισορροπίες και ευημερία. Πράγματι, συνέβαλαν στη μείωση της παγκόσμιας φτώχειας και σε τεχνολογική πρόοδο. Ωστόσο, οι εργασίες των Δασκαλάκη και Παπαδημητρίου κατέδειξαν ότι οι ισορροπίες Nash, που επικαλεστηκαν ως "θεωρία" τους οι θεμελιωτές του νεοφιλελέ δόγματος, είναι υπολογιστικά εξαιρετικά δύσκολες στην πράξη, αφού προϋποθέτουν επαναλήψεις στα ίδια ανταγωνιστικά παίγνια, που υπερβαίνουν κατά πολύ τον βιολογικό ορίζοντα των "παικτών".

Το δεύτερο δόγμα αφορούσε το δημόσιο χρέος, με το μαγικό όριο του 60-90% να γίνεται δόγμα λιτότητας. Μετέπειτα μελέτες έδειξαν ότι η σχέση χρέους-ανάπτυξης είναι πολύ πιο σύνθετη και δεν δικαιολογεί τις αυστηρές συνταγές του Μάαστριχτ, της Λισσαβόνας ή τις αξιολογήσεις των οίκων πιστοληπτικής αξιολόγησης με αυτά τα νούμερα ή με κάποια άλλα αντίστοιχα.

Τα όρια του μοντέλου

Παρότι παρήγαγε ανάπτυξη και καινοτομία για δεκαετίες, το εφαρμοσμένο μοντέλο της "πατέντας" νεοφιλελευθερισμός οδήγησε σε έντονες ανισότητες, υπερβολική χρηματοπιστωτικοποίηση, επαναλαμβανόμενες φούσκες και την κυριαρχία του κερδοσκοπικού χρήματος έναντι της πραγματικής οικονομίας. Η κρίση του 2008, η πανδημία και οι γεωπολιτικές διαταραχές ανέδειξαν την ευθραυστότητα της υπερβολικής παγκοσμιοποίησης, μέχρι που αυτή και κατέρρευσε το 2021, λίγο πριν από τον πόλεμο στην Ουκρανία.

Σήμερα βλέπουμε μια μεγάλη στροφή. Οι ΗΠΑ επέστρεψαν επί του Μπάιντεν σε κρατικές επενδύσεις και κρατική βιομηχανική πολιτική, ενώ ο Τραμπισμός προωθεί και τον οικονομικό εθνικισμό και δασμούς, που υπόσχονται να κάνουν πάλι το κράτος των ΗΠΑ πάλι μεγάλο διογκώνοντας και άλλο τα χρέη του. Η Ευρώπη προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην δημοσιονομική πειθαρχία και την στρατηγική αυτονομία, χωρίς οι ηγεσίες της να έχουν συνειδητοποιήσει τιποτα από όλα τα πιο πάνω.

Το νέο δίλημμα

Ο νεοφιλελευθερισμός δεν έχει καταρρεύσει ακόμη πλήρως, αλλά έχει εξαντληθεί ως μοναδική συνταγή. Εμφανίζονται μάλιστα και δύο εκδοχές του: η ver 1.0 συνεχίζει στο μπλοκ Κίνας-BRICS, ενώ στη Δύση χτίζεται με αυταρχισμό μια πιο άγρια (ως προς τις ανισότητες που παράγει) ver 2.0 ως γεωπολιτική σανίδα σωτηρίας, με το σκιώδες παρατραπεζικό σύστημα των funds να παίρνει τη θέση των παραδοσιακών τραπεζών.

Και οι δύο εκδοχές του νεοφιλελευθερισμού αδυνατούν να δώσουν πειστική απάντηση ή να λύσουν τα σύγχρονα προβλήματα αυτού του αιώνα. Ό,τι και να κάνουν, τελικά καταλήγουν να φουσκώνουν ένα τρύπιο λάστιχο — τις φούσκες χρήματος που ξεκίνησαν από το 1971 και στήριξαν την επιτυχία του νεοφιλελεύθερου μοντέλου μέχρι το 2008, όταν η μεγάλη φούσκα έσκασε για πρώτη φορά. Ακολούθησε το φουσκωμα μιας ακόμα μεγαλύτερης φούσκας, στηριγμένη πάνω στα κρατικά χρέη που, σε πολλές κρίσιμες χώρες, όπως οι ΗΠΑ, διογκωνονται πλέον ανεξέλεγκτα...

Ισχυρίζομαι ότι το πραγματικό ερώτημα σήμερα δεν είναι «κράτος ή αγορά», αλλά κεντρικοποίηση ή αποκέντρωση

Η συγκέντρωση εξουσίας σε τεχνολογικούς κολοσσούς, mega-funds και αλγορίθμους ΤΝ δημιουργεί νέους, πρωτοφανείς κινδύνους και ανισορροπίες και για αυτή την ήδη τρύπια φούσκα.

Αντίθετα, τεχνολογίες όπως το blockchain ανοίγουν τη δυνατότητα μεγαλύτερης διαφάνειας και κατανεμημένης εμπιστοσύνης μέσω οριζόντιων δικτύων ομότιμων κόμβων, που οδηγούν σε προϋποθέσεις για την εξάλειψη της! Δεν αποτελούν πανάκεια, αλλά προσφέρουν μια ενδιαφέρουσα εναλλακτική στα ιεραρχικά μοντέλα, που έχουν αποτύχει ιστορικά — είτε στον «σοσιαλιστικό πειραματισμό» του 20ού αιώνα, είτε στον νεοφιλελευθερισμό του 21ου.

Το μέλλον πιθανότατα ανήκει στα υβριδικά μοντέλα: ανταγωνιστικές αγορές, έξυπνο και περιορισμένο κράτος, αλλά και με νέους θεσμούς που θα περιορίζουν τόσο την κρατική όσο και την ιδιωτική υπερσυγκέντρωση εξουσίας, μέσα από την οριζόντια δικτύωση των πραγματικών παραγωγών «από τα κάτω» και με κοινωνική σύγκληση. Ότι έκανε δηλαδή και η Κίνα με το υβριδικό οικονομικό μοντέλο της ανάπτυξης της. Αλλά χωρίς τα λάθη της αυταρχικής ιεραρχίας της.

Η πρόκληση είναι να συνδυάσουμε αποδοτικότητα, ανθεκτικότητα και κοινωνική συνοχή, χωρίς ομως να κολλήσουμε στην απραξία από εύκολες ταμπέλες, όπως «σοσιαλισμός ver 2.0» ή «καπιταλισμός με ανθρώπινο πρόσωπο». Για καπιταλισμό θα μιλάμε πάλι και για ταξικές διαφορές. Αλλά χωρίς η οικονομία να εξουσιάζει όλους τους θεσμούς της δημοκρατίας. Μόνο έτσι θα μπορέσουμε κάποτε να αποφασίσουμε και ποιό θα είναι το επόμενο μας πείραμα.

Όπως κάθε πραγματική υπόθεση, το αληθές ή το ψευδές της θα κριθεί μόνο στην πράξη.

**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων