Μεγάλη δεσποτική εορτή της Χριστιανοσύνης, με την οποία τιμάται κάθε χρόνο στις 14 Σεπτεμβρίου η διπλή ανεύρεση του Σταυρού πάνω στον οποίο μαρτύρησε ο Ιησούς Χριστός. Στη χώρα μας γιορτάζουν ο Σταύρος και η Σταυρούλα.
Σύμφωνα με την παράδοση, το 326 η γηραιά μητέρα του Μεγάλου Κωνσταντίνου, Αυγούστα Ιουλία Φλαβία Ελένη, μετέβη στους Αγίους Τόπους για να φέρει στο φως τα διάφορα μέρη στα οποία έζησε και δίδαξε ο Ιησούς Χριστός. Στα Ιεροσόλυμα πραγματοποίησε μεγάλες ανασκαφές για να βρεθούν οι τόποι της Σταύρωσης και της Ανάστασης στον λόφο του Γολγοθά. Η μετέπειτα Αγία Ελένη οδηγήθηκε στην εύρεση του Τιμίου Σταυρού από ένα αρωματικό φυτό που φύτρωνε στο μέρος εκείνο, τον γνωστό μας βασιλικό. Ύστερα από επίπονες ανασκαφές βρέθηκαν τρεις σταυροί, του Κυρίου και των δύο ληστών.
Η δεύτερη Ύψωση του Τιμίου Σταυρού σχετίζεται με τους Βυζαντινο-Περσικούς Πολέμους (602-628). Το 614 οι Πέρσες κυρίευσαν την Παλαιστίνη και αφού λεηλάτησαν και κατέστρεψαν τα ιερά προσκυνήματα του Χριστιανισμού, πήραν μαζί τους ως λάφυρο τον Τίμιο Σταυρό. Οι πυρολάτρες Πέρσες θεώρησαν τον Σταυρό μαγικό, εξαιτίας κάποιων θαυμάτων που έγιναν και τον προσκυνούσαν. Ο αυτοκράτορας Ηράκλειος, μετά την οριστική νίκη του εναντίον των Περσών το 628, ανέκτησε το ιερό σύμβολο της Χριστιανοσύνης και το μετέφερε αρχικά στην Κωνσταντινούπολη (14 Σεπτεμβρίου 629), όπου αποτέλεσε μέρος του θριάμβου του και στη συνέχεια στα Ιεροσόλυμα.
Η Ύψωση του Τιμίου Σταυρού εορτάζεται με ιδιαίτερη λαμπρότητα κάθε χρόνο στις 14 Σεπτεμβρίου. Στις εκκλησίες ψάλλεται, μεταξύ των άλλων, το πασίγνωστο απολυτίκιο «Σώσον Κύριε τον λαόν σου…» και στους πιστούς μοιράζονται κλώνοι βασιλικού, εκκλησιαστική συνήθεια που πηγάζει από την παράδοση ότι στο μέρος που βρέθηκε ο Τίμιος Σταυρός είχε φυτρώσει το αρωματικό αυτό φυτό. Η Εκκλησία επιτάσσει την ημέρα αυτή αυστηρά νηστεία.
Απολυτίκιο
Λαογραφία
Ο «Λειδινός» («Δειλινός» με αντιμετάθεση δ και λ) είναι ένα δρώμενο, όπου κυριαρχεί το στοιχείο του θανάτου ως προϋπόθεση για τη νέα ζωή, με αυτονόητο τον συμβολισμό που αφορά τον μαρασμό της φύσης και την αναγέννησή της κάθε χρόνο.
Πηγή: https://www.sansimera.gr/articles/562#goog_rewarded
Την παραμονή της εορτής της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού οι νοικοκυρές συνηθίζουν εδώ και αιώνες, να κόβουν τα βασιλικά, τα οποία έχουν μεγαλώσει πια, αφού τα φρόντιζαν όλο το καλοκαίρι και να τα φέρνουν στην εκκλησία, για να τα μοιράσει ο ιερέας στους πιστούς.
Την ημέρα του εορτασμού της υψώσεως του Σταυρού (14 Σεπτεμβρίου) συνηθίζεται να μοιράζεται βασιλικός γιατί η Αγία Ελένη βρήκε το Σταυρό του Κυρίου σε ένα χώρο που ήταν κατάφυτος από βασιλικούς και για το λόγο αυτό ο ιερέας μοιράζει στους πιστούς κλαδάκια βασιλικού.
Με τον Αγιασμό και το βασιλικό της Υψώσεως του Σταυρού φτιάχνεται το προζύμι της νέας χρονιάς που τα παλαιότερα χρόνια οι νοικοκυρές χρησιμοποιούσαν για να ζυμώσουν το ψωμί αλλά και τα πρόσφορα.
«Με τ΄Σταυρού τον αγιασμό κάμνε το προζύμ' για ούλο το χρόνο» συμβούλευαν οι μητέρες τις θυγατέρες τους.
Όταν ο Γεώργιος Μέγας απεσταλμένος από την Ακαδημία Αθηνών επισκέφτηκε το Κατάλακκο για να καταγράψει τα έθιμα της Λήμνου, οι Λημνιές του είπαν: «κάθε σπίτι, κάθε νοικοκυρά φέρνει ένα κουμάρ' με νερό στην εκκλησιά, τ' αφήνουν στη μέση της εκκλησίας, όπου γίνεται ο αγιασμός, και μετά το παίρνουν.
Με τον αγιασμό αυτό κάνουν το προζύμι της χρονιάς το κάνουν καινούργιο. Το παλιό το σβούν΄ το ζυμώνουν την τελευταία εβδομάδα».
Ακόμα και οι Τουρκάλες ήθελαν να πάρουν αγιασμό και σταυρολούλουδα.
Κάποτε μια Τουρκάλα από την Κώμη ρώτησε κάποιες Λημνιές της Καλλιόπης γιατί το ψωμί τους είναι γλυκό και δε μουχλιάζει.
-Γιατί στη ζύμη μέσα βάζουμε Αγιασμό από τη γιορτή του Σταυρού, στις 14 Σεπτεμβρίου απάντησαν οι Λημνιές.
-Θα μου δώσετε και μένα, ρώτησε η Τουρκάλα. Αμηχανία. Οι Λημνιές βρέθηκαν σε πολύ δύσκολη θέση.
Πως να δώσουν αγιασμό σε μια μουσουλμάνα. Από την άλλη δεν ήθελαν να αρνηθούν.
Έτσι της έδωσαν απλό νερό και της είπαν πως ήταν αγιασμός.
Και το θαύμα έγινε.
Η πίστη της Τουρκάλας ότι το νερό που της έδωσαν οι Λημνιές ήταν αγιασμός, φούσκωσε το ψωμί, το έκανε γλυκό και δεν μούχλιασε.
Όταν αργότερα η Τουρκάλα τις ευχαρίστησε εκείνες δεν αποκάλυψαν την απάτη τους.
Το βασιλικό που έπαιρναν από τον ιερέα αρχικά τον χρησιμοποιούσαν για να σταυρώσουν το προζύμι και στην συνέχεια τον τοποθετούσαν μέσα σε ποτήρι με νερό ευελπιστώντας να βγάλει ρίζες για να τον ξαναφυτεύσουν.
Συνήθιζαν να λένε για το βασιλικό:
«Βασιλικός κι αν μαραθεί
Κι αν γείρουν τα κλωνιά του
Ρίξε νερό στη ρίζα του
Να' ρθεί στα πρωτινά του».
Για τους γεωργούς τα μέσα Σεπτέμβρη ήταν πια και ο κατάλληλος καιρός για να αρχίσουν σιγά σιγά να σπέρνουν. Έλεγαν: « του Σταυρού σταύρωνε και σπέρνε».https://www.e-evros.gr/
====
Στις 14 Σεπτεμβρίου, σε πολλά ελληνικά σπίτια, ο βασιλικός και ο αγιασμός από την εκκλησία έμπαιναν στην κουζίνα για να ξεκινήσει το καινούργιο προζύμι.
Η γιορτή της Ύψωσης του Τιμίου Σταυρού, στις 14 Σεπτεμβρίου, είναι δεμένη στη λαϊκή παράδοση με τον βασιλικό. Είναι το φυτό που χρησιμοποιείται στις εκκλησίες την ημέρα της γιορτής και που οι πιστοί παίρνουν μαζί τους επιστρέφοντας στο σπίτι.
Για τις παλιές νοικοκυρές, όμως, αυτός ο βασιλικός είχε και μια θέση στην κουζίνα. Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας η ημέρα του Σταυρού ήταν η στιγμή που έφτιαχναν το νέο προζύμι, εκείνο που θα κρατούσαν και θα ανάπιαναν για τα επόμενα ζυμώματα. Το έλεγαν «προζύμι του Σταυρού» ή «προζύμι της χρονιάς» και ο τρόπος παρασκευής του δεν ήταν παντού ο ίδιος. Άλλοτε χρησιμοποιούσαν αγιασμό, άλλοτε τον βασιλικό που είχαν πάρει από την εκκλησία, σε άλλες περιοχές νερό μέσα στο οποίο είχε μείνει ο βασιλικός και αλλού συναντάμε ακόμη και το «αμίλητο νερό».
Πίσω από τις διαφορετικές εκδοχές το παλιό έδινε τη θέση του στο καινούργιο και μαζί ξεκινούσε ένας νέος κύκλος για το ψωμί του σπιτιού.
Ο βασιλικός του Σταυρού και το καινούργιο προζύμι
Η σύνδεση του βασιλικού με τη γιορτή προέρχεται από την εκκλησιαστική παράδοση για την εύρεση του Τιμίου Σταυρού από την Αγία Ελένη. Σύμφωνα με αυτή, στο σημείο όπου βρέθηκε ο Σταυρός φύτρωνε βασιλικός. Έτσι, το φυτό συνδέθηκε στενά με τη γιορτή και χρησιμοποιείται κατά την τελετή του αγιασμού. Οι πιστοί έπαιρναν κλωνάρια από τον ευλογημένο βασιλικό στο σπίτι και οι χρήσεις τους ήταν πολλές. Τον φύλαγαν στο εικονοστάσι, τον χρησιμοποιούσαν σε διάφορες ευλογίες του σπιτιού, ενώ σε αρκετούς τόπους γινόταν το βασικό στοιχείο για το ξεκίνημα του νέου προζυμιού.
Σε μια συνηθισμένη εκδοχή του εθίμου, τα φύλλα ή τα κλωνάρια του βασιλικού έμεναν μέσα σε νερό. Με αυτό το νερό οι γυναίκες ανακάτευαν αλεύρι και ξεκινούσαν το προζύμι. Σε άλλες περιπτώσεις χρησιμοποιούσαν τον αγιασμό που είχαν φέρει από την εκκλησία αντί για νερό. Το προζύμι στη συνέχεια αναπιανόταν και διατηρούνταν για τα επόμενα ζυμώματα. Ένα μικρό κομμάτι έμενε κάθε φορά στην άκρη για να γίνει η αρχή του επόμενου ψωμιού.
Στη Λήμνο έπρεπε πρώτα να τελειώσει το παλιό
Στον Κατάλακκο, σύμφωνα με λαογραφική καταγραφή του Γεωργίου Μέγα, κάθε νοικοκυρά πήγαινε στην εκκλησία με ένα «κουμάρ’», δηλαδή ένα πήλινο δοχείο γεμάτο νερό. Τα δοχεία τοποθετούνταν μέσα στην εκκλησία ώστε το νερό να αγιαστεί και στη συνέχεια οι γυναίκες το έπαιρναν στο σπίτι για να φτιάξουν το νέο προζύμι. Μάλιστα, την τελευταία εβδομάδα πριν από τη γιορτή οι νοικοκυρές φρόντιζαν να ζυμώσουν όσο προζύμι τους είχε απομείνει. Στόχος ήταν να μην υπάρχει παλιό προζύμι όταν έφτανε η ημέρα του Σταυρού γιατί με το αγιασμένο νερό της γιορτής θα ξεκινούσαν από την αρχή.
Στην Κορώνη και στην Πύλο έβαζαν τον βασιλικό πάνω στο ζυμάρι
Στην Κορώνη και στην Πύλο συναντάμε μια διαφορετική παραλλαγή. Οι γυναίκες έφερναν από την εκκλησία το κλωνάρι του βασιλικού και το τοποθετούσαν πάνω στο ζυμάρι που είχαν ετοιμάσει. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, μέχρι την επόμενη ημέρα το ζυμάρι είχε φουσκώσει και είχε γίνει προζύμι.
Στο Πήλιο άφηναν τον βασιλικό τρεις ημέρες στο νερό
Στο Πήλιο, οι νοικοκυρές έπαιρναν ένα κλωνάρι από τον βασιλικό που είχε χρησιμοποιηθεί στη γιορτή του Σταυρού και το άφηναν μέσα σε νερό για τρεις ημέρες. Στη συνέχεια ζέσταιναν ελαφρά το νερό και το ανακάτευαν με αλεύρι. Την επόμενη ημέρα πρόσθεταν ξανά αλεύρι και νερό, συνεχίζοντας το ανάπιασμα μέχρι να δημιουργηθεί το προζύμι που θα κρατούσαν για τα επόμενα ψωμιά.
Στην Κέρκυρα έπαιρναν «αμίλητο νερό»
Στις Αργυράδες της Κέρκυρας οι γυναίκες έπαιρναν τον βασιλικό από την εκκλησία και στη συνέχεια πήγαιναν στο πηγάδι για το λεγόμενο «αμίλητο νερό». Όπως μαρτυρά και το όνομά του, έπρεπε να το πάρουν και να το μεταφέρουν χωρίς να μιλήσουν. Με το νερό αυτό, αλεύρι και τον βασιλικό έφτιαχναν το νέο προζύμι. Και εδώ η διαδικασία γινόταν από την αρχή, χωρίς να προστεθεί κομμάτι από το παλιό.
Από τον βασιλικό της μιας χρονιάς στον βασιλικό της επόμενης
Σε ορισμένους τόπους δεν άφηναν απλώς τον βασιλικό της εκκλησίας να ξεραθεί. Έβαζαν ένα κλωνάρι σε νερό μέχρι να βγάλει ρίζες και στη συνέχεια το φύτευαν. Ο βασιλικός μεγάλωνε στο σπίτι και, όταν ερχόταν ξανά η γιορτή του Σταυρού, μπορούσαν να κόψουν από αυτόν κλωνάρια και να τα πάνε στην εκκλησία.
Γιατί του Σταυρού;
Η 14η Σεπτεμβρίου δεν ήταν τυχαία ημερομηνία για τις παλιές αγροτικές κοινωνίες καθώς βρισκόμαστε στο τέλος του καλοκαιριού και στην αρχή μιας νέας περιόδου για τις αγροτικές εργασίες. Η γιορτή του Σταυρού αποτελούσε σε πολλές περιοχές χρονικό ορόσημο που συνδεόταν με την προετοιμασία για τη νέα σπορά. Σε σχετικές παραδόσεις συναντάμε ακόμη και την ευλογία των σπόρων που προορίζονταν για τα χωράφια.
====
Από τον Θεσσαλικό κάμπο και την Ήπειρο μέχρι τα νησιά του Αιγαίου και τα χωριά της Λέσβου και της Λήμνου, η μέρα αυτή ευλογείται στην εκκλησία και συνεχίζεται στο τραπέζι, στο καζάνι, στη συλλογική μνήμη.
Στην Αγιάσο, στη Λήμνο, στο Μακρυχώρι, στις αυλές του Αιγαίου και στις εκκλησιές της ηπειρωτικής Ελλάδας, η 14η Σεπτεμβρίου, πέρα από το θρησκευτικό ορόσημο, είναι η πρώτη πράξη μιας χρονιάς. Πλύσιμο, αγιασμός, προζύμι, σπορά. Και πάντα στο τραπέζι μια κατσαρόλα με φασολάδα, μια φέτα ψωμί και λίγος βασιλικός στο νερό, για να πάει καλά η αρχή.
Στο προζύμι βασιλικός και αγιασμός για το καλό
Σύμφωνα με την παράδοση, όταν η Αγία Ελένη ανακάλυψε τον Σταυρό του Χριστού, στον τόπο εκείνο φύτρωνε βασιλικός. Γι΄αυτό και σε όλα τα μέρη της Ελλάδας, σε κάθε αυλή, κάθε περβάζι και κάθε αυλόπορτα, υπάρχει βασιλικός «για του Σταυρού». Ονομάζεται έτσι γιατί έχει φυτευτεί με σκοπό να πάει στην εκκλησία εκείνη τη μέρα και να αγιαστεί. Μετά τον αγιασμό, μπαίνει στα σπίτια, φυλάσσεται σε εικόνες και χρησιμοποιείται σε πράξεις πίστης.
Η θρησκεία συσχετίζει την παρασκευή του προζυμιού με την γιορτή του Τιμίου Σταυρού, όπου μοιράζονται τα λεγόμενα «Σταυρολούλουδα», δηλαδή ένα ματσάκι βασιλικού με λίγο δεντρολίβανο. Αυτά, κατά την παράδοση, μπαίνουν σε βάζο με νερό, το οποίο στη συνέχεια σουρώνεται και χρησιμοποιείται για την παρασκευή του προζυμιού, προσθέτοντας την ανάλογη ποσότητα από αλεύρι.
Σε πολλά μέρη όπως για παράδειγμα στην Αγιάσο της Λέσβου, οι πιστοί κρατούν τον αγιασμό του Σταυρού και με αυτόν ευλογούν το προζύμι τους. Στη Λήμνο, κάθε νοικοκυρά πηγαίνει στην εκκλησία ένα πήλινο κουμάρι με νερό. Το αφήνει στη μέση της εκκλησίας για να αγιαστεί, και με αυτόν τον αγιασμό φτιάχνει από την αρχή το προζύμι της χρονιάς. Το παλιό προζύμι «σβήνει», ζυμώνοντας με αυτό την τελευταία εβδομάδα πριν τη γιορτή και το αντικαθιστούν.
Τα διάσημα όσπρια του Θεσσαλικού κάμπου
Του Τιμίου Σταυρού σταύρωνε και σπέρνε
Για τους γεωργούς, η 14η Σεπτεμβρίου σήμαινε και την αρχή της καλλιεργητικής χρονιάς. Η φράση «του Σταυρού σταύρωνε και σπέρνε» δεν ήταν μεταφορική. Ήταν οδηγία. Την ημέρα αυτή «ανοίγει η γη», λένε σε πολλά μέρη. Οι πρώτοι σπόροι ρίχνονται στο χώμα με αγιασμό, προσευχή και προσδοκία. Σε κάποια νησιά γίνεται τελετουργική σπορά και σταυρώνεται το χωράφι με βασιλικό.
Το φαγητό της μέρας
Την Ημέρα της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού, η εκκλησία έχει θεσπίσει αυστηρή νηστεία ως ένδειξη ταπείνωσης και ευλάβειας. Ο πιστός, βλέποντας τον Σταυρό, θυμάται ότι ο Χριστός θυσιάστηκε για τη σωτηρία του ανθρώπου και καλείται να σταυρώσει τα πάθη του, γι’ αυτό και δεν υπάρχει ούτε κρέας, ούτε ψάρι. Αντίθετα, κυριαρχεί η φασολάδα, ένα φαγητό λιτό αλλά πλήρες με συμβολική σημασία καθώς είναι η πρώτη εμφάνιση των ξερών φασολιών της νέας σοδειάς και μαγειρεύεται σαν ευλογία. Όμως, όταν πέφτει Σάββατο ή Κυριακή, επιτρέπεται το λάδι στο φαγητό οπότε την τιμητική τους έχουν τα λαδερά.
Στο Μακρυχώρι Καβάλας, στήνουν κάθε χρόνο καζάνι με φασολάδα στην αυλή του σχολείου. Μετά τη Θεία Λειτουργία, κάτοικοι και προσκυνητές τρώνε όλοι μαζί από την ίδια κατσαρόλα. Οι παλαιότερες γυναίκες ετοιμάζουν τα όσπρια, οι άντρες τοποθετούν τα καζάνια, μια συλλογική πράξη που ενώνει τη γειτονιά. Στην Ήπειρο, φτιάχνονται νηστίσιμες πίτες. Στη Νάξο ξεκινά η σπορά. Στην Κρήτη, μαγειρεύεται μπριάμ με βασιλικό και λαχανικά εποχής. Παντού, η μαγειρική της ημέρας υπακούει σε έναν άγραφο κανόνα, στη λιτότητα με νόημα.
Πατούδα: Το δημοφιλές κρητικό γλυκό
Από τα πιο δημοφιλή κρητικά γλυκά! Αν και είναι πιο γνωστά στην Ιεράπετρα όπου τα φτιάχνουν τον Δεκαπενταύγουστο, στη Σητεία προσφέρονται κυρίως του Τιμίου Σταυρού, στις 14 Σεπτεμβρίου και ετοιμάζονται με καρπούς από τη νέα σοδειά.
https://cantina.protothema.gr/
**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου