Λιγότερο από δύο μήνες αφότου η κυβέρνησή του φιλοξένησε τη σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ - η οποία χαρακτηρίστηκε ως απόδειξη του κεντρικού ρόλου της Τουρκίας στη διατλαντική ασφάλεια - ο πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν πρότεινε την πλήρη ένταξη της Τουρκίας στον Οργανισμό Συνεργασίας της Σαγκάης, μια οντότητα που έχει περιγραφεί ως αντι-ΝΑΤΟ ή «αδίστακτο ΝΑΤΟ».
Η φαινομενική αντίφαση ήταν εντυπωσιακή. Η Τουρκία ανήκει στο ΝΑΤΟ από το 1952 και παραμένει υποψήφια προς ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Αντίθετα, ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης υπό την ηγεσία της Κίνας και της Ρωσίας, ο οποίος περιλαμβάνει το Ιράν από το 2023, προβάλλει ένα εναλλακτικό, μη δυτικό όραμα της διεθνούς τάξης.
Αυτό αναβιώνει ένα γνωστό ερώτημα: η Τουρκία στρέφεται από τα δυτικά προς τα ανατολικά;
Το ερώτημα προϋποθέτει έναν κόσμο χωρισμένο σε συνεκτικά μπλοκ. Στην πραγματικότητα, συνυπάρχουν εν μέρει αλληλεπικαλυπτόμενες και ανταγωνιστικές διεθνείς τάξεις, η καθεμία με τους δικούς της θεσμούς, κανόνες και οράματα παγκόσμιας εξουσίας. Η Τουρκία απλώς διεκδικεί την αυτονομία της μετακινούμενη πέρα από τα σύνορά τους.
Ένας κόσμος αλληλεπικαλυπτόμενων παραγγελιών
Το μεταψυχροπολεμικό όραμα μιας ενιαίας παγκόσμιας τάξης με επίκεντρο τους δυτικούς θεσμούς είναι όλο και πιο δύσκολο να διατηρηθεί. Το ΝΑΤΟ συνυπάρχει με αναδυόμενους συνασπισμούς δυνάμεων και περιφερειακούς ή συγκεκριμένους συνεταιρισμούς.
Αυτές οι εντολές αλληλεπικαλύπτονται αλλά δεν συμβιβάζονται εύκολα. Οι κανόνες και τα πολιτικά τους οράματα συχνά συγκρούονται, επιτρέποντας στις αναδυόμενες και υπάρχουσες μεσαίες δυνάμεις να συμμετέχουν σε πολλές από αυτές χωρίς να αποδέχονται πλήρως την εξουσία καμίας.
Ενώ παραμένει ενσωματωμένη στο ΝΑΤΟ και οικονομικά συνδεδεμένη με την Ευρώπη, η Τουρκία έχει καλλιεργήσει βαθύτερους δεσμούς με τη Ρωσία και την Κίνα. Εταίρος διαλόγου στον Οργανισμό Συνεργασίας της Σαγκάης από το 2012, η Τουρκία έχει επίσης επιδιώξει μεγαλύτερο ρόλο στη Μέση Ανατολή, την Αφρική, τον Καύκασο και την Κεντρική Ασία.
Αυτό μπορεί να φαίνεται ασυνεπές ή απλώς τακτικό. Αλλά, όπως υποστηρίζω στο νέο μου βιβλίο Turkey, Geopolitics, and the Age of Populist World-Making, η στάση της χώρας αντανακλά έναν ευρύτερο στόχο. Επιδιώκει να επεκτείνει την ελευθερία δράσης της εμποδίζοντας οποιαδήποτε μεμονωμένη συμμαχία να καθορίσει τον διεθνή της ρόλο.
Ο Ερντογάν παρουσιάζει την Τουρκία όχι ως μια περιφερειακή χώρα παγιδευμένη ανάμεσα σε αντίπαλους κόσμους, αλλά ως μια δύναμη ικανή να διαμορφώσει το παγκόσμιο σύστημα. Αυτό επεκτείνει την εγχώρια λαϊκιστική στρατηγική του στη διεθνή σκηνή. Ακριβώς όπως ο τουρκικός λαός απεικονίζεται να έχει φιμωθεί από τις εδραιωμένες ελίτ στο εσωτερικό, η Τουρκία παρουσιάζεται ως ένα έθνος που στερείται το νόμιμο καθεστώς του από τις ιεραρχίες που κυριαρχούνται από τη Δύση παγκοσμίως.
Στο βιβλίο μου, το αποκαλώ αυτό «λαϊκιστική δημιουργία κόσμου» - μια προσπάθεια αναδιατύπωσης της διεθνούς πολιτικής ως αγώνα μεταξύ εκείνων που ιστορικά έλεγχαν την παγκόσμια τάξη και εκείνων των οποίων η δράση και το καθεστώς έχουν κατασταλεί.
«Forum shopping»
Ο Ερντογάν δεν θεωρεί τον Οργανισμό Συνεργασίας της Σαγκάης ως εναλλακτική λύση στο ΝΑΤΟ. Το βλέπει ως ένα άλλο πεδίο για την επιδίωξη οικονομικών, πολιτικών και στρατηγικών σχέσεων χωρίς η Δύση να είναι η μόνη πηγή διεθνούς εξουσίας.
Η Τουρκία ψωνίζει αποτελεσματικά μεταξύ θεσμών, συνασπισμών και διπλωματικών διαδικασιών. Διασχίζει τα υποτιθέμενα σταθερά όρια όποτε αυτό μπορεί να επεκτείνει την επιρροή του ή να μειώσει τους εξωτερικούς περιορισμούς.
Ο Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης είναι η τελευταία έκφραση αυτής της προσέγγισης. Στη Λιβύη, η Τουρκία υποστήριξε στρατιωτικά τη διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση και επέκρινε δριμύτατα τη Γαλλία και άλλους συμμάχους του ΝΑΤΟ για την υποστήριξη των αντιπάλων της. Αντίθετα, η χώρα επεδίωξε αυτό που αποκαλώ «ανταγωνιστική συνύπαρξη» με τη Ρωσία, η οποία υποστήριξε επίσης την αντίπαλη παράταξη: η Τουρκία μετρίασε τη ρητορική της και απέφυγε τις άμεσες συγκρούσεις με τις ρωσικές δυνάμεις.
Ο τουρκογαλλικός ανταγωνισμός επεκτάθηκε στην αφρικανική περιοχή του Σαχέλ, όπου η Τουρκία ενίσχυσε το εμπόριο, τη βοήθεια και την αμυντική συνεργασία - συμπεριλαμβανομένων των πωλήσεων μη επανδρωμένων αεροσκαφών - υποδαυλίζοντας τις φλόγες της αυξανόμενης δυσαρέσκειας των κυβερνήσεων της περιοχής για τη στρατιωτική παρουσία της Γαλλίας και τη μετα-αποικιακή επιρροή.
Στην ανατολική Μεσόγειο, η Τουρκία αμφισβήτησε επιθετικά την υποστηριζόμενη από τη Γαλλία συνεργασία μεταξύ Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ για τη θαλάσσια δικαιοδοσία και την ενεργειακή συνεργασία που θεωρούσε ως αποκλεισμό.
Η Συρία παρέχει ένα ακόμη σαφέστερο παράδειγμα της τάσης της Τουρκίας για forum shopping. Η Τουρκία, όπως και άλλα μέλη του ΝΑΤΟ, αντιτάχθηκε στον Μπασάρ αλ-Άσαντ. Αλλά συνεργάστηκε με τη Ρωσία και το Ιράν μέσω της αποκλειστικής διαδικασίας της Αστάνα για τη διαχείριση των αντικρουόμενων στόχων τους και την αποκλιμάκωση της ένοπλης σύγκρουσης στη Συρία.
Παρά την υποστήριξη αντίπαλων οντοτήτων και την επιδίωξη ασυμβίβαστων στόχων, τα τρία κράτη δημιούργησαν ένα διπλωματικό φόρουμ έξω από το πλαίσιο της Γενεύης υπό την ηγεσία της Δύσης, επειδή εξυπηρετούσε τα αντίστοιχα συμφέροντά τους.
Η περίπλοκη σχέση της Τουρκίας με τη Ρωσία είναι μέρος της ίδιας τάσης. Αντιτάχθηκε στην εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, εξόπλισε το Κίεβο και έκλεισε τα τουρκικά ύδατα στα ρωσικά πολεμικά πλοία.
Ωστόσο, αρνήθηκε να συμμετάσχει στις δυτικές κυρώσεις και διατήρησε στενές οικονομικές και διπλωματικές σχέσεις με το Κρεμλίνο. Αυτό επέτρεψε στην Τουρκία να βοηθήσει στη διαμεσολάβηση της συμφωνίας για τα σιτηρά της Μαύρης Θάλασσας και να διεκδικήσει διπλωματικό ρόλο - έναν ρόλο που οποιοδήποτε κράτος ευθυγραμμισμένο σταθερά με τη μία ή την άλλη πλευρά δεν θα μπορούσε να κάνει.
Το μήνυμα είναι σαφές: η Τουρκία δεν θα ευθυγραμμιστεί τυφλά με το ΝΑΤΟ σε κάθε θέμα. Αντίθετα, χρησιμοποιεί τις θέσεις της σε διαφορετικές συμμαχίες για να διατηρήσει τη στρατηγική αυτονομία και να αποτρέψει οποιοδήποτε μπλοκ από το να υπαγορεύει τις ενέργειές της.
Μια φιλοδοξία με όρια
Ωστόσο, τα περιθώρια ελιγμών της Τουρκίας είναι περιορισμένα. Η οικονομία της εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις ευρωπαϊκές αγορές και το δυτικό χρηματοπιστωτικό σύστημα, και η ασφάλειά της βασίζεται στο ΝΑΤΟ. Η Ρωσία, η Κίνα και το Ιράν είναι εταίροι σε ορισμένους τομείς, αλλά ανταγωνιστές σε άλλους.
Το forum-shopping μπορεί να επεκτείνει την αυτονομία της Τουρκίας, αλλά και να δημιουργήσει τριβές, δυσπιστία και στρατηγική υπερεπέκταση.
Η «λαϊκιστική δημιουργία κόσμου» δεν είναι επομένως ένα γενικό σχέδιο αλλά ένας πολιτικός προσανατολισμός - μια προσπάθεια μετατροπής της διπλωματικής ευελιξίας σε καθεστώς.
Ο Ερντογάν απορρίπτει την υπόθεση ότι άλλοι πρέπει να καθορίσουν τις επιλογές της Τουρκίας. Αναζητά μια καλύτερη θέση σε μια υπάρχουσα τάξη - και την αναγνώριση ως δύναμη που δικαιούται να διαμορφώσει αυτό που θα ακολουθήσει. https://theconversation.com/f
**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου