Υλισμός εναντίον Υποκειμενισμού

Το 1905, ο κοινωνιολόγος Max Weber υποστήριξε ότι οι οικονομικές ανισότητες μεταξύ των Προτεσταντών και των Καθολικών της Γερμανίας προέκυψαν από μια θεμελιώδη διαφορά στις αξίες. Στην Προτεσταντική Ηθική και το Πνεύμα του Καπιταλισμού, περιέγραψε την υψηλή εκτίμηση του Προτεσταντισμού για την προσπάθεια και τη λιτότητα και τη γενική ενθάρρυνση της σκληρής δουλειάς και της συνετής αποταμίευσης. Αυτό, υποστήριξε ο Weber, εξήγησε τις διαφορές στους ρυθμούς συσσώρευσης κεφαλαίου και συνολικής ευημερίας μεταξύ των θρησκευτικών ομάδων. Αλλά είτε κάποιος εμμένει στη βεμπεριανή ανάγνωση του Προτεσταντισμού είτε όχι, παραμένει δύσκολο να αρνηθεί την υπόθεση που βρίσκεται στη βάση της: οι πεποιθήσεις έχουν σημασία και έχουν αποφασιστική επίδραση στις ανθρώπινες πράξεις.Μέχρι τον δέκατο ένατο αιώνα, αυτή η ιδέα είχε συμφωνηθεί ευρέως. Είχε οδηγήσει τους στοχαστές του Διαφωτισμού να υποτάξουν τον αγώνα κατά της καταπίεσης στον αγώνα κατά του σκοταδισμού. Στο Δοκίμιό του για την Παγκόσμια Ιστορία, τα Ήθη και το Πνεύμα των Εθνών, ο Βολταίρος σημείωσε ότι η ανθρώπινη ιστορία παραμορφωνόταν συνεχώς από δεισιδαιμονίες «μέχρι που η φιλοσοφία ήρθε τελικά να διαφωτίσει τους ανθρώπους».

Αυτή η «υποκειμενιστική» αντίληψη της ιστορίας -η οποία έριχνε τις πεποιθήσεις των ατόμων ως την κύρια κινητήρια δύναμη πίσω από την ανθρώπινη περιπέτεια- έδωσε τη θέση της σε μια «υλιστική» κατανόηση που υποβίβαζε την επιρροή των πεποιθήσεων και των ιδεών σε δευτερεύουσα, υποδεέστερη θέση, χωρίς αυτόνομη επιρροή και πλήρως εξαρτημένη από τις πολιτικές, οικονομικές και φυσικές συνθήκες που προηγήθηκαν.

Ο πιο εξέχων θεωρητικός πίσω από αυτή την υλιστική ανάγνωση της ιστορίας ήταν ο Καρλ Μαρξ, για τον οποίο οι ιδεολογίες δεν ήταν παρά συνέπεια του κοινωνικοοικονομικού ανταγωνισμού και της ταξικής πάλης. Αλλά ο Μαρξ δεν είχε το μονοπώλιο σε αυτή τη σκέψη. Η ίδια γενική αντίληψη της ιστορίας ενέπνευσε τους φιλελεύθερους βιομήχανους, οι οποίοι έβλεπαν την οικονομική πρόοδο ως απαραίτητη —και πιθανώς επαρκή— προϋπόθεση για την ηθική πρόοδο.

Οι αρχιτέκτονες του Σχεδίου Μάρσαλ ήταν ομοίως διακείμενοι προς αυτή τη φιλοσοφία και πίστευαν ότι η σωτηρία της Ευρώπης από την οικονομική δυστυχία θα αρκούσε για να νικήσει την απειλή του σοσιαλισμού εκεί. Καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες αναδύονταν ως η κορυφαία παγκόσμια δύναμη, οι Αμερικανοί στρατηγοί ήταν τόσο πεπεισμένοι ότι η ευημερία παρείχε ανοσία στο αριστερό δόγμα που ήταν τυφλοί στην αυξανόμενη απήχησή του στον πληθυσμό τους.

Το πρόβλημα του ριζοσπαστικού Ισλάμ

Δυστυχώς, η υλιστική προκατάληψη θολώνει επίσης την αντίληψή μας για άλλα φαινόμενα - την ισλαμική τρομοκρατία, για παράδειγμα. Η Γαλλία έχει γίνει τακτικός στόχος τέτοιων επιθέσεων. Στις 16 Οκτωβρίου 2020, ένας καθηγητής ιστορίας ονόματι Samuel Paty αποκεφαλίστηκε επειδή έδειξε στους έφηβους μαθητές του δύο από τα διάσημα κινούμενα σχέδια του Charlie Hebdo κατά τη διάρκεια ενός μαθήματος για την ελευθερία της έκφρασης. Δεκατρείς ημέρες αργότερα, τρεις χριστιανοί δολοφονήθηκαν στη Νίκαια. Αυτές οι δολοφονίες δεν είναι παρά οι πιο πρόσφατες σε έναν μακρύ κατάλογο πολιτικών εγκλημάτων και η θλίψη γι' αυτές είναι απλώς η τελευταία σε μια σειρά εθνικών πένθους.

Αυτές οι δολοφονίες έχουν δημιουργήσει ένα κλίμα τρόμου που βαραίνει τους ελεύθερους στοχαστές. Από τη θανατηφόρα επίθεση του 2015 στο σατιρικό περιοδικό Charlie Hebdo, οι ισλαμιστικές οργανώσεις ζητούν συνεχώς τις δολοφονίες του εναπομείναντος συντακτικού προσωπικού. Αυτοί οι δημοσιογράφοι πρέπει τώρα να εργάζονται από μια μυστική τοποθεσία για να μην τελειώσει το έργο των αδελφών Κουασί από άλλους. Οι πιο δημόσιοι επικριτές του ριζοσπαστικού Ισλάμ, όπως οι δημοσιογράφοι Zineb El Razoui και Mohammed Sifaoui, ο δικηγόρος Richard Malka και ο ιμάμης Hassen Chalghoumi, πρέπει τώρα να ζουν υπό συνεχή αστυνομική προστασία.

Αυτή η απειλή κρέμεται και πάνω από τους απλούς πολίτες. Στις αρχές του 2020, μια Γαλλίδα έφηβη ονόματι Mila έγινε γνωστή μετά την έντονη κριτική της για το Ισλάμ στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Αναγκάστηκε να μετακομίσει σε νέο σχολείο εν μέσω μπαράζ απειλών για τη ζωή της. Το κοινό δεν είναι καθόλου αδιάφορο για την καταπιεστική διάθεση και συζητά αντικρουόμενες θεωρίες σε έναν αγώνα να κατανοήσει μια αφόρητη κατάσταση. Τα μυριάδες κίνητρα που ανέφεραν για τη συνεχιζόμενη βία περιλαμβάνουν τις στρατιωτικές επεμβάσεις της Γαλλίας, το αποικιακό παρελθόν της, τον ρατσισμό της, την ισλαμοφοβία της, την ανεπαρκή κοινωνική κινητικότητα των μειονοτήτων της, την αυταρχική κοσμική της παράδοση και τη χυδαιότητα των γελοιογράφων της. Αλλά όποιο κι αν είναι το παράπονο της στιγμής, όλα τα εγκληματικά αντίποινα φαίνεται να διαπράττονται στο όνομα μιας μόνο θρησκείας. Παρά το γεγονός αυτό, πολλοί εξακολουθούν να αρνούνται να αποδώσουν ευθύνες.

Μια Γαλλοκεντρική Ανάλυση

Οι αμαρτίες αυτής της στάσης με παρωπίδες δεν προκύπτουν αποκλειστικά από την υπερβολική εντρύφηση στον ιστορικό υλισμό. Η άρνηση έχει επίσης τις ρίζες της σε μια γαλλοκεντρική αδιαφορία για τα παγκόσμια ζητήματα. Το 2019, το Ίδρυμα Πολιτικής Καινοτομίας, μια γαλλική δεξαμενή σκέψης, δημοσίευσε μια ολοκληρωμένη μελέτη για την ισλαμιστική τρομοκρατία μεταξύ 1979 και 2019. Μεταξύ των αποκαλύψεών του ήταν το γεγονός ότι η πλειονότητα των ισλαμιστικών επιθέσεων διαπράττονται σε μουσουλμανικές χώρες. Δεδομένου ότι υπάρχουν περισσότεροι ισλαμιστές στις ισλαμικές χώρες από ό,τι στις δυτικές χώρες, αυτό μπορεί να μην αποτελεί έκπληξη, αλλά υπογραμμίζει ότι ακόμη και σε αυτά τα έθνη υπάρχουν ισλαμιστές που ενοχλούνται που τίποτα δεν είναι «αρκετά μουσουλμανικό».

Εκείνοι για τους οποίους το γαλλικό σύστημα βρίσκεται στην αρχή της ισλαμικής τρομοκρατίας περιέργως σιωπούν σχετικά με την παγκόσμια εμβέλεια του φαινομένου. Σημειώστε το παράδοξο σε αυτή τη στάση που διαμορφώθηκε από τη μετα-αποικιακή θεωρία. Από τη μία πλευρά, απορρίπτουν μια ευρωκεντρική ανάγνωση της ιστορίας. Από την άλλη, παραμένουν πεπεισμένοι ότι η Δύση είναι η μόνη κινητήρια δύναμη της ιστορίας, λες και άλλοι πολιτισμοί και ιδεολογίες ήταν ανίκανοι να διαμορφώσουν τις δικές τους πολιτικές ατζέντες, λες και η «αντίδραση» στη Δύση ήταν το μόνο πράγμα για το οποίο ήταν ικανοί.

Και όμως, στις 11 Νοεμβρίου, περισσότεροι από πενήντα άνθρωποι αποκεφαλίστηκαν στη Μοζαμβίκη. Στις 28 Νοεμβρίου, τουλάχιστον 110 πολίτες εκτελέστηκαν στη Νιγηρία, πιθανώς από την αίρεση Μπόκο Χαράμ. Στις 2 Νοεμβρίου, τέσσερις άνθρωποι σκοτώθηκαν στην Αυστρία, η οποία, πρέπει να θυμόμαστε, είναι μια ουδέτερη χώρα. Η Ελβετία, η οποία μοιράζεται παρόμοια παράδοση ουδετερότητας, είναι επίσης στόχος απόπειρας επιθέσεων και φιλοξενεί ισλαμιστικούς πυρήνες. Χώρες τόσο διαφορετικές όσο η Ιρλανδία, η Νορβηγία, η Δανία και η Σουηδία στέλνουν ισλαμιστές μαχητές στο Ιράκ και τη Συρία. Ενώ καμία κοινωνία δεν είναι εντελώς απαλλαγμένη από αυτοκρατορικές κηλίδες στο παρελθόν της, είναι δύσκολο να αποδοθεί η ισλαμική οργή στον υποτιθέμενο ελβετικό, ιρλανδικό, νορβηγικό, δανικό ή σουηδικό ιμπεριαλισμό ή στην άδικη κυριαρχία του μουσουλμανικού κόσμου από την υποσαχάρια Αφρική.

Οι ένθερμοι επικριτές του γαλλικού συστήματος επιμένουν παρά τα γεγονότα αυτά. Σε ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Foreign Policy, ο Mustafa Akyol θρηνεί την τάση της γαλλικής εκκοσμίκευσης να απαγορεύει τα θρησκευτικά σύμβολα από τον δημόσιο χώρο αντί να τα φιλοξενεί, υποστηρίζοντας ότι είναι πολύ αυταρχική. Επιπλέον, ενώ η Γαλλία διακηρύσσει την ελευθερία της συνείδησης και της έκφρασης για όλους, η νομοθεσία της προβλέπει ποινές για προσβολή εθνικών συμβόλων. Σύμφωνα με τον Akyol, αυτές οι ασυνέπειες στην εφαρμογή της ελευθερίας της συνείδησης εξηγούν εν μέρει τη μουσουλμανική δυσπιστία προς τις φιλελεύθερες αξίες. Χρησιμοποιεί το παράδειγμα της χώρας καταγωγής του, της Τουρκίας, για να δείξει πώς η εξαγωγή της γαλλικής εκκοσμίκευσης στον μουσουλμανικό κόσμο ήταν αντιπαραγωγική.

Φυσικά, η γαλλική κοσμική παράδοση, αμαυρωμένη καθώς είναι από το ιακωβίνικο παρελθόν της, θα πρέπει να είναι τόσο ανοιχτή στην κριτική όσο κάθε θεσμός. Και αναμφίβολα η Γαλλία θα ωφεληθεί από την υιοθέτηση μιας πιο φιλελεύθερης ερμηνείας της εκκοσμίκευσης. Αλλά η κριτική στο γαλλικό μοντέλο είναι ένα πράγμα. Το να του αποδίδουμε βάρβαρη συμπεριφορά είναι εντελώς άλλο. Για άλλη μια φορά, το υλιστικό επιχείρημα ότι η ισλαμική βία είναι αποτέλεσμα γαλλικών ατελειών αποτυγχάνει να πείσει.

Ιδεολογικές αντιδράσεις στη βία

Πρέπει να σημειωθεί ότι διαφορετικά άτομα μπορεί να αντιδράσουν με διαφορετικούς τρόπους σε πανομοιότυπες περιστάσεις. Ο Mustafa Akyol έχει δίκιο να μας υπενθυμίζει, επικαλούμενος το έργο της ιστορικού Gertrude Himmelfarb, ότι η σκέψη του Γαλλικού Διαφωτισμού έχει μια πιο αμφιλεγόμενη σχέση με τις θρησκείες από ό,τι η σκέψη του Αγγλοσαξονικού Διαφωτισμού, η οποία επιδιώκει την αρμονία μεταξύ πίστης, λογικής και ελευθερίας. Αλλά ξεκινώντας από αυτή την παρατήρηση, θα μπορούσε κάλλιστα να ρωτήσει αν οι Γάλλοι Καθολικοί αποκεφάλισαν ποτέ δημοσιογράφους ή αντικληρικούς καθηγητές ως αντίδραση στις εκδιώξεις εκκλησιών που έλαβαν χώρα το 1880 και στις αρχές του εικοστού αιώνα. Αυτές ήταν εποχές που το γαλλικό κράτος έστελνε αστυνομικούς για να απομακρύνουν, manu militari, το προσωπικό των μοναστηριών που δεν αναγνωρίζονταν από τη διοίκηση. Θα μπορούσε να παραδεχτεί ότι αυτές ήταν πολύ πιο σοβαρές παραβιάσεις της θρησκευτικής ελευθερίας από τα ενοχλητικά μέτρα που ελήφθησαν κατά της πλήρους μαντίλας, τα οποία επηρέασαν όχι τόσο όλους τους μουσουλμάνους όσο μια χούφτα εξτρεμιστών.

Ας εξετάσουμε περισσότερα παραδείγματα. Οι αντιεθνικιστές δεν αισθάνονται την ανάγκη να καταστρέψουν δημόσια κτίρια ως αντίδραση στην απαγόρευση της προσβολής εθνικών συμβόλων. Οι Αφροαμερικανοί υποφέρουν εδώ και καιρό από νομικό ρατσισμό, αλλά ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ δεν τους ζήτησε να σκοτώσουν δασκάλους. Η Γαλλία έχει ένα γεμάτο αποικιακό παρελθόν στην Ασία, ωστόσο οι μειονότητες του Λάος, του Βιετνάμ και της Καμπότζης κατά κάποιο τρόπο δεν παρουσιάζουν κίνδυνο τρομοκρατίας. Οι Ευρωπαίοι Εβραίοι ήταν τα υποκείμενα μιας βιομηχανοποιημένης γενοκτονίας. Δεν ακούμε τίποτα από αυτούς που να μοιάζει με τη διακήρυξη του πρώην πρωθυπουργού της Μαλαισίας, ο οποίος παραχώρησε στους μουσουλμάνους το δικαίωμα να σκοτώνουν εκατομμύρια Γάλλους για τα εγκλήματα των προγόνων τους. Και ενώ οι Χριστιανοί στις περισσότερες μουσουλμανικές χώρες υφίστανται σκληρότερες καταστολές από την απαγόρευση της μπούρκας, απέχουν από τρομοκρατικές ενέργειες παρά τη δίωξη της πίστης τους.

Μπορεί κανείς να παραδεχτεί ότι η Γαλλία δεν είναι αρκετά φιλελεύθερη όσον αφορά τη θρησκεία, ότι το σύστημά της αποτυγχάνει να ενσωματώσει ορισμένες μειονότητες και ότι η ιστορία της έχει μια σκοτεινή πλευρά (όπως και κάθε χώρας). Ωστόσο, υπάρχουν πολλοί τρόποι αντίδρασης στις ελλείψεις ενός πολιτικού συστήματος. Μερικοί άνθρωποι σκοτώνουν για απλά σχέδια. Άλλοι «γυρίζουν και το άλλο μάγουλο» στους δήμιους τους, πράοι σε ένα σφάλμα. Άλλοι πάλι αγωνίζονται ειρηνικά υπέρ της βελτίωσης του εν λόγω πολιτικού συστήματος. Η ποικιλομορφία αυτών των αντιδράσεων σε μια μη ικανοποιητική κατάσταση αντικατοπτρίζει την ποικιλομορφία στις αξίες που εμψυχώνουν τους ανθρώπους.

Οι διανοούμενοι που επιμένουν στην άρνηση της ιδεολογίας ως σχετικού παράγοντα στην εξήγηση της τρομοκρατίας δεν καταλαβαίνουν ότι η ίδια η στάση τους είναι αρκετή για να αντικρούσει τις υλιστικές εξηγήσεις τους. Πράγματι, εάν οι αξίες δεν έχουν καμία επιρροή στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε και αντιδρούμε στην αδικία, πώς εξηγούμε ότι ορισμένοι άνθρωποι καταγγέλλουν την ισλαμιστική επιθετικότητα ενώ άλλοι τη δικαιολογούν;

Η Οργή Εφαρμόζεται με Ασυνέπεια

Οι επικριτές της γαλλικής εκκοσμίκευσης την κατηγορούν ότι ριζοσπαστικοποιεί τον μουσουλμανικό κόσμο, αλλά η υλιστική τους εξήγηση εκμεταλλεύεται δύο μέτρα και δύο σταθμά. Ποτέ δεν περνάει από το μυαλό των επικριτών της γαλλικής κοσμικής παράδοσης να εξηγήσουν τη δυσπιστία της για ορισμένα ισλαμικά σύμβολα ως αντίδραση στις αδικίες που διαπράττονται στο όνομα του Ισλάμ.

Ακόμη και αν παραμερίσουμε τις επιθέσεις των εξτρεμιστών, πρέπει να παραδεχτούμε ότι οι μουσουλμανικές χώρες απέχουν πολύ από το να αποτελούν λαμπρό παράδειγμα όσον αφορά τις πολιτικές ελευθερίες. Είναι καλό στοίχημα ότι οι Γάλλοι θα έβλεπαν την μπούρκα με μεγαλύτερο ενθουσιασμό αν το Ισλάμ αποδεχόταν περισσότερο την ελευθερία και την ισότητα των φύλων.

Σε μια εργασία για το Cato Institute, Ο Μουσταφά Ακιόλ αναγνωρίζει τα καταστροφικά πρότυπα του μουσουλμανικού κόσμου όσον αφορά τις πολιτικές ελευθερίες, τα δικαιώματα των γυναικών και τις ελευθερίες της θρησκείας, του συνεταιρίζεσθαι και της έκφρασης. Σε αντίθεση με το άρθρο του James McAuley στην Washington Post που υπονοεί ότι η ισλαμική βία πρέπει να αντιπροσωπεύει μια γαλλική εξαίρεση, καθώς η πρακτική του Ισλάμ παραμένει «ειρηνική» παντού αλλού.

Η πραγματικότητα είναι ότι τα δικαιώματα και οι ελευθερίες που απολαμβάνουν οι Γάλλοι μουσουλμάνοι επισκιάζουν θετικά εκείνα τόσο των ομοθρήσκων τους όσο και των μη μουσουλμάνων σε χώρες όπου το Ισλάμ κυριαρχεί. Περιέργως, αυτό το γεγονός σπάνια αναφέρεται, είτε από μουσουλμάνους ηγέτες σε όλο τον κόσμο είτε από τους υποστηρικτές τους. Η σοβαρότητα της κριτικής τους για τις γαλλικές ανεπάρκειες συνδυάζεται με την αδιαφορία τους για την ισλαμική καταπίεση.

Καθώς η είδηση του αποκεφαλισμού του Samuel Paty εξαπλώθηκε σε όλο τον κόσμο, ορισμένα μέρη του μουσουλμανικού κόσμου έστειλαν μηνύματα συμπαράστασης στη Γαλλία. Θα περίμενε κανείς κάποια σαφή υποστήριξη των πολιτικών ελευθεριών για να επιβεβαιώσει την ειλικρίνεια αυτής της συμπόνιας. Αντ 'αυτού, πολλά μουσουλμανικά έθνη είδαν διαδηλώσεις κατά των γελοιογραφιών και εκστρατείες για μποϊκοτάζ των γαλλικών προϊόντων ως απάντηση στην επαναβεβαίωση του προέδρου Εμανουέλ Μακρόν ότι η ελευθερία κριτικής όλων των θρησκειών είναι αδιαπραγμάτευτη. Ακόμη χειρότερα, ορισμένοι ανώτεροι μουσουλμάνοι ηγέτες, συμπεριλαμβανομένου του Μεγάλου Ιμάμη του Αλ Αζχάρ, χαιρέτισαν το γεγονός με κλιμάκωση της εκστρατείας τους κατά της ελευθερίας, ζητώντας διεθνή νομοθεσία για την ποινικοποίηση της κριτικής του Ισλάμ.

Εν τω μεταξύ, η κομμουνιστική δικτατορία της Κίνας, που εμπλέκεται σε γενοκτονία κατά των Ουιγούρων, κοιμάται βαθιά. Ο μουσουλμανικός κόσμος δεν έχει τίποτα να πει για τα εγκλήματα της Κίνας, εκτός από περιστασιακά να τα υποστηρίξει. Ας σταματήσουμε, λοιπόν, να προσποιούμαστε ότι οι ισλαμιστές ανησυχούν για τα πεκάντιλο της Γαλλίας. Αυτό που πραγματικά οδηγεί τους νεοσύλλεκτους τους είναι η σύγκρουση του πολιτισμού τους με τις ανοιχτές κοινωνίες, των οποίων η Γαλλία είναι συμβολική λόγω της ιστορίας, των παραδόσεων και της πολιτιστικής της επιρροής.

Πρέπει να τους παραδεχτούμε ότι δεν είναι δυνατή η ειρηνική συνύπαρξη μεταξύ της ελευθερίας της έκφρασης και της λογοκρισίας που ασκείται στο όνομα ενός υποτιθέμενου καλοπροαίρετου και ελεήμονος Θεού, όπως δεν μπορούσε να υπάρξει ειρηνική συνύπαρξη μεταξύ του φιλελεύθερου καπιταλισμού και του κομμουνισμού κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Αυτοί είναι ασυμβίβαστοι οικουμενισμοί.

Προσδιορισμός βασικών ιδεολογικών διαφορών

Ο μουσουλμανικός κόσμος χαλιναγώγησε τον ισχυρισμό του Μακρόν ότι το Ισλάμ ήταν «σε κρίση σε όλο τον κόσμο», αλλά λαμβάνοντας υπόψη τα γεγονότα που εξετάστηκαν παραπάνω, αναρωτιέται κανείς αν η επιλογή των λέξεων του μπορεί να είναι πολύ επιεικής. Φαίνεται να προτείνει ότι οι καταπιέσεις που διαπράττονται στο όνομα του Ισλάμ δεν έχουν θεολογική βάση, ότι η θρησκεία έχει «καταληφθεί», όπως το έθεσε στη συνέντευξή του στο Al Jazeera, και χρειάζεται μόνο να καθαριστεί από τις αποκλίνουσες ερμηνείες της για να επιστρέψει στη χρυσή εποχή που καλλιεργούσε την ελευθερία, την ισότητα και την ανεκτικότητα.

Υπάρχουν πολλοί λόγοι για να είμαστε δύσπιστοι απέναντι σε αυτή την ελπιδοφόρα αφήγηση. Το Κοράνι, υποστηρίζεται, είναι αιώνιο, άκτιστο και αμετάβλητο, ο λόγος του Θεού, αυτολεξεί. Αυτό το βιβλίο διακηρύσσει ότι κάθε άνθρωπος γεννιέται μουσουλμάνος εξ ορισμού, με οποιαδήποτε απόκλιση μια εκ των υστέρων προδοσία αυτής της κατάστασης. Περιέχει πάρα πολλές ρητές εντολές για την καταπολέμηση των απίστων για να μειώσουμε την ισλαμική βία σε ένα απλό ζήτημα ερμηνείας. Και ο Προφήτης του, το πρότυπο του ανθρώπου, δεν ήταν απλώς ένας ιεροκήρυκας. Ήταν επίσης ένας πολιτικός και στρατιωτικός ηγέτης που διέπραξε όλες τις βάναυσες υπερβολές που κάποτε θεωρούνταν κατάλληλες για αυτό το αξίωμα. Αυτά τα βασικά χαρακτηριστικά εξηγούν την επιμονή των δεσποτικών θεσμών στον μουσουλμανικό κόσμο στην εποχή της πληροφορίας.

Όταν κάποιος επισημαίνει αυτές τις πραγματικότητες, υπάρχει πάντα κάποιος έτοιμος να παρατηρήσει ότι ο ισλαμικός πολιτισμός δεν έχει το μονοπώλιο της ιστορικής βίας. Χωρίς αμφιβολία, η ανθρώπινη φύση είναι αυτή που είναι, η καταπίεση, η μισαλλοδοξία και ο πόλεμος ήταν μέρος της αρχικής μας κατάστασης. Είναι πιθανώς ανάρμοστο να καταδικάζουμε τις καταχρήσεις του Μωάμεθ σε μια εποχή που αυτή η βία ήταν ο κανόνας. Παρ' όλα αυτά, μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι ο Χριστός – τον οποίο οι Μουσουλμάνοι θεωρούν επίσης προφήτη – φαίνεται να έχει επιτύχει μια πιο ειρηνική ύπαρξη σε καιρούς όχι λιγότερο ταραγμένους, ακόμη και στο σημείο να θυσιαστεί μπροστά στον Ρωμαίο καταπιεστή. Αυτό αποτελεί περαιτέρω απόδειξη ότι οι περιστάσεις δεν εξηγούν τα πάντα.

Ωστόσο, δεν αρκεί απλώς να ισχυριστούμε ότι όλες οι κοινωνίες έχουν διαπράξει φρικαλεότητες. Πρέπει να αναλογιστούμε γιατί κάποιοι έχουν γίνει πιο φιλελεύθεροι, ανεκτικοί και κοσμικοί, ενώ άλλοι επιμένουν στην καταπίεση.

Ο Μουσταφά Ακιόλ ανάγει τη μεγάλη απόκλιση μεταξύ της χριστιανικής Δύσης και του ισλαμικού κόσμου σε ένα ατύχημα της ιστορίας, ένα απλό ζήτημα ανθρώπινης ερμηνείας. Αποφεύγει το γεγονός ότι η ερμηνεία ενός δόγματος μπορεί να περιορίζεται από το ίδιο το δόγμα. Γιατί η ανεκτικότητα, η ελευθερία και η εκκοσμίκευση βρήκαν μεγαλύτερη υποστήριξη και επιτυχία στον χριστιανικό κόσμο παρά στον ισλαμικό; Αυτό το ερώτημα δεν μπορεί να απαντηθεί χωρίς να διαλυθεί το κοινό λάθος της σύγκρισης βιβλικών και κορανικών κειμένων. Το Κοράνι δεν έχει την ίδια θέση στη μουσουλμανική θεολογία όπως η Βίβλος στη χριστιανική θεολογία. Στο τελευταίο, ο θείος λόγος ενσαρκώνεται λιγότερο από το βιβλίο και περισσότερο στο πρόσωπο του Χριστού.

Ακόμα κι αν κάποιος αμφιβάλλει για τον θεϊκό χαρακτήρα του Χριστού, πρέπει να παραδεχτεί ότι οι διδασκαλίες του συμβιβάζονται ευκολότερα με την εκκοσμίκευση από τις κορανικές επιταγές, οι οποίες περιλαμβάνουν φορολογικές ρυθμίσεις και εξυμνήσεις των πράξεων ενός πολιτικού ηγέτη. Ο Ιησούς, από την πλευρά του, έκανε διάκριση ανάμεσα στην ευθύνη του Θεού και στην ευθύνη του Καίσαρα. Και με αυτόν τον τρόπο, έθεσε τις πολιτιστικές βάσεις για την εκκοσμίκευση. Αυτή είναι η έννοια με την οποία ο φιλόσοφος Marcel Gauchet παρατηρεί ότι ο Χριστιανισμός είναι «η θρησκεία της εξόδου του ανθρώπου από τη θρησκεία». Για να μην πω ότι η θρησκεία έχει εγκαταλείψει τα έθνη του χριστιανικού πολιτισμού, αλλά γενικά έχει πάψει να είναι η οργανωτική αρχή της πολιτικής μέσα στον δυτικό πολιτισμό.

Το ότι η ελευθερία της συνείδησης έχει βρει μεγαλύτερη αγορά στη Δύση παρά στον ισλαμικό κόσμο βρίσκει μέρος της εξήγησής της στις ίδιες θεολογικές διαφορές. Ένας «μεσσίας» που διαδίδει τις ιδέες του μέσω της μεταστροφής των καρδιών έχει πιο ειρηνικό ύφος από έναν «προφήτη» που επικοινωνεί από την κεφαλή ενός στρατού.

Φυσικά, πολλά παραπτώματα έχουν επίσης διαπραχθεί στο όνομα του Χριστιανισμού, συμπεριλαμβανομένων των ανώτατων αρχών που υποτίθεται ότι τον ενσαρκώνουν. Αυτό οδήγησε τον φιλόσοφο Φρεντερίκ Λενουάρ να πει ότι ο Χριστιανισμός είχε σκάψει τον τάφο του «μεταδίδοντας στην Ανθρωπότητα ένα μήνυμα (αυτό του Χριστού) που καταδίκαζε αμείλικτα τις δικές της θεσμικές πρακτικές». Αυτές οι καταχρήσεις επιβεβαιώνουν ότι οι άνθρωποι είναι αρκετά διεφθαρμένοι ώστε να διαστρεβλώνουν ακόμη και τις πιο ειρηνικές αξίες για εγκληματικούς σκοπούς. Αυτή η παρατήρηση επεκτείνεται και στις κοσμικές φιλοσοφίες. Για παράδειγμα, οι Ευρωπαίοι δικαιολόγησαν την αποικιοκρατία στο όνομα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ωστόσο θα ήταν γελοίο να χαρακτηρίσουμε τα ανθρώπινα δικαιώματα ως ιμπεριαλιστικές αρχές, γιατί ήταν επίσης στο όνομα μιας καθολικής -και επομένως πιο αυστηρής- ανάγνωσης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που τα αντιιμπεριαλιστικά κινήματα ξεσηκώθηκαν ενάντια στις αποικιακές δυνάμεις.

Και έτσι προκύπτει ότι όλα τα δόγματα μπορούν να εμπνεύσουν καταπίεση. Αλλά ενώ ορισμένες καταπιέσεις προκύπτουν από την ανατροπή αυτών των δογμάτων, άλλες είναι το αποτέλεσμα της συνεπούς εφαρμογής τους. Η ευρωπαϊκή πρωτοπορία της ανεκτικότητας και της ελευθερίας προφανώς πίστευε ότι οι «χριστιανικές» καταπιέσεις ανήκαν στην πρώτη κατηγορία, οπότε δεν ένιωθαν την ανάγκη να απαρνηθούν την πίστη τους για να υπερασπιστούν τις φιλελεύθερες αξίες τους.

Ο Γρηγόριος Νύσσης καταδίκασε τη δουλεία ήδη από τον τέταρτο αιώνα μ.Χ. στο όνομα μιας αυθεντικής ανάγνωσης των εντολών του Χριστού. Ο Francisco de Vitoria και ο Domingo de Soto, δύο εξέχοντα μέλη της σχολής της Σαλαμάνκα, κατήγγειλαν τον αναγκαστικό προσηλυτισμό των ιθαγενών Αμερικανών από Ισπανούς ιεραπόστολους τον δέκατο έκτο αιώνα. Ο Étienne de La Boétie δημοσίευσε έργα κατά του απολυταρχισμού. και ο Pierre Bayle, ο Montesquieu και ο John Locke έθεσαν τα θεμέλια για την ανεκτικότητα και τον πλουραλισμό. Το γεγονός ότι οι ιδέες τους τελικά θριάμβευσαν, αν και μετά από μια μακρά διαδικασία ιδεολογικής ωρίμανσης, είναι ένα ακόμη σημάδι της συμβατότητας των φιλελεύθερων αξιών με τη χριστιανική θρησκεία.

Αντίθετα, οι Ισλαμιστές ομόλογοι του Μπέιλ, του Λοκ και του Μοντεσκιέ είχαν περισσότερες δυσκολίες στα δικά τους εδάφη. Η φιγούρα του Αβερρόη δεν διαψεύδει αυτή την παρατήρηση. Αν και η Δύση μπορεί να του χρωστάει ένα βαθύ πνευματικό χρέος για τα σχόλιά του στον Αριστοτέλη, ο μεγάλος καδής της Κόρδοβα δεν ήταν πρότυπο ανεκτικότητας όταν διέταξε τη δολοφονία των αιρετικών. Το γεγονός ότι κατατάσσεται ως η πιο «φιλελεύθερη» και «ορθολογιστική» φιγούρα που παρήγαγε το Ισλάμ κατά τη διάρκεια δεκατεσσάρων αιώνων αντιπροσωπεύει μια σοβαρή πρόκληση για τους υπερασπιστές του Ισλάμ του Διαφωτισμού. Επιπλέον, οι ορθολογιστικές πτυχές της σκέψης του άντλησαν την έμπνευσή τους περισσότερο από την ελληνική φιλοσοφία παρά από την ισλαμική θεολογία, γεγονός που μπορεί να εξηγήσει γιατί ο Αβερρόης βρήκε μεγαλύτερη απήχηση στην Ευρώπη παρά στον μουσουλμανικό κόσμο, όπου ξεθώριασε στην αφάνεια.

Οι ιδέες μπορούν να αλλάξουν

Το να πούμε ότι το Ισλάμ έχει μικρή συγγένεια με τον πλουραλισμό δεν σημαίνει ότι όλοι οι δηλωμένοι μουσουλμάνοι είναι εγκληματίες. Είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι εδώ στη Γαλλία, η συντριπτική πλειοψηφία των δηλωμένων μουσουλμάνων είναι ειρηνικοί. Εγώ ο ίδιος προέρχομαι από μια οικογένεια που αυτοπροσδιορίζεται ως μουσουλμάνος. Το ότι παραμένω ζωντανός παρά τη δημόσια αποστασία μου είναι απόδειξη ότι κάποιος μπορεί να ισχυριστεί ότι τηρεί το Κοράνι και τις διδασκαλίες του Μωάμεθ παραμένοντας ανεκτικός. Σημειώστε, ωστόσο, ότι οι «ανεκτικοί μουσουλμάνοι» αναφέρονται ως «μετριοπαθείς». Η ανάγκη να διευκρινιστεί ότι η αρετή του Ισλάμ έγκειται στη μετριοπάθεια του είναι μια σιωπηρή παραδοχή της αυταρχικής του ουσίας. Ο Μοντεσκιέ έκανε αυτή την παρατήρηση πριν από τρεις αιώνες, γράφοντας στο Πνεύμα των Νόμων ότι «η μωαμεθανική θρησκεία, η οποία μιλάει μόνο για το σπαθί, εξακολουθεί να ενεργεί στους ανθρώπους με το καταστροφικό πνεύμα που την ίδρυσε». Με άλλα λόγια, το Ισλάμ είναι ειρηνικό στο βαθμό που είναι λιγότερο ισλαμικό. Όταν η ανεκτικότητα βασιλεύει στην καρδιά ενός δηλωμένου μουσουλμάνου, είναι παρά τη θρησκεία του και όχι εξαιτίας της. Αυτή είναι μια μορφή αποστασίας που γενικά δεν αναγνωρίζεται.

Πολλοί μπαίνουν στον πειρασμό να το αρνηθούν αυτό για να αποφύγουν να αντιμετωπίσουν τους μετριοπαθείς μουσουλμάνους που είναι ειλικρινά πεπεισμένοι για την ειρηνική φύση της πίστης τους. Στη συνέντευξή του στο Al Jazeera, ο Μακρόν καταδίκασε τις εκκλήσεις για βία από τον μουσουλμανικό κόσμο με μια έκκληση στη βάση της ισλαμικής πίστης: «Ποτέ δεν είδα το Ισλάμ ως νομιμοποίηση ή προώθηση της προσφυγής στη βία οποιουδήποτε είδους». Αυτή η προσποίηση ότι η φύση του Ισλάμ είναι ειρηνική όχι μόνο στερεί από τις κοινωνίες μας τα μέσα για να κατανοήσουν την προέλευση της αυταρχικής συμπεριφοράς που αποδοκιμάζουμε, αλλά είναι επίσης μια επικίνδυνη στρατηγική. Σίγουρα, μπορεί να συσπειρώσει τους μετριοπαθείς μουσουλμάνους σε μια πιο φιλελεύθερη ανάγνωση της θρησκείας τους. Αλλά από την άλλη πλευρά, επιτρέπει στο Ισλάμ να αποφύγει την πειστική κριτική ενώ συνεχίζει να εξαπλώνεται. Αυτό χαροποιεί τους σκληροπυρηνικούς που είναι πεπεισμένοι ότι η νίκη του ριζοσπαστισμού επί της μετριοπάθειας είναι αναπόφευκτη, ανεξάρτητα από την εν λόγω ιδεολογία.

Σε αυστηρά διανοητικό επίπεδο, η έκκληση για ιδεολογική μετριοπάθεια είναι πάντα πηγή αστάθειας και αντίφασης. Έρχεται σε σύγκρουση με την αναζήτηση της συνοχής που εμψυχώνει όλες τις ειλικρινείς ψυχές. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι υποστηρικτές της ελευθερίας κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου κατέβαλαν τις προσπάθειές τους στην αποδόμηση του μαρξισμού-λενινισμού αντί να χρησιμοποιούν διανοητικές στρεβλώσεις για να πείσουν τους οπαδούς του ότι ήταν συμβατός με τη συνταγματική δημοκρατία.

Το τέλος της ισλαμιστικής βίας εξαρτάται επομένως από το πότε οι μουσουλμάνοι συνειδητοποιούν ότι πρέπει να υιοθετήσουν πιο ειρηνικές πεποιθήσεις. Αυτό είναι πράγματι μια έκκληση για αποστασία. Οι μουσουλμάνοι που ισχυρίζονται ότι είναι τρομοκρατημένοι από τα εγκλήματα που διαπράττονται στο όνομα της θρησκείας τους πρέπει να αναρωτηθούν: Μπορεί ένας καλοπροαίρετος και ελεήμων θεός να είναι πραγματικά αυτό που ισχυρίζεται ότι είναι όταν η αυστηρή εφαρμογή των εντολών του οδηγεί αξιόπιστα σε τόση θλίψη;

Δυστυχώς, πολύ λίγοι άνθρωποι είναι πρόθυμοι να τους βοηθήσουν σε αυτή την ιδεολογική μάχη. Οι σχετικιστές πιστεύουν ότι οι άνθρωποι που έχουν τις ρίζες τους στον πολιτισμό τους είναι αδιαπέραστοι από τις συνεισφορές εξωτερικών πολιτισμών. Αυτός ο ισχυρισμός έγινε επίσης από τους αντιπάλους του Διαφωτισμού τον δέκατο όγδοο αιώνα. Ξεχνούν ότι οι δυτικοί λαοί έχουν οικοδομηθεί αμφισβητώντας οπισθοδρομικές παραδόσεις και αντλώντας τακτικά έμπνευση από άλλους πολιτισμούς εκτός από τον δικό τους. Πριν από τη χριστιανική εποχή, η ελευθερία και η ανεκτικότητα ήταν ξένες έννοιες για τους Ευρωπαίους. Ασκούσαν θρησκείες που θα περιγράφαμε ως βάρβαρες σήμερα, που απαιτούσαν ανθρωποθυσίες. Εάν αυτοί οι Ευρωπαίοι μπόρεσαν να υπερβούν τις πρώιμες θρησκείες τους, σίγουρα έπεται ότι όσοι προσκολλώνται στο Ισλάμ σήμερα κατέχουν την ίδια ικανότητα.


Παρ' όλα αυτά, πάρα πολλοί Δυτικοί εξακολουθούν να πιστεύουν ότι οι μουσουλμάνοι είναι ανίκανοι να ξεφύγουν από τη θρησκεία τους για να αποκτήσουν πρόσβαση στις φιλελεύθερες και οικουμενικές αξίες που έχουν ειρηνεύσει τις σύγχρονες κοινωνίες και ότι θα πρέπει να εγκαταλείψουμε την ελπίδα για οποιαδήποτε απομάκρυνση από την πίστη που είναι τόσο βαθιά ριζωμένη μέσα τους από το άμεσο κοινωνικό τους περιβάλλον – λες και το μυαλό τους ήταν καταδικασμένο να παραμείνει αιχμάλωτο αυτής της αυταρχικής ιδεολογίας και οποιαδήποτε συμμετοχή σε ειλικρινή συνομιλία μαζί τους απλώς χάσιμο χρόνου.

Πολύ συχνά, αυτό το συγκαταβατικό επιχείρημα συγκαλύπτει μια αίσθηση ανωτερότητας. Αυτή η παιδοποίηση των μουσουλμάνων είναι ακόμη πιο περιφρονητική από την αποικιακή αλαζονεία, η οποία τουλάχιστον στοιχημάτιζε στην καθολική ικανότητα των ανθρώπων να προχωρήσουν προς τη νεωτερικότητα. Ο αγώνας ενάντια στην ισλαμική καταπίεση δεν θα εξαρτηθεί αποκλειστικά από τα ρητορικά ταλέντα των επικριτών του Ισλάμ. Θα εξαρτηθεί επίσης από την ικανότητα των μη μουσουλμάνων να αντιμετωπίζουν τους συνανθρώπους τους ως προικισμένους με το ίδιο κριτικό πνεύμα που διαθέτουν οι ίδιοι, με λίγα λόγια, να τους αντιμετωπίζουν ως ίσους.