Το νέο μοντέλο πολέμων: Κανείς δεν ορίζει τη νίκη και όλοι συνεχίζουν

 

Του Ηλία Φωτίου *

Υπάρχουν πόλεμοι που αλλάζουν χάρτες. Και υπάρχουν πόλεμοι που αλλάζουν τον τρόπο που σκέφτεσαι για τους πολέμους. Οι δύο εβδομάδες των επιθέσεων ΗΠΑ – Ισραήλ στο Ιράν ανήκουν στη δεύτερη κατηγορία.

Όχι γιατί ήταν αποφασιστικές. Αλλά ακριβώς γιατί δεν ήταν.

Αυτό που αποκαλύφθηκε δεν ήταν η ισχύς των επιτιθέμενων. Ήταν κάτι βαθύτερο και πιο ανησυχητικό, ότι κάθε πλευρά έπαιζε διαφορετικό παιχνίδι, με διαφορετικούς ορισμούς νίκης, και ότι κανένας από αυτούς τους ορισμούς δεν ταιριάζει με τα παλιά εγχειρίδια. Το παλιό πλαίσιο, “χτύπα μέχρι να κάμψεις, άντεξε μέχρι να κερδίσεις”, έχει ήδη παροπλιστεί. Απλώς δεν το έχουμε ανακοινώσει επίσημα.

Το ιρανικό παράδοξο, χτισμένο να μην χάσει

Η πρώτη και πιο βαθιά αποκάλυψη αυτών των δύο εβδομάδων δεν ήταν στρατιωτική. Ήταν δογματική.

Το Ιράν δεν είχε σχεδιαστεί για να νικήσει. Είχε σχεδιαστεί για να μην χαθεί. Αυτή η διάκριση, που ακούγεται σαν σημασιολογική λεπτότητα, είναι στην πραγματικότητα η πιο ριζοσπαστική στρατηγική καινοτομία των τελευταίων δεκαετιών.

Ένα κράτος που σχεδιάζει να νικήσει χτίζει κέντρα βάρους, ισχυρές διοικήσεις, συγκεντρωμένες δυνάμεις, ιεραρχίες αποφάσεων. Αυτά είναι και τα ευάλωτα σημεία του, γιατί αν τα χτυπήσεις, το σύστημα καταρρέει. Η κλασική δυτική στρατηγική, από τον Clausewitz μέχρι τον Colin Powell, βασίζεται ακριβώς σε αυτή τη λογική, βρες το κέντρο βάρους και σύντριψέ το.

Το Ιράν έκανε το αντίστροφο. Οπως αποκάλυψε σε πρόσφατη ανάλυση το Neostrategy.gr, έχτισε σύστημα χωρίς κέντρο βάρους. Αποκεντρωμένες διοικήσεις, πληρεξούσιες δυνάμεις σε πολλαπλά μέτωπα, πρωτόκολλα που λειτουργούν αυτόνομα χωρίς εντολή από την κορυφή. Η Χεζμπολάχ, οι Χούθι, οι ιρακινές μιλίτσιες, δεν είναι απλώς σύμμαχοι. Είναι κόμβοι ενός δικτύου που δεν έχει κεφαλή που μπορείς να αποκόψεις.

Όταν οι ΗΠΑ σκότωσαν τον Σολεϊμανί το 2020, οι αναλυτές στην Δύση ανέμεναν αποσταθεροποίηση. Το σύστημα συνέχισε. Όταν το Ισραήλ σκότωσε τον Νασράλα, ανέμενε κατάρρευση της Χεζμπολάχ. Το σύστημα συνέχισε. Αυτό δεν είναι θέμα τύχης. Είναι αρχιτεκτονική.

Το ιρανικό δόγμα λέει ουσιαστικά το εξής, δεν μπορείς να με νικήσεις γιατί δεν υπάρχει σημείο που αν το χτυπήσεις με νικάς. Μπορείς να με πονέσεις. Μπορείς να με αποδυναμώσεις. Αλλά για να με εξαλείψεις, πρέπει να καταλάβεις κάθε τετραγωνικό χιλιόμετρο εδάφους μου, και αυτό κανείς δεν είναι διατεθειμένος να κάνει.

Αυτή είναι η ασπίδα. Όχι τα πυρηνικά που δεν έχει. Η αρχιτεκτονική της αναλωσιμότητας.

Η αμερικανική προσαρμογή, όταν το δόγμα συναντά την πραγματικότητα

Θα ήταν βολικό να πούμε ότι η Ουάσιγκτον εκτέλεσε ένα προσχεδιασμένο σχέδιο. Η πραγματικότητα είναι πιο ανησυχητική, γιατί δεν το σχεδίασε. Προσαρμόστηκε.

Μπήκαν στον πόλεμο με το παλιό εγχειρίδιο, αεροπορικές επιδρομές, αποδυνάμωση υποδομών, πίεση στην ηγεσία. Αυτό που συνάντησαν ήταν σύστημα που δεν καταρρέει, γιατί δεν έχει κέντρο βάρους που να χτυπήσεις. Και τότε έγινε κάτι σπάνιο στην αμερικανική στρατηγική σκέψη, αναθεώρηση εν κινήσει.

Ξέχασαν αλλαγή καθεστώτος. Ξέχασαν πυρηνικό διακύβευμα. Στράφηκαν σε αυτό που μπορούσαν να πάρουν, τα Στενά, το Χαρτς. Συγκεκριμένο, μετρήσιμο, τηλεοπτικά αναγνώσιμο.

Αυτή η προσαρμογή, όχι το αρχικό σχέδιο, είναι το πραγματικό μάθημα. Γιατί δείχνει έναν αντίπαλο που δεν εμμένει στις αποτυχημένες παραδοχές του. Που αλλάζει στόχο όταν ο αρχικός αποδεικνύεται ανέφικτος. Αυτό είναι πολύ πιο επικίνδυνο από ένα στρατηγείο που εκτελεί σχέδια, γιατί δεν μπορείς να το προβλέψεις.

Η ισραηλινή παγίδα, υπαρξιακό παιχνίδι χωρίς έξοδο

Η τρίτη αποκάλυψη είναι ίσως η πιο επικίνδυνη, γιατί αφορά τη ρωγμή μέσα στη δυτική συμμαχία.

Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ χτύπησαν το Ιράν μαζί. Αλλά δεν έπαιξαν το ίδιο παιχνίδι.

Η Ουάσιγκτον έπαιξε στρατηγικό παιχνίδι, περιορισμένοι στόχοι, μετρήσιμα αποτελέσματα, καθαρή έξοδος. Το Ισραήλ έπαιξε υπαρξιακό παιχνίδι, η απειλή δεν είναι οικονομική ή στρατηγική, είναι η ίδια ύπαρξη τους. Και στα υπαρξιακά παιχνίδια δεν υπάρχει “αρκετά.” Δεν υπάρχει σημείο όπου λες “πετύχαμε αυτό που θέλαμε, φεύγουμε.”

Το Ισραήλ στον Λίβανο είναι το πιο καθαρό παράδειγμα αυτής της παγίδας. Το 1982 μπήκε για να εξαλείψει την PLO και δημιούργησε τη Χεζμπολάχ. Το 2006 πολέμησε τη Χεζμπολάχ για 34 μέρες και βγήκε χωρίς αποφασιστική νίκη. Σήμερα η Χεζμπολάχ είναι αποδυναμωμένη αλλά όχι εξαλειμμένη και η αρχιτεκτονική της επιβίωσης παραμένει άθικτη.

Γιατί; Γιατί και η Χεζμπολάχ, μαθήτρια του ιρανικού δόγματος, είναι χτισμένη να μην χάσει. Και απέναντι σε αντίπαλο χτισμένο να μην χάσει, ο αντίπαλος που παίζει υπαρξιακό παιχνίδι δεν έχει φυσική έξοδο γιατί “αρκετά” δεν υπάρχει ποτέ.

Αυτή η ρωγμή, ΗΠΑ που θέλουν έξοδο, Ισραήλ που δεν μπορεί να βγει, είναι το πιο αποσταθεροποιητικό στοιχείο της δυτικής συμμαχίας αυτή τη στιγμή. Και η Μόσχα το παρακολουθεί με μεγάλη προσοχή.

Τι βλέπει η Ρωσία στον καθρέφτη που δεν της αρέσει

Η Ρωσία παρακολούθησε αυτές τις δύο εβδομάδες όχι ως θεατής αλλά ως μαθητής. Και αυτό που είδε είναι ταυτόχρονα διαφωτιστικό και ανησυχητικό.

Πρώτο μάθημα. Η πυρηνική επίκληση σαν μέσο αποτροπής είναι οροφή, όχι ασπίδα. Η Δύση δεν θα επιτεθεί άμεσα στη Ρωσία, αυτό το γνωρίζει η Μόσχα. Αλλά αυτό που έδειξε το Ιράν είναι ότι η Ουάσιγκτον έχει ήδη χαρτογραφήσει τον χώρο κάτω από αυτή την οροφή και τον εκμεταλλεύεται συστηματικά. Κυρώσεις, πληρεξούσιοι, υποδομές, στοχευμένες επιχειρήσεις. Όλα εντός ορίων. Όλα σχεδιασμένα ώστε να μην ενεργοποιήσουν το πυρηνικό κατώφλι.

Δεύτερο μάθημα, και πιο οδυνηρό. Η Ρωσία δεν έχει το ιρανικό μοντέλο. Η ρωσική στρατιωτική δομή είναι βαθιά κεντρικοποιημένη, κληρονομιά σοβιετικής σκέψης. Η διοίκηση ρέει από την κορυφή προς τα κάτω. Αυτό που είδαν οι αναλυτές στην Ουκρανία, η δυσκαμψία, η αδυναμία πρωτοβουλίας σε επίπεδο τακτικής μονάδας, είναι σύμπτωμα αυτής της αρχιτεκτονικής. Το ιρανικό μοντέλο αποκεντρωμένης ανθεκτικότητας είναι κάτι που η Ρωσία θαυμάζει αλλά δεν έχει.

Τρίτο μάθημα, οι «μαύροι ιππότες» έχουν όρια που η κρίση του Ιράν επιβεβαίωσε. Η Κίνα και η Ινδία συνέχισαν να αγοράζουν ιρανικό πετρέλαιο, αλλά δεν έστειλαν στρατιώτες. Η οικονομική αλληλεγγύη δεν μεταφράζεται σε αμυντική εγγύηση. Η Ρωσία έχει τους ίδιους εταίρους, και τις ίδιες ψευδαισθήσεις.

Τέταρτο και πιο ανησυχητικό, η Μόσχα βλέπει στο Ιράν ένα μοντέλο επιβίωσης που η ίδια δεν έχτισε, και τώρα είναι πολύ αργά για να το χτίσει από την αρχή. Μπορεί να μάθει. Μπορεί να προσαρμοστεί. Αλλά η αρχιτεκτονική ανθεκτικότητας δεν εγκαθίσταται σε μήνες. Χρειάστηκε στο Ιράν δεκαετίες πίεσης για να διαμορφωθεί.

Συμπέρασμα, το νέο παιχνίδι δεν έχει σφύριγμα λήξης

Αυτές οι δύο εβδομάδες δεν έλυσαν τίποτα. Αποκάλυψαν όμως κάτι που πολλοί αρνούνται να δουν, ότι το διεθνές σύστημα έχει ήδη μεταβεί σε ένα νέο λειτουργικό μοντέλο, και ότι οι παλιές κατηγορίες “νίκη, ήττα”, “πόλεμος, ειρήνη”, “αποτροπή, επίθεση” δεν αρκούν πια για να το περιγράψουν.

Στο νέο μοντέλο, η εξάντληση είναι στρατηγική, η μικρή νίκη είναι επαρκής στόχος, και η επιβίωση ορίζεται ως αρχιτεκτονική αναλωσιμότητας. Το κράτος που χτίζεται να μην χάσει έχει στρατηγικό πλεονέκτημα έναντι εκείνου που χτίζεται να νικήσει γιατί ο ορισμός της ήττας γίνεται ρευστός και ανέφικτος.

Για τη Ρωσία, το μήνυμα είναι σκληρό. Η πυρηνική απειλή δεν αναιρεί τον κίνδυνο, απλώς τον επαναπροσδιορίζει. Η Δύση δεν θα επιτεθεί μετωπικά. Θα σχεδιάζει εντός ορίων, θα συσσωρεύει πίεση, θα ψάχνει για μοχλούς περισσότερης πίεσης. Και η Ρωσία,προσωποπαγής και κεντρικοποιημένη, χωρίς το ιρανικό μοντέλο ανθεκτικότητας, είναι πιο ευάλωτη σε αυτή τη στρατηγική από ό,τι το πυρηνικό της οπλοστάσιο θέλει να υποδηλώνει.

Το πιο ανησυχητικό δεν είναι ότι κάποιος θα χάσει. Είναι ότι κανείς δεν έχει ορίσει τι σημαίνει να κερδίσει. Και όλοι έχουν αποφασίσει να συνεχίσουν αυτό το ολέθριο παιγνίδι.

*Ο Ηλίας Φωτίου είναι δημοσιογράφος

 https://neostrategy.gr/

**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων