Του Jules Seyes
«Η Ευρώπη είναι ένας κήπος. [Αλλά] το μεγαλύτερο μέρος του υπόλοιπου κόσμου είναι μια ζούγκλα και η ζούγκλα θα μπορούσε να εισβάλει στον κήπο», μας είπε ο Josep Borrell, τότε Ύπατος Εκπρόσωπος της Ευρωπαϊκής Ένωσης για Εξωτερικές Υποθέσεις, τον Οκτώβριο του 2022, λίγους μήνες μετά την έναρξη των ρωσικών επιχειρήσεων στην Ουκρανία και ένα χρόνο πριν από τον ισραηλινό πόλεμο στη Γάζα. Και οι δύο φάνηκαν να συμφωνούν μαζί του. Μέχρι την παραμικρή λεπτομέρεια του ρόλου της Ευρώπης στην Ουκρανία και του εφησυχασμού της στη Μέση Ανατολή από το 2023. Ο κήπος φαίνεται να συμβάλλει στα ζιζάνια. Δεκατρία χρόνια νωρίτερα, ο Lloyd Blankfein, Διευθύνων Σύμβουλος της Goldman Sachs, είπε: «Είμαι απλώς ένας τραπεζίτης που κάνει τη δουλειά του Θεού». Όταν οι πολιτικοί και οι επιχειρηματίες αυτοανακηρύσσονται εργάτες του Θεού ή το αποκορύφωμα του παγκόσμιου πολιτισμού, καθίσταται επείγον να κυκλοφορήσει μια αφίσα καταζητούμενου. Η ελληνική καταδίκη της ύβρεως φαίνεται να έχει χαθεί στην πορεία!
Λόγω έλλειψης χώρου και χρησιμότητας, καθώς πολλοί συμπολίτες μας έχουν τις απαντήσεις τους, το άρθρο δεν θα κρίνει τις αποφάσεις που λαμβάνονται σε αυτή τη βάση. Θα περιοριστεί στη χρήση της ιστορίας για να προσπαθήσει να καταλάβει πώς οι ηγέτες μας έχουν φτάσει να πιστεύουν ότι είναι πάνω από τον υπόλοιπο κόσμο, και παρεμπιπτόντως πάνω από τους λαούς τους.
Το 1914, η ευρωπαϊκή υπεροχή ήταν αναμφισβήτητη. Σύμφωνα με τον ιστορικό Φίλιπ Χόφμαν, η Ευρώπη ελέγχει περίπου το 84% του πλανήτη. Αντάξια του Μεγάλου Αλεξάνδρου, αυτή η κατάκτηση έδωσε στην εκπολιτιστική αποστολή την ψευδαίσθηση ενός δομικού θεμελίου. Στηριζόταν πάνω απ' όλα σε μια πολύ πραγματική στρατιωτική υπεροχή. Μένει να δούμε από πού άντλησε η Ευρώπη αυτή την υπεροχή.
Αν δύο θέσεις απαντήσουν σε αυτό, καμία δεν κολακεύει την υψηλή γνώμη που έχουν οι ελίτ μας για τον εαυτό τους.
Χίλια χρόνια διχόνοιας
Η Καρολίγγεια περίοδος είδε την κατάρρευση της Δυτικής Αυτοκρατορίας να αποκαθίσταται από τον Καρλομάγνο και οποιαδήποτε εξάρθρωση της αυτοκρατορίας παρήγαγε ηγεμονίες. Συνήθως, η ανασυγκρότηση ακολουθεί αρκετά γρήγορα: στην Κίνα, για παράδειγμα, κάθε κατάρρευση οδηγεί τελικά σε μια νέα ενότητα και η μεγαλύτερη διχόνοια, μεταξύ της πτώσης των Χαν και της επανένωσης των Σούι, διαρκεί λιγότερο από τέσσερις αιώνες. Αφού βγήκε από την κατάρρευση των Καρολιδών κατακερματισμένη, η Ευρώπη χρειάστηκε περισσότερα από χίλια χρόνια για να ανασυνταχθεί. Αυτή η περίοδος είναι το κρίσιμο σημείο της ευρωπαϊκής ανάπτυξης.
Στο The Secret of the West (1997), ο Ελβετός φυσικός David Cosandey προσφέρει μια πρώτη εξήγηση. Περιγράφει την Ευρώπη ως μια «χερσόνησο χερσονήσων»: η θάλασσα διεισδύει βαθιά στη στεριά, χαράζει υπερασπίσιμα σύνορα και προστατεύει τα κράτη το ένα από το άλλο. Αυτή η σταθερή διαίρεση, σε συνδυασμό με την ευημερία του εμπορίου, έθρεψε μια γόνιμη αντιπαλότητα.
Αν η εξήγηση είναι σαγηνευτική, αντανακλά μια τάση να τοποθετείται πλούτος στο εμπόριο που ευνοείται από τις θάλασσες και τα πλοία. Παραμελεί την πλειοψηφία του πληθυσμού και την τροφή του. Τα δημητριακά είναι η κύρια πηγή ενέργειας για μια αγροτική οικονομία. Ταΐζουν αγρότες, στρατιώτες, τεχνίτες που σφυρηλατούν όπλα, εφευρέτες και καινοτόμους. Για να μπορέσει ένα κράτος να προστατευτεί, πρέπει να τραφεί και αντλεί τα προς το ζην πολύ περισσότερο από τη μητέρα γη παρά από το εμπόριο.
Εξ ου και η ανάγκη για μια δεύτερη εξήγηση, επικεντρωμένη στις γεωργικές περιοχές. Η πλειοψηφία των μεγάλων πολιτισμών σχηματίστηκε σε λίγες σπάνιες αρδευόμενες πεδιάδες με υψηλές αποδόσεις. Η κυρίαρχη λεκάνη στη συνέχεια προσελκύει φυσικά δύναμη στο κέντρο της. Η Κίνα προσφέρει το τέλειο παράδειγμα: δύο μεγάλες ομοιογενείς λεκάνες, ο Κίτρινος Ποταμός και ο Γιανγκτσέ, συνδυάζονται με μια ομαλή ακτογραμμή, χωρίς χερσόνησο όπου μπορεί να βρει καταφύγιο μια αντίπαλη δύναμη1. Μια προφανής γεωγραφία στον πρώτο χάρτη που εμφανίζεται. Η γεωγραφία των γεωργικών περιοχών εξηγεί γιατί, όταν η αυτοκρατορία διαλύθηκε, χωρίστηκε στα δύο, ο Βορράς εναντίον του Νότου, και στη συνέχεια επανενώθηκε. Η αιγυπτιακή γεωγραφία παρουσιάζει ακριβώς τα ίδια χαρακτηριστικά: το Δέλτα και η άνω κοιλάδα του Νείλου, ενωμένα από τους πρώτους Φαραώ, χωρίστηκαν σε κάθε κρίση και στη συνέχεια επανενώθηκαν. Όπου οι δύο παράγοντες συγκλίνουν, πάντα επικρατεί η ενότητα.
Η Ευρώπη, αντίθετα, έχει δύο εμπόδια. Έχει μια ντουζίνα περιοχές καλλιέργειας δημητριακών, η καθεμία αρκετά μεγάλη για να θρέψει ένα κράτος ικανό να αντισταθεί στην κατάκτηση, όλες αρκετά κοντά για να κάνουν πόλεμο μεταξύ τους και χωρίζονται από ορεινούς όγκους, ποτάμια και κολπίσκους. Η θάλασσα καθιστά επίσης δυνατή τη μεταφορά των σιτηρών των άλλων: η Αθήνα ζούσε με το σιτάρι του Πόντου, οι Ηνωμένες Επαρχίες με αυτό της Βαλτικής.
Ως γείτονες, οι ευρωπαϊκές δυνάμεις αναγκάζονται σε μια επικίνδυνη γειτονιά, αλλά όπου είναι δύσκολο να εξοντώσουν η μία την άλλη. Οι κραδασμοί της ιστορίας τους οδηγούν να εξαφανιστούν ή να απορροφηθούν, αλλά αργά, χωρίς ποτέ να πέφτουν κάτω από ένα συγκεκριμένο όριο. Η Αραγονία, η Ναβάρρα, το Βασίλειο της Νάπολης και η Βαυαρία εξαφανίστηκαν με τη σειρά τους. Ο Κάρολος Ε', ο Λουδοβίκος ΙΔ', ο Ναπολέων και ο Χίτλερ απέτυχαν, και πάντα για τον ίδιο λόγο: παραμένει ένας γείτονας, ή γείτονες συνασπισμού, πολύ μεγάλος για να τον καταπιεί.
Το ταβάνι ανυψωμένο
Η δεύτερη θέση προκύπτει από την πρώτη. Οι μεγάλοι πολιτισμοί, μόλις φτάσουν σε ένα ορισμένο επίπεδο πλούτου, τείνουν να επιβραδύνουν την τεχνική πρόοδο. Το 1433, η Κίνα αφόπλισε τον μεγάλο στόλο του Ζενγκ Χε, ο οποίος μόλις είχε επιδείξει την ικανότητά του για καινοτομία. Μια απολύτως λογική απόφαση από τη σκοπιά του δικαστηρίου: μόλις εξασφαλιστεί η άνεση των ελίτ, μια αυτοκρατορία προτιμά τους φτωχούς ανθρώπους που έχουν παραιτηθεί από τη μοίρα τους από τους καινοτόμους που ανατρέπουν τις κοινωνικές ιεραρχίες.
Αυτή η άνεση δεν εμποδίζει την ύπαρξη απειλών. Αλλά δεν έχουν τη φύση των ευρωπαϊκών πολέμων αιώνων: οι Μογγόλοι ή οι Μαντσού αναδύονται από την καρδιά των στεπών σαν σεισμός, χωρίς προειδοποίηση και χωρίς αντίπαλο να παρακολουθούν μέρα με τη μέρα. Μόλις εγκατασταθεί, ο εισβολέας από το περιθώριο απορροφάται, υιοθετεί τη γλώσσα, τις τελετουργίες και τη διοίκηση των ηττημένων. Οι άνθρωποι αλλάζουν, μια νέα δυναστεία παίρνει την εξουσία, αλλά η παλιά τάξη συνεχίζει την πορεία της. Δεν υπάρχει διαρκές κίνητρο για αμφισβήτηση των δομών.
Αντίθετα, ο Ευρωπαίος αντίπαλος ζει στην άλλη πλευρά του ποταμού και δεν φεύγει ποτέ. Μια νέα τεχνική δίνει ένα προσωρινό πλεονέκτημα, στη συνέχεια αντιγράφεται από όλα τα άλλα κράτη της ηπείρου, αλλά το πλεονέκτημα παραμένει καθοριστικό για τη διάρκεια ενός πολέμου. Η επένδυση στην τεχνολογία αποδίδει! Ο Χόφμαν περιγράφει αυτόν τον μηχανισμό ως ένα μόνιμο τουρνουά όπου τα ευρωπαϊκά κράτη ξοδεύουν αφειδώς σε πυρίτιδα, κανόνια και πλοία. Το ανώτατο όριο απλώς αίρεται επειδή κανένα κράτος δεν έχει την οικονομική δυνατότητα να το διατηρήσει.2
Αυτοί οι παράγοντες δεν είναι αποτέλεσμα συνειδητής επιλογής από τις ελίτ, αλλά περιορισμών που υπέστησαν. Οι κληρονόμοι τους παίρνουν αυτή την προσαρμογή σε έναν περιορισμό για μια αρετή της τάξης τους και η υπερτίμησή τους γεννιέται από αυτό το λάθος.
Οι ελίτ υπό πίεση
Επειδή ο περιορισμός βάραινε πολύ. Το ευρωπαϊκό κράτος μπορεί να πεθάνει και μια ήττα θα κόστιζε σε μια επαρχία, μερικές φορές το στέμμα. Σε προσωπικό επίπεδο, πολύ συχνά: ζωή, περιουσία και ιερή τιμή, σύμφωνα με τη φόρμουλα των Αμερικανών ανταρτών. Επομένως, η αποφυγή της κατάκτησης απαιτούσε στρατούς, φόρους, μηχανικούς και έναν πληθυσμό πρόθυμο να πληρώσει καθώς και να πολεμήσει.
Αυτός ο πληθυσμός να αντισταθμίσει πολιτικά με δικαιώματα και προνόμια, γιατί θα μπορούσε να φύγει. Ο Βολταίρος δεν είχε παρά να διασχίσει τον κήπο του για να περάσει από το Ferney στη Γενεύη. Εκδιωγμένοι το 1685, οι Ουγενότοι μετέφεραν το εμπόριο και το κεφάλαιό τους στην Πρωσία, την Ολλανδία και την Αγγλία. Ο Λούθηρος θα είχε καταλήξει στην πυρά αν ήταν μόνος μπροστά στον αυτοκράτορα. Ένας Σάξονας πρίγκιπας τον προστάτευσε πολύ ευκαιριακά. Ένας ηγεμόνας που πίεζε πολύ τους υπηκόους του τους πρόσφερε στον γείτονά του. Η δυτική ελευθερία δεν γεννήθηκε από την καλοσύνη των βασιλιάδων, αλλά από τον ανταγωνισμό τους.
Ο πόλεμος υπάκουε στην ίδια λογική. Μετά την ήττα του 1763, η Γαλλία επανέφερε τα πάντα σε καλό δρόμο: πυροβολικό, δόγμα, οργάνωση. Ο υπόλοιπος κόσμος παρέμεινε παράρτημα. Μακρινές κατακτήσεις έγιναν με εκστρατευτικές δυνάμεις και οι κύριοι στρατοί παρέμειναν στην Ευρώπη για αποφασιστικές μάχες. Η Δύση κράτησε την οργή της για τη Δύση και άντλησε την υπεροχή της από το πλήθος των μαχών που δόθηκαν στο έδαφός της, όχι από τα μαθήματα εξωτερικών συγκρούσεων.
Επομένως, οι ελίτ μας δεν ήταν καλύτερες από τη φύση τους. Απλώς ζούσαν κάτω από μεγαλύτερη πίεση από οπουδήποτε αλλού, και αυτή η πίεση τους ανάγκασε να ξεπεράσουν τον εαυτό τους.
Η ομαδοποίηση, επιτέλους
Χρειάστηκαν δύο παγκόσμιοι πόλεμοι για να ολοκληρωθεί η ανασυγκρότηση της Ευρώπης, και ακόμη και τότε έγινε από έξω. Το 1945, η Δυτική Ευρώπη βγήκε από τριάντα χρόνια πολέμου κατεστραμμένη. Στη συνέχεια, η Ουάσιγκτον το οργάνωσε σε ένα είδος παρακράτους: στρατιωτική προστασία, δολάριο, ΝΑΤΟ και εθνικές κυβερνήσεις υπεύθυνες για την καθημερινή διαχείριση. Η φόρμουλα ήταν πολύ φθηνότερη από ένα επάγγελμα που συνδέεται με μια άμεση διοίκηση, αλλά η νέα κατάσταση πραγμάτων είχε μια συνέπεια: ο ανταγωνισμός μεταξύ των ευρωπαϊκών δυνάμεων, η κινητήρια δύναμη πέντε αιώνων, έσβησε ταυτόχρονα στο δυτικό στρατόπεδο. Μόνο η Σοβιετική Ένωση εξακολουθεί να διατηρεί ένα κίνητρο και αναγκάζει τις ελίτ να δικαιολογήσουν την κατάταξή τους με αποτελέσματα.
Ο τελευταίος αντίπαλος εξαφανίστηκε το 1991. Για πρώτη φορά στην ιστορία του, ο δυτικός κόσμος ενοποιείται κάτω από μια ενιαία ηγεσία. Οι σταδιοδρομίες των ευρωπαίων ηγετών γίνονται τώρα μέσα σε αυτήν την ομάδα, και δεν είναι πλέον καθόλου εναντίον ενός γείτονα.
Κανείς δεν παρατηρεί την εξαφάνιση του κεντρί, γιατί εκδηλώνεται με τη μορφή απουσίας. Βλέπουμε έναν στρατό να διασχίζει ένα σύνορο. Πώς μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε μια απειλή που δεν υπάρχει πια; Τα σχολεία συνεχίζουν να επιλέγουν, τα υπουργεία να συζητούν, οι σύνοδοι κορυφής να συναντώνται. Τίποτα δεν φαίνεται να έχει αλλάξει, εκτός από το ότι τίποτα δεν σε υποχρεώνει να πετύχεις πια και, χωρίς αυτές τις δολοφονίες, ο κόσμος φαίνεται να είναι καλύτερος.
Οι κληρονόμοι
Οι ηγέτες μας προέρχονται από τις ίδιες σχολές με τους προκατόχους τους, καταλαμβάνουν τα ίδια παλάτια και φαντάζονται εύκολα τους εαυτούς τους ως νέους Ρισελιέα, Πιτς ή Μπίσμαρκ. Ελλείψει εμποδίου, το εγώ τους μπορεί να διογκωθεί σε αυτό το επίπεδο. Κατά μία έννοια, είναι πράγματι συνομήλικοί τους: η ίδια κοινωνική προέλευση, η ίδια επιλογή, η ίδια κουλτούρα κατάταξης. Τους λείπει μόνο ο περιορισμός που, επιβαλλόμενος στους προκατόχους τους, μετέτρεψε τη φιλοδοξία σε ικανότητα.
Ρωσία, η συνήθης περίπτωση
Η απάντηση στο ερώτημα που τίθεται είναι εκεί. Η Ρωσία δεν είναι μια ανωμαλία: είναι ένα κράτος που, αντιμέτωπο με τον κίνδυνο εξαφάνισης3, απέρριψε την κηδεμονία που έγινε αποδεκτή από την υπόλοιπη ήπειρο. Όπως ακριβώς έκανε κάθε ευρωπαϊκή δύναμη εδώ και πέντε αιώνες. Η παθολογική περίπτωση είναι από την άλλη πλευρά: οι ηγέτες μας, που θεωρούν την ενοποίηση του στρατοπέδου τους για τη φυσική τάξη του κόσμου και κάθε άρνηση εισόδου σε αυτήν ως παρέκκλιση που πρέπει να διορθωθεί.
Ισχυρίζονται ότι γράφουν τους κανόνες των άλλων στο όνομα μιας ανωτερότητας που τους προσδίδει ο βαθμός τους, η λειτουργία τους και η κληρονομιά μιας Ευρώπης που δεν έχτισαν. Η ιστορία δείχνει την πραγματική αιτία: οι κληρονόμοι μιας ανωτερότητας που αποκτήθηκε υπό πίεση συνεχίζουν να τη διεκδικούν χωρίς την υποχρέωση να επιβάλλουν στον εαυτό τους την πειθαρχία της επιβίωσης.
πηγή: AgoraVox
**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου