Το παιχνίδι εξουσίας: Γιατί η κυριαρχία εξακολουθεί να αποτελεί πλεονέκτημα;

Του Lier Pires Ferreira*. –

«Η Βραζιλία δεν χωράει στην αυλή κανενός» (Λούλα)

Όσοι παρακολουθούν στενά τη σύγχρονη γεωπολιτική πολιτική γνωρίζουν ότι ο Ντόναλντ Τραμπ λειτουργεί με τη δική του λογική. Μακριά από τα κλασικά εγχειρίδια πολυμερούς διπλωματίας και τον πουριτανισμό των παλιών υπουργείων Εξωτερικών, το «Agent Orange» αντιλαμβάνεται το διεθνές εμπόριο ως πεδίο μάχης όπου οι κανόνες υπαγορεύονται από τους ισχυρότερους. Στην «παιδαγωγική του καταπιεστή», οι δασμοί δεν είναι απλά εργαλεία προσαρμογής του εμπορίου, αλλά φορείς οικειοποίησης.

Δεδομένου αυτού του επιθετικού στυλ, η πρόσφατη εμπορική συμφωνία μεταξύ Ουάσιγκτον και Πεκίνου προσφέρει ένα πολύ σαφές μάθημα: σε έναν κατακερματισμένο κόσμο, η εξουσία δεν ζητιανεύει. επιβάλλεται. Τα δυτικά μέσα ενημέρωσης συχνά απεικονίζουν τον Ρεπουμπλικανό ως οδοστρωτήρα ικανό να καταστρέψει όποιον βρεθεί στο δρόμο του. Ωστόσο, η πρακτική αποκαλύπτει ρεαλιστική συμπεριφορά. Πέρα από τις γνωστικές ασυμφωνίες που ο ίδιος δημιουργεί, πέρα από την αλαζονεία και την αμετροέπεια του, ο Τραμπ είναι ένας διαπραγματευτής που χαρακτηρίζεται από τον πιο βάναυσο ρεαλισμό: φτάνει στα άκρα, παίζει με τιμωρητικούς δασμούς και απαιτεί άμεση παράδοση. Αλλά υπάρχει μια λεπτομέρεια που συχνά παραβλέπεται: Τείνει να σέβεται αυτούς που του αντιστέκονται. Αυτό ακριβώς έκανε ο Σι Τζινπίνγκ.

Το Πεκίνο δεν δίστασε, δεν κατέφυγε σε κενές δηλώσεις αποκήρυξης, ούτε υπέκυψε στον πανικό των υστερικών αγορών. Αντίθετα: έκανε ελιγμούς στις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού τους, έλεγχε τις εξαγωγές στρατηγικών εισροών, ενίσχυσε τις εμπορικές συμφωνίες τους με τον Παγκόσμιο Νότο και απάντησε με ακριβή αντίποινα σε κάθε αύξηση των δασμών που επιβλήθηκε. Το κινεζικό μήνυμα ήταν ξεκάθαρο: η Κίνα έχει την ικανότητα να απορροφήσει το χτύπημα και να το ανταποδώσει με μπαστούνια. Το αποτέλεσμα; Αντί του στραγγαλισμού που υποσχέθηκαν τα γεράκια στην Ουάσιγκτον, τηρήθηκε μια αμοιβαία συμφωνία συνδιαλλαγής, με αμοιβαίες μειώσεις δασμών και σιωπηρή αναγνώριση του βάρους της Ασίας στην παγκόσμια γεωοικονομία.

Στον σωστό βαθμό, η ίδια δυναμική επαναλαμβάνεται στη Μέση Ανατολή. Κοιτάζοντας τις χρόνιες εντάσεις μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ιράν, βλέπουμε μια βαθιά ασύμμετρη σύγκρουση. Οι Ιρανοί δεν έχουν το ΑΕΠ της Κίνας, ούτε τους στρατιωτικούς πόρους της Ρωσίας, και για δεκαετίες υποφέρουν από τον στραγγαλισμό των οικονομικών κυρώσεων. Ακόμα κι έτσι, η Τεχεράνη δεν υποχωρεί στις κόκκινες γραμμές της, διατηρεί την ικανότητά της για περιφερειακή αποτροπή και καταφέρνει να μεταφέρει το πολιτικό και οικονομικό κόστος της στρατιωτικής κλιμάκωσης στην Ουάσιγκτον. Όσο εχθρική κι αν είναι η ρητορική του Λευκού Οίκου, είναι ακριβώς αυτή η πεισματική άρνηση να συνθηκολογήσει που αναγκάζει τους στρατηγούς του Πενταγώνου να υπολογίζουν εκ νέου τους κινδύνους όποτε μπαίνουν στον πειρασμό να δράσουν.

Δεν συμπεριφέρονται όλοι έτσι. Σε αντίθεση με τη σινο-ιρανική θέση, η γεωπολιτική υποταγή της Ευρώπης είναι επαίσχυντη. Μακριά από το να μιμηθούν τη σταθερή στάση του Πεκίνου ή την αντίσταση της Τεχεράνης, οι Ευρωπαίοι έχουν μια ιστορία συνθηκολόγησης. Κάποτε μεγάλες αποικιακές δυνάμεις, έχουν συνηθίσει να υποχωρούν προληπτικά σε οποιαδήποτε απειλή από την Ουάσιγκτον, να δέχονται ήρεμα μειονεκτικές ποσοστώσεις και αναγκαστικές αγορές για να κατευνάσουν την οργή του Μαρ-α-Λάγκο, φτάνοντας ακόμη και στο σημείο να ανεχθούν τις ιμπεριαλιστικές εκρήξεις του Τραμπ στη Γροιλανδία. Στο επίκεντρο αυτής της στρατηγικής παράλυσης βρίσκεται το ίδιο το ΝΑΤΟ, το οποίο έχει πάψει εδώ και καιρό να είναι μια συμμαχία ίσων και τώρα λειτουργεί ως όργανο στην υπηρεσία των συμφερόντων του Πενταγώνου. Οι προοπτικές παίρνουν σχεδόν μελαγχολικούς τόνους στο Ηνωμένο Βασίλειο μετά το Brexit. Χωρίς το βάρος της ηπειρωτικής ένωσης και απογυμνωμένη από την πρώην αυτοκρατορία της, η Βρετανία είναι ένα λιοντάρι χωρίς δόντια, σχεδόν μια «Βορειοαμερικανική Γουιάνα», που περιορίζεται στο ρόλο ενός ταπεινού υπηρέτη που περιμένει τα γεωπολιτικά ψίχουλα που μπορεί να μείνουν σε ένα τραπέζι όπου δεν έχει καθίσει εδώ και πολύ καιρό.

Εάν η Ευρώπη αμαρτήσει μέσω της επαίσχυντης αυτόματης ευθυγράμμισης, η Λατινική Αμερική μιμείται την ευρωπαϊκή δουλοπρέπεια και την υποταγή της στην Ουάσιγκτον. Κάτω από τη νεοσυντηρητική προέλαση του «Μπλε Κύματος», αρκετές κυβερνήσεις επέλεξαν την πολιτική-ιδεολογική υποταγή, ενεργώντας με την ψευδαίσθηση ότι οι μονομερείς παραχωρήσεις και ο δημόσιος σεβασμός θα τους έφερναν δασμολογική επιείκεια και άλλες χάρες. Το αποτέλεσμα ήταν το αντίθετο: στη στρατηγική του Τραμπ, η υποταγή δεν δημιουργεί συμπάθεια, αλλά μια αρπακτική αδηφαγία Χώρες που εγκατέλειψαν τα διαπραγματευτικά τους εργαλεία, όπως ο Παναμάς, η Κολομβία και η Αργεντινή, επηρεάστηκαν επίσης από την αύξηση των δασμών του Τραμπ και υποβιβάστηκαν στην περιφέρεια των γεωπολιτικών προτεραιοτήτων της Ουάσιγκτον. Ονειρεύονται συμμαχίες, αλλά λαμβάνουν μόνο ψίχουλα.

Σε αυτό το σενάριο δειλών συμμαχιών, η κυρίαρχη αντίσταση στην περιοχή έχει ιστορικά συγκεντρωθεί σε λίγες χώρες που εξακολουθούν να επιμένουν να διατηρούν τον έλεγχο της μοίρας τους. Το Μεξικό, αν και καταπιέζεται από τα τεράστια σύνορά του και δεσμεύεται από τις εμπορικές συμφωνίες της Βόρειας Αμερικής, έχει μάθει να σκληραίνει τη στάση του σε κρίσιμα ζητήματα ενεργειακής ασφάλειας και κυριαρχίας. Η Κούβα, για δεκαετίες υπό ένα εμπάργκο τόσο δειλό όσο και περιττό, έχει μετατρέψει την ίδια της την επιβίωση σε σύμβολο αντίστασης. Και η Βραζιλία, παρά τους προδότες του έθνους, αυτούς που χαιρετούν την αμερικανική σημαία, έχει καθήκον να παραμείνει σταθερή.

Η επίλυση του αδιεξόδου μεταξύ της Κίνας (της προκλητικής δύναμης) και των Ηνωμένων Πολιτειών (της αμφισβητούμενης δύναμης) αφήνει ένα αδιάψευστο μάθημα: δεν υπάρχει χώρος για μικροπρέπειες στο τραπέζι των μεγάλων δυνάμεων. Ακόμη και περιφερειακές χώρες όπως η Βραζιλία πρέπει να διατηρήσουν μια ενεργή και σταθερή διπλωματία, υποστηρίζοντας έναν ρεαλιστικό οικουμενισμό που δεν υποκύπτει σε ευκαιριακές πιέσεις ή δεν αποδέχεται τον ρόλο της πίσω αυλής για τους άλλους. Αυτό απαιτεί την ενίσχυση της πολυμέρειας εκεί που πραγματικά ανθίζει: στην εδραίωση των BRICS ως αντίστιξη στην ηγεμονία του δολαρίου, στην επέκταση των στρατηγικών δεσμών με τον Παγκόσμιο Νότο και στην αταλάντευτη υπεράσπιση των εθνικών συμφερόντων. Ο μετα-ηγεμονικός κόσμος δεν συγχωρεί όσους έχουν δορυφορική νοοτροπία: η κυριαρχία, όπως μόλις απέδειξε το Πεκίνο, δεν είναι μόνο μια ηθική αρχή της διπλωματίας, αλλά το πιο κερδοφόρο περιουσιακό στοιχείο στο διεθνές εμπόριο.

Lier Pires Ferreira* Διδάκτωρ Νομικής, ερευνητής στο NuBRICS/UFF και στο REDES/UERJ

Αυτό το άρθρο έχει δημοσιευτεί στην πύλη onorteonline.com

Φωτογραφία εξωφύλλου: Σύνθεση laestrella.com.pa/

**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων