Από τον ηλίθιο του χωριού στον παγκόσμιο ηλίθιο

 

Του Marcello Veneziani

Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ο ηλίθιος του χωριού, μετά το χωριό έγινε παγκόσμιο, όπως είπε ο Μακ Λούαν, και ακόμη και ο ηλίθιος έγινε παγκόσμιος, χωρίς να πάψει να είναι ηλίθιος. Από το παλιό πρωτότυπο του ηλίθιου –ο αγρότης, ο αγρότης, κλεισμένος στον δικό του μικρό κόσμο, στην κοιλάδα του, στη διάλεκτό του και στην αδεξιότητα του– μέχρι το νέο πρωτότυπο, τον «παγκόσμιο ηλίθιο» που ταξιδεύει, γνωρίζει γλώσσες, ίσως είναι ψηφιακός ιθαγενής, σερφάρει στο διαδίκτυο. αλλά σκέφτεται σαν ηλίθιος, δηλαδή κλεισμένος στο στενό περίβλημα του ιδιωτικού του, του παρόντος του και της εξοικείωσής του με τα τεχνικά μέσα. Ξέρει πώς να έρχεται σε επαφή με τον κόσμο σε πραγματικό χρόνο, αλλά δεν έχει τίποτα να επικοινωνήσει. Σκέτη βλακεία. Ηλίθιος είναι αυτός που χρειάζεται το baculum, το ραβδί, για να σταθεί στα πόδια του. Το ραβδί του παγκόσμιου ηλίθιου είναι το smartphone του, χωρίς το οποίο νιώθει χαμένος. Τεχνητή βλακεία είναι ο τίτλος ενός δοκιμίου της Anne Alombert που εκδόθηκε από τις εκδόσεις Vita e pensiero που διερευνά τη διαπλοκή τεχνολογίας και βλακείας. Η βλακεία έχει μετατραπεί από παθητική σε ενεργητική, τεχνολογική, υψηλής τεχνολογίας. Βλακεία υψηλής ευκρίνειας. Ήρθε ακόμη και στην εξουσία, διασχίζοντας τη μισαλλοδοξία και την ηλιθιότητα, την ακαμψία και την αμβλύτητα και πάνω απ' όλα τον κομφορμισμό.

Στο τέλος, ανέχεσαι την απλή βλακεία ή τη βλακεία του απλού, μπορεί να δημιουργήσει τρυφερότητα και συμπάθεια σε ορισμένες περιπτώσεις. Είναι γνήσια, αφελής. Αλλά η τεχνολογική βλακεία ή η βλακεία των αλαζονικών που ισχυρίζονται ότι αντιπροσωπεύουν το Πνεύμα του Κόσμου, τη Σωστή Αίσθηση της Ιστορίας, είναι αφόρητη. Παραφράζοντας τον Ortega y Gasset, ο ηλίθιος, νιώθοντας στο πνεύμα της εποχής, διακηρύσσει το δικαίωμα στη βλακεία και το επιβάλλει παντού. Ο Ορτέγκα αναρωτήθηκε γιατί κανένας φιλόσοφος δεν έχει αφιερώσει μια μελέτη στη βλακεία. Ένας άνθρωπος των γραμμάτων όπως ο Robert Musil το έκανε. Στη συνέχεια, υπάρχει ένα In Praise of Stupidity του Lev Sestov (μεταφράστηκε από τον Aragno το 2025), ενός Ρώσου, ή μάλλον Ουκρανού, συγγραφέα από το Κίεβο. Ένας λαμπρός οικονομολόγος, όπως ο Carlo M. Cipolla, το έκανε πιο πρόσφατα, αλλά δεν υπάρχει καμία φιλοσοφική θεωρία της βλακείας, κανένας φιλόσοφος δεν έχει ασχοληθεί πραγματικά με αυτό. Ωστόσο, η φιλοσοφία και η βλακεία έχουν την ίδια μήτρα: την έκπληξη. Ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης μας λένε ότι η φιλοσοφία προκύπτει από το θαύμα, την έκπληξη του να είσαι στον κόσμο και να γνωρίζεις. Αλλά ακόμη και η ρίζα του ηλίθιου προέρχεται από την έκπληξη. Ο ανόητος είναι, όπως ο φιλόσοφος, αυτός που εκπλήσσεται. Η διαφορά είναι ότι στον φιλόσοφο η έκπληξη πηγάζει από τη γνώση, ενώ στον ανόητο η ανοησία προέρχεται από την έκπληξη. Ο φιλόσοφος περνά από την έκπληξη στον προβληματισμό, ο ηλίθιος μένει ζαλισμένος από έκπληξη... Το σημείο ένωσης μεταξύ του φιλοσόφου και του ανόητου είναι το εκκολαπτόμενο παιδί που βρίσκεται και στα δύο.

Δύο παραδοσιακοί στοχαστές όπως ο Fritif Schuon και ο Julius Evola έκαναν πολεμική κατά της «ευφυούς βλακείας». Ένας καθολικός όπως ο Ζωρζ Μπερνανός τα έβαλε με τους «διανοούμενους ηλίθιους». Αναφέρονταν σε αυτό το «κλείσιμο του μυαλού», για να χρησιμοποιήσουμε τα λόγια του Allan Bloom, το οποίο επηρεάζει ακριβώς εκείνους που τολμούν να κατέχουν το μονοπώλιο της γνώσης, τους ξερόλες και τους ισχυρογνώμονες διανοούμενους. ή οι ειδικοί που γνωρίζουν τα πάντα για το εξειδικευμένο τους θέμα αλλά τίποτα για την πραγματικότητα και τις περίπλοκες πλοκές. Είναι «η βαρβαρότητα της εξειδίκευσης» (πάλι ο Ορτέγκα) χωρίς όραμα για τον κόσμο.

Πρέπει να ενημερώσουμε την ανθρωπολογία όταν πρόκειται για βλακεία. Ο ηλίθιος ήταν παραδοσιακά ο αφελής, ο ανόητος, που γελάει εύκολα (risus abundat in ore stultorum, αλλά το γέλιο αφθονεί και στα χείλη των θεών). Ή ο ηλίθιος του πολέμου, που είχε χάσει το μυαλό του στον πόλεμο. Αποκαλούσε επίσης τον εαυτό του ηλίθιο, που είναι ένας Γάλλος προβηγκιανής προέλευσης και αναφερόταν στους φτωχούς, ευσεβείς και αδαείς Χριστιανούς. Αλλά για τον Άγιο Άνσελμο, ο insipiens, ο ανόητος, ήταν ο άθεος στη διαμάχη του με τον Gaunilo. Ο καθαρός Χριστιανός, από την άλλη πλευρά, είναι ο Ηλίθιος του Ντοστογιέφσκι, τον οποίο ο Νίτσε προσδιόρισε ακόμη και ως τον Χριστό.

Χωρίζοντας τους Ιταλούς σε πονηρούς και ανόητους, ο Prezzolini είδε τους ανόητους να εξαπατώνται και να καταπιέζονται από τους πονηρούς. Η ιστορία της ιταλικής κωμωδίας παίζεται στο διπλό σχοινί της πονηριάς. Πριν από περισσότερα από εκατό χρόνια, ο Άλμπερτ Αϊνστάιν κορόιδευε τους ηλίθιους ανθρώπους, λαμβάνοντας υπόψη τον άπειρο αριθμό τους από τη μια και την απεριόριστη βλακεία τους από την άλλη. Αλλά η μαζική εκπαίδευση, η επιστημονική και τεχνολογική πρόοδος, η δημοκρατία δεν έχουν σβήσει ούτε έχουν μειώσει την ηλιθιότητα. Το έχουν εξοπλίσει με πιο εξελιγμένο εξοπλισμό. Σε έναν αιώνα, η βλακεία έχει σημειώσει πρόοδο. Εκατό χρόνια βλακείας, παραφράζοντας τον Marquez...

Κυκλώσαμε τη βλακεία χωρίς να την ορίσουμε. Αν η νοημοσύνη είναι η ικανότητα να διαβάζεις μέσα στα πράγματα (intus legere), να τα συνδέεις και να τα υπερβαίνεις, και είναι η υπέρβαση του δυνατού έναντι του πραγματικού, η βλακεία είναι αντίθετα η αδυναμία να διαβάζεις μέσα στα πράγματα, να τα συνδέεις και να τα υπερβαίνεις. Είναι η επικράτηση του άκαμπτου στερεότυπου έναντι της πραγματικότητας και των δυνατοτήτων. Η τρέλα, αντίθετα, είναι η επικράτηση του αδύνατου έναντι του πραγματικού, δημιουργώντας συνδέσεις που δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα.

Το φτερό της βλακείας μερικές φορές χτυπά ακόμη και τα πιο αιχμηρά μυαλά, σημείωσε ο Μπωντλαίρ. Μερικές φορές η ιδιοφυΐα είναι ένας ασυνεχής ηλίθιος, διαπρέπει σε έναν τομέα ή στη διαίσθηση, αλλά είναι ηλίθιος στα υπόλοιπα πράγματα, συνήθως πρακτικά. Είμαστε όλοι λίγο ηλίθιοι, αν και σε διαφορετικούς βαθμούς και χρόνους. Κάποια περαστικά, άλλα κυρίως, άλλα μόνιμα. Η διαφορά έγκειται στη μέτρια ποσότητα και τη σύντομη στάση στην Κρητινόπολη.

Του Marcello Veneziani

https://www.marcelloveneziani.com

**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων