Της Αντιγόνης Ζαφειροπούλου,
Φαντάσου να ξυπνάς ένα πρωί και να ανακαλύπτεις ότι οι οικονομικές ισορροπίες που θεωρούσες δεδομένες έχουν καταρρεύσει. Οι αγορές βρίσκονται σε ελεύθερη πτώση, οι επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν τεράστια προβλήματα, οι τράπεζες δυσκολεύονται να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις τους και η αβεβαιότητα κυριαρχεί παντού. Μέχρι χθες τίποτα δεν έδειχνε ότι θα μπορούσε να συμβεί κάτι τέτοιο. Και όμως μέσα σε λίγες ώρες ή ημέρες, όλα έχουν αλλάξει. Αυτό ακριβώς περιγράφει ο όρος Black Swan Risk γνωστός στα ελληνικά ως κίνδυνος μαύρου κύκνου. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που μπορεί να ανατρέψει ολόκληρη την οικονομική πραγματικότητα ακόμη και αν μέχρι την εμφάνισή του δεν μπορούσες να φανταστείς το μέγεθος των συνεπειών του.
Τι κρύβεται πίσω από έναν μαύρο κύκνο;
Ο όρος έγινε ευρύτερα γνωστός μέσα από τον οικονομολόγο και συγγραφέα Nassim Nicholas Taleb ο οποίος ανέλυσε τη συγκεκριμένη έννοια στο βιβλίο του «The Black Swan». Η ονομασία προέρχεται από την παλιά ευρωπαϊκή αντίληψη ότι όλοι οι κύκνοι είναι λευκοί. Η ανακάλυψη μαύρων κύκνων στην Αυστραλία ανέτρεψε μια πεποίθηση που μέχρι τότε θεωρούνταν αυτονόητη. Αν μεταφέρεις αυτή την εικόνα στην οικονομία θα καταλάβεις αμέσως το νόημα. Ένα γεγονός μαύρου κύκνου χαρακτηρίζεται από τρία βασικά στοιχεία: εμφανίζεται έξω από τις συνηθισμένες προσδοκίες σου, προκαλεί εξαιρετικά μεγάλες συνέπειες και αφού συμβεί δημιουργείται συχνά η εντύπωση ότι υπήρχαν σημάδια που θα μπορούσαν να το είχαν προαναγγείλει. Δεν μιλάμε λοιπόν απλώς για μια κακή οικονομική συγκυρία ή μια συνηθισμένη πτώση των χρηματιστηρίων. Μιλάμε για ένα γεγονός που μπορεί να αλλάξει τους κανόνες του παιχνιδιού και να αποκαλύψει πόσο εύθραυστες ήταν οι ισορροπίες που μέχρι πρότινος εμπιστευόσουν.
Πότε εμφανίζεται και γιατί δεν μπορείς να το προβλέψεις;
Ο κίνδυνος μαύρου κύκνου εμφανίζεται όταν ένα απρόσμενο γεγονός συναντά ένα οικονομικό περιβάλλον που δεν έχει την απαραίτητη αντοχή για να το απορροφήσει. Μπορεί να προκύψει από μια γεωπολιτική κρίση, μια ξαφνική κατάρρευση χρηματοπιστωτικού ιδρύματος, μια πανδημία ή μια ακραία αναταραχή στις διεθνείς αγορές. Το σημαντικό είναι να ξεχωρίσεις το απρόβλεπτο από το απλώς απροσδόκητο. Δεν σημαίνει ότι κάθε κρίση που δεν περίμενες αποτελεί μαύρο κύκνο. Εάν ένα γεγονός είχε προβλεφθεί από πολλούς αναλυτές ή αποτελούσε έναν γνωστό και καταγεγραμμένο κίνδυνο τότε δύσκολα μπορείς να το εντάξεις στην αυστηρή έννοια του όρου.
Το πρόβλημα βρίσκεται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεσαι την οικονομική σταθερότητα. Όταν για μεγάλο χρονικό διάστημα επικρατούν θετικές συνθήκες μπορεί να θεωρήσεις ότι η ανάπτυξη θα συνεχιστεί και ότι οι κίνδυνοι παραμένουν περιορισμένοι. Έτσι υποτιμάς τα ακραία ενδεχόμενα και στηρίζεσαι υπερβολικά σε μοντέλα που βασίζονται σε προηγούμενα δεδομένα. Όμως η οικονομία δεν λειτουργεί πάντα σύμφωνα με όσα έχεις συνηθίσει.
Όταν η ιστορία σου δείχνει πόσο εύκολα μπορεί να ανατραπούν όλα
Η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα για να κατανοήσεις τη λογική του Black Swan Risk. Η κατάρρευση της Lehman Brothers τον Σεπτέμβριο εκείνης της χρονιάς προκάλεσε τεράστιους κραδασμούς στο διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα. Η κρίση των στεγαστικών δανείων υψηλού κινδύνου στις ΗΠΑ είχε ήδη δημιουργήσει σοβαρές ενδείξεις αστάθειας όμως η έκταση της κατάρρευσης και η ταχύτητα με την οποία μεταδόθηκε στις διεθνείς αγορές ξεπέρασαν τις προσδοκίες πολλών. Το αποτέλεσμα ήταν ιδιαίτερα σκληρό: επιχειρήσεις βρέθηκαν αντιμέτωπες με έλλειψη χρηματοδότησης, επενδυτές έχασαν τεράστια ποσά και εκατομμύρια άνθρωποι αντιμετώπισαν ανεργία, χρέη και απώλεια περιουσίας. Η εμπιστοσύνη στο τραπεζικό σύστημα κλονίστηκε και χρειάστηκαν παρεμβάσεις μεγάλης κλίμακας για να περιοριστούν οι συνέπειες.
Ένα δεύτερο παράδειγμα είναι η πανδημία COVID-19 το 2020. Μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα η παγκόσμια οικονομία βρέθηκε αντιμέτωπη με ένα πρωτοφανές σοκ. Τα περιοριστικά μέτρα, το κλείσιμο επιχειρήσεων, η διακοπή της τουριστικής δραστηριότητας και τα προβλήματα στις εφοδιαστικές αλυσίδες προκάλεσαν τεράστιες αναταράξεις. Ειδικά αν εξαρτάσαι από τον τουρισμό ή το διεθνές εμπόριο, μπορείς να αντιληφθείς πόσο γρήγορα μια εξωτερική κρίση μετατρέπεται σε προσωπικό και επαγγελματικό οικονομικό πρόβλημα. Χρειάζεται ωστόσο μια σημαντική διευκρίνιση: η πανδημία δεν ήταν εντελώς αδιανόητη καθώς οι επιστήμονες είχαν προειδοποιήσει για τον κίνδυνο μιας νέας πανδημίας. Αυτό που αιφνιδίασε σε μεγάλο βαθμό ήταν η συγκεκριμένη εκδήλωση, η χρονική συγκυρία και η παγκόσμια έκταση των οικονομικών επιπτώσεων.
Πηγή εικόνας και Δικαιώματα χρήσης: magnific.com
Ένα ακόμη παράδειγμα που αξίζει να θυμάσαι είναι η αιφνίδια κατάρρευση της Silicon Valley Bank τον Μάρτιο του 2023. Η ταχύτητα με την οποία εκδηλώθηκε η τραπεζική κρίση, σε συνδυασμό με την ψηφιακή εποχή και τις μαζικές αναλήψεις καταθέσεων έδειξε πόσο γρήγορα μπορεί να εξαπλωθεί ο φόβος ακόμη και σε ένα σύγχρονο χρηματοπιστωτικό περιβάλλον. Δεν αποτελεί απαραίτητα κλασικό μαύρο κύκνο αλλά αποκαλύπτει πόσο επικίνδυνη μπορεί να γίνει η συγκέντρωση αδυναμιών σε ένα σύστημα.
Πώς επηρεάζει την οικονομία και τη δική σου καθημερινότητα;
Οι συνέπειες ενός τέτοιου γεγονότος δεν περιορίζονται στα χρηματιστήρια ή στους μεγάλους επενδυτικούς οργανισμούς. Μπορεί να επηρεάσουν άμεσα το εισόδημά σου, την εργασία σου, τις αποταμιεύσεις σου και την αγοραστική σου δύναμη. Μια απότομη οικονομική ανατροπή μπορεί να προκαλέσει αύξηση της ανεργίας, περιορισμό της επιχειρηματικής δραστηριότητας, δυσκολότερη πρόσβαση σε δανεισμό και έντονες διακυμάνσεις στις τιμές βασικών αγαθών. Ακόμη κι αν δεν έχεις καμία άμεση σχέση με τις χρηματοπιστωτικές αγορές δεν σημαίνει ότι βρίσκεσαι έξω από τον κίνδυνο. Και εδώ βρίσκεται κατά τη γνώμη μου το πιο ανησυχητικό στοιχείο: δεν χρειάζεται να κάνεις κάποιο λάθος για να επηρεαστείς από μια τέτοια κρίση. Μπορεί να έχεις οργανώσει σωστά τα οικονομικά σου, να εργάζεσαι κανονικά και να εκπληρώνεις τις υποχρεώσεις σου. Παρόλα αυτά ένα γεγονός που ξεκινά στην άλλη άκρη του κόσμου μπορεί να αλλάξει τα δεδομένα μέσα σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα.
Μπορείς τελικά να προστατευτείς;
Η πλήρης πρόβλεψη ενός μαύρου κύκνου δεν είναι ρεαλιστικός στόχος. Μπορείς όμως να περιορίσεις την έκθεσή σου στις συνέπειές του. Η οικονομική προετοιμασία, η αποφυγή υπερβολικού δανεισμού, η διατήρηση ενός αποθεματικού ασφαλείας και η διαφοροποίηση των επενδύσεών σου αποτελούν σημαντικά εργαλεία προστασίας. Παράλληλα χρειάζεται να αποφεύγεις την υπερβολική εμπιστοσύνη σε προβλέψεις που παρουσιάζουν το μέλλον ως απόλυτα ελεγχόμενο. Κανένα οικονομικό μοντέλο δεν μπορεί να καλύψει κάθε πιθανό σενάριο και καμία περίοδος ανάπτυξης δεν σου εγγυάται ότι η επόμενη κρίση βρίσκεται μακριά.
Το μεγαλύτερο λάθος είναι να πιστεύεις ότι δεν θα συμβεί ποτέ
Ο κίνδυνος μαύρου κύκνου σου υπενθυμίζει κάτι που συχνά ξεχνάς: η σταθερότητα δεν σημαίνει απουσία κινδύνου. Μπορεί όλα να λειτουργούν ομαλά σήμερα αλλά αυτό δεν αποτελεί υπόσχεση για το αύριο. Ίσως το πιο ουσιαστικό μάθημα είναι ότι δεν χρειάζεται να ζεις περιμένοντας την επόμενη καταστροφή. Χρειάζεται όμως να αναγνωρίζεις πως το απίθανο δεν είναι πάντα αδύνατο. Γιατί όταν ένας μαύρος κύκνος εμφανιστεί συνήθως δεν σου αφήνει τον χρόνο που θα ήθελες για να προετοιμαστείς. Και τότε η διαφορά ανάμεσα σε μια δύσκολη περίοδο και σε μια πραγματική οικονομική καταστροφή μπορεί να κρύβεται σε όσα είχες φροντίσει να κάνεις πριν ακόμη συμβεί το απρόβλεπτο.
ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ
**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου