Στη γεωπολιτική, το μεγαλύτερο σφάλμα που μπορεί να διαπράξει μια υπερδύναμη είναι να διαβάζει τον παγκόσμιο χάρτη με τους φακούς του χθες ή απλώς να βλέπει τα πράγματα όπως αυτή θέλει. Να πορεύεται, δηλαδή, με βάση έναν συσχετισμό δυνάμεων που έχει πάψει προ πολλού να υφίσταται. Η μεγάλη εικόνα σήμερα είναι αμείλικτη. Η ψευδαίσθηση της αμερικανικής παντοδυναμίας έχει πλέον ξεπεραστεί υπό το βάρος των νέων, αμείλικτων γεωπολιτικών συσχετισμών. Εντούτοις, το αμερικανικό κατεστημένο παραμένει δέσμιο μιας βαθιάς στρατηγικής αγκύλωσης. Συνεχίζει να δρα σαν να είναι ο αδιαφιλονίκητος πλανητικός ηγεμόνας, απαιτώντας από τον υπόλοιπο κόσμο να χορεύει στον δικό της ρυθμό.
Αυτή η συλλογική ψευδαίσθηση αποτελεί τον πυρήνα μιας ανάλυσης (30/08/2026) του καθηγητή Τζον Μιρσάιμερ, γνωστού εκφραστή του επιθετικού πολιτικού ρεαλισμού (realpolitik). Η ανάγνωση που κάνει ο καθηγητής για τις αμερικανικές κινήσεις, τόσο στη Μέση Ανατολή όσο και στην Ανατολική Ευρώπη, είναι αφοπλιστικά ρεαλιστική, διαλύοντας κάθε ψευδαίσθηση. Ξεγυμνώνει τις αδυναμίες ενός διευθυντηρίου που λαμβάνει αποφάσεις αγνοώντας τους ιστορικούς συσχετισμούς, παραβλέποντας τις δομικές αλλαγές του διεθνούς συστήματος και, κυρίως, υποτιμώντας την υπαρξιακή αποφασιστικότητα των αντιπάλων του.
Το σχέδιο είναι ήδη νεκρό από την κούνια του
Ο λόγος για την εξαγγελθείσα πολιτική του Αμερικανού υπουργού Οικονομικών, Σκοτ Μπέσεντ, και της κυβέρνησης Τραμπ, η οποία στοχεύει στον απόλυτο οικονομικό στραγγαλισμό του Ιράν. Οι σχεδιασμοί αυτοί, σύμφωνα με τον Μιρσάιμερ, στερούνται στοιχειώδους επαφής με τη γεωπολιτική πραγματικότητα. Γιατί θα αποτύχουν;
Πρώτον και κύριον, διότι η Ουάσιγκτον και το Ισραήλ συνιστούν, στα μάτια της Τεχεράνης, την απόλυτη υπαρξιακή απειλή. Όταν ένα κράτος –και ένα καθεστώς– νιώθει ότι κινδυνεύει η ίδια του η υπόσταση, δεν συνθηκολογεί επειδή πιέζονται οι οικονομικοί του δείκτες. Πολεμά μέχρις εσχάτων. Η προσδοκία ότι το Ιράν θα παραλύσει και θα υψώσει λευκή σημαία απέναντι στις νέες κυρώσεις, είναι μια επικίνδυνη αφέλεια.
Δεύτερον, η στρατηγική του αποκλεισμού παραβλέπει την αρχιτεκτονική του νέου πολυπολικού κόσμου. Για να επιτύχει ένας ολοκληρωτικός οικονομικός αποκλεισμός, απαιτείται η συναίνεση όλων των μεγάλων εμπορικών εταίρων του Ιράν. Αυτό δεν πρόκειται να συμβεί. Η Κίνα, ο υπ’ αριθμόν ένα εμπορικός εταίρος του Ιράν, έχει ήδη καταστήσει σαφές ότι δεν θα συμμορφωθεί με τις αμερικανικές υποδείξεις. Το ίδιο ισχύει για τη Ρωσία. Το ίδιο αναμένεται να πράξει και η Τουρκία.
Είναι εντυπωσιακό το πώς το αμερικανικό κατεστημένο αρνείται να αντιληφθεί τη μεταβολή των κινήτρων στη διεθνή σκακιέρα. Το 2015, η συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν (JCPOA) κατέστη δυνατή διότι ο κόσμος ήταν διαφορετικός. Οι Ηνωμένες Πολιτείες διέθεταν ισχυρούς διαύλους επικοινωνίας και συνεργασίας με το Πεκίνο και τη Μόσχα. Εκείνη την περίοδο, οι μεγάλες δυνάμεις συντονίστηκαν. Σήμερα, βρισκόμαστε σε ένα εντελώς διαφορετικό στρατηγικό περιβάλλον. Οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν ταυτόχρονα την Κίνα και τη Ρωσία ως στρατηγικούς αντιπάλους. Συνεπώς, γιατί να βοηθήσουν την Ουάσιγκτον; Όπως ορθά επισημαίνει ο καθηγητής Μιρσάιμερ, το Πεκίνο, η Μόσχα, αλλά και η Άγκυρα, έχουν κάθε δομικό και γεωπολιτικό συμφέρον να δουν τις ΗΠΑ να ηττώνται σε αυτή την αναμέτρηση. Θέλουν να δουν το Ιράν να βγαίνει νικητής, προκειμένου να καταδειχθούν τα όρια της αμερικανικής ισχύος.
Ειδικά η περίπτωση της Τουρκίας είναι αποκαλυπτική του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί η realpolitik. Η Άγκυρα δεν δρα από συναισθηματισμό ούτε από ιδεολογική ταύτιση με την Τεχεράνη. Η τουρκική ηγεσία ακούει με προσοχή την αμερικανική και ισραηλινή ρητορική. Αντιλαμβάνεται ότι στους σχεδιασμούς του λεγόμενου «Μεγάλου Ισραήλ», μετά την ενδεχόμενη πτώση του Ιράν, η επόμενη απειλή στην περιοχή θα θεωρηθεί η ίδια η Τουρκία. Το ντόμινο της αποσταθεροποίησης αποτελεί εφιάλτη για τον Ταγίπ Ερντογάν. Επομένως, η Τουρκία –σύμφωνα με την οπτική του Μιρσάιμερ– θέλει να εξασφαλίσει ότι το Ιράν θα αντέξει και θα επιβιώσει ως ανάχωμα.
Η διπλωματία της πίεσης απαιτεί ρεαλιστικές εκτιμήσεις αντιποίνων. Η αμερικανική εξωτερική πολιτική πάσχει διαχρονικά από μια δομική αδυναμία: δεν μπορεί –ή δεν θέλει– να μπει στα παπούτσια του αντιπάλου.
Το ντόμινο της Μέσης Ανατολής
Τι θα συμβεί εάν οι δευτερογενείς αμερικανικές κυρώσεις αρχίσουν να προκαλούν πραγματική ασφυξία; Η απάντηση δεν είναι η υποταγή, αλλά τα ασύμμετρα αντίποινα. Η Ουάσιγκτον πιέζει ασφυκτικά κράτη όπως τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα να συμμετάσχουν στο εμπάργκο. Αγνοεί όμως τη αμείλικτη φύση της γεωγραφίας. Τα Εμιράτα βρίσκονται δίπλα στο Ιράν. Η Τεχεράνη έχει ήδη διαμηνύσει στο Αμπού Ντάμπι –και το έχει αποδείξει στο παρελθόν– πως οποιαδήποτε συμμετοχή στον αποκλεισμό θα σημάνει την ολοκληρωτική καταστροφή της οικονομίας του. Και αυτό είναι μια πραγματική απειλή.
Αν το Ιράν νιώσει ότι οδηγείται στον γκρεμό, θα υιοθετήσει το δόγμα «αν βουλιάξουμε εμείς, θα βουλιάξουν όλοι μαζί». Θα βάλει στο στόχαστρο την οικονομία του Κόλπου. Θα χτυπήσει επιπλέον στρατηγικές υποδομές του Ισραήλ, ίσως ακόμη και τις πυρηνικές εγκαταστάσεις στη Ντιμόνα. Το να σπρώχνεις έναν βαρύτατα εξοπλισμένο, περιφερειακό δρώντα στο χείλος του γκρεμού, χωρίς να του αφήνεις διέξοδο διαφυγής, αποτελεί συνταγή ολέθρου. Δεν πρέπει ποτέ να πιέζεις έναν αντίπαλο σε απόλυτο αδιέξοδο...
«Φτιάξε μια χρυσή γέφυρα για να μπορέσει να περάσει ο εχθρός σου υποχωρώντας.» Σουν Τζου, Η Τέχνη του Πολέμου
Η ουκρανική παγίδα
Πρόκειται για το ίδιο ακριβώς στρατηγικό αδιέξοδο που βλέπουμε στην Ουκρανία. Η Δύση στόχευσε στη στρατηγική ήττα της Ρωσίας, στον οικονομικό της στραγγαλισμό και στον εξοβελισμό της από τη λέσχη των μεγάλων δυνάμεων. Δεν αναρωτήθηκε, όμως, επαρκώς πώς θα αντιδρούσε η Μόσχα εάν πράγματι κινδύνευε να καταρρεύσει. Πώς αντιδρά μια πυρηνική υπερδύναμη όταν απειλείται η ζωτική της ασφάλεια; Η Ιστορία δεν συγχωρεί αυτούς που παίζουν ζάρια με υπαρξιακές απειλές. Αλλά, όπως σχολιάζει καυστικά ο Μιρσάιμερ, η νοοτροπία του μονοπολικού ηγεμόνα («κάνουμε ό,τι θέλουμε και οι άλλοι απλώς θα υπακούσουν») έχει στρεβλώσει ανεπανόρθωτα την κρίση των δυτικών ελίτ.
Η κρίση αυτή επεκτείνεται και στο πεδίο της ηγεσίας και της ηθικής. Οι αποφάσεις που λαμβάνονται στην Ουάσιγκτον συχνά συγκρούονται μετωπικά με τη λογική. Ο Σκοτ Μπέσεντ, ένας άνθρωπος με βαθιά γνώση των παγκόσμιων αγορών, είναι αδύνατον να μην κατανοεί ότι το σχέδιό του για το Ιράν είναι ανεφάρμοστο και κινδυνεύει να προκαλέσει κραχ στην παγκόσμια οικονομία. Κι όμως, προχωρά. Την ίδια στιγμή, ο πρόεδρος Τραμπ, σε μια επίδειξη άλλης μίας διπλωματικής αδεξιότητας, επέτρεψε στον εαυτό του να παρασυρθεί –να «εξαπατηθεί», κατά την έκφραση του Μιρσάιμερ– από τον Μπέντζαμιν Νετανιάχου και τον επικεφαλής της Μοσάντ, Νταβίντ Μπαρνέα, προκειμένου να εμπλακεί σε αυτόν τον πόλεμο. Αντί να τηρήσει το μνημόνιο κατανόησης του περασμένου Ιουνίου, το οποίο, αν και ατελές, προσέφερε μια σταθερότητα, επέστρεψε στην αποτυχημένη συνταγή της «μέγιστης πίεσης». Μια συνταγή που, δοκιμασμένη στην πρώτη του θητεία μετά την αποχώρηση από την JCPOA, απέτυχε παταγωδώς.
Όμως, το πρόβλημα δεν είναι μόνο επιχειρησιακό. Είναι βαθύτατα αξιακό. Ο δυτικός κόσμος έχει απολέσει το ηθικό πλεονέκτημα. Όταν η Ουάσιγκτον και η Ευρώπη στηρίζουν ανεπιφύλακτα το Ισραήλ, εθελοτυφλώντας μπροστά στις ισοπεδωμένες γειτονιές της Γάζας, τις επιχειρήσεις στη Δυτική Όχθη και τον νότιο Λίβανο, κάθε επιχείρημα περί «ηθικής εξωτερικής πολιτικής» καταρρέει. Οι κυρώσεις που επιβάλλονται, πλήττουν πρωτίστως τους απλούς πολίτες και όχι τα καθεστώτα. Η λέξη «υποκρισία» φαντάζει πλέον φτωχή για να περιγράψει τη στάση της Δύσης στα μάτια του Παγκόσμιου Νότου. Η ηθική χρεοκοπία είναι πλέον καταγεγραμμένη.
Τα φαντάσματα της Γηραιάς Ηπείρου
Αν στρέψουμε το βλέμμα μας στη Γηραιά Ήπειρο, η εικόνα δεν είναι πιο ενθαρρυντική. Η ευρωπαϊκή στρατηγική σκέψη δείχνει εγκλωβισμένη στα φαντάσματα του παρελθόντος. Η περίπτωση της Μεγάλης Βρετανίας είναι χαρακτηριστική. Η έντονη, σχεδόν επιδεικτική ρωσοφοβία του Λονδίνου δεν είναι σημερινό φαινόμενο. Είναι το προϊόν μιας βαθιάς ιστορικής συνέχειας που ξεκινά από το «Μεγάλο Παιχνίδι» (The Great Game) του 19ου αιώνα, όταν η Βρετανική Αυτοκρατορία έβλεπε τη Ρωσία ως τον απόλυτο κίνδυνο για το «πετράδι του στέμματός της», την Ινδία. Συνεχίστηκε τον 20ο αιώνα με το ιδεολογικό μίσος απέναντι στον κομμουνισμό. Οι παροικούντες την ιστορική έρευνα γνωρίζουν καλά ότι τη δεκαετία του 1930, όταν η Γαλλία αντιλήφθηκε τον θανάσιμο κίνδυνο της ναζιστικής Γερμανίας και αναζήτησε μια τριμερή συμμαχία (Γαλλίας-Βρετανίας-Σοβιετικής Ένωσης) στα πρότυπα της Αντάντ, ήταν το Λονδίνο που τορπίλισε την προσπάθεια, τυφλωμένο από την ιδεολογική του εχθρότητα προς τη Μόσχα. Ο Ψυχρός Πόλεμος απλώς τσιμέντωσε αυτή την αντίληψη.
Σήμερα, ο νέος Βρετανός πρωθυπουργός, Άντι Μπέρναμ, βρίσκεται δέσμιος αυτής της βαριάς κληρονομιάς. Ακόμη κι αν αντιλαμβάνεται –όπως πιθανολογεί ο Μιρσάιμερ– ότι η βρετανική πολιτική στο Ουκρανικό χρειάζεται αναθεώρηση και ρεαλισμό, τα χέρια του είναι δεμένα. Το βρετανικό κατεστημένο, η διπλωματική ελίτ και τα μεγάλα μέσα ενημέρωσης διακατέχονται από μια τόσο βαθιά αντι-ρωσική εμμονή, που οποιαδήποτε αλλαγή πλεύσης φαντάζει πολιτική αυτοκτονία. Έτσι, το Λονδίνο συνεχίζει να ρίχνει λάδι στη φωτιά, προμηθεύοντας το Κίεβο με πυραύλους μεγάλου βεληνεκούς και drones, τα οποία στοχεύουν βαθιά μέσα στο ρωσικό έδαφος. Πρόκειται για την πολιτική του να ακολουθείς το ρεύμα, ακόμη κι αν το ρεύμα οδηγεί στον καταρράκτη.
Και ποια είναι η πραγματικότητα στο πεδίο της μάχης; Η Ουκρανία χάνει. Η Ρωσία, αφού ξεπέρασε τα αρχικά της στρατηγικά σφάλματα, έχει βγάλει τα γάντια. Η τακτική της είναι σαφής, αδυσώπητη και μακροπρόθεσμη. Πλήττει συστηματικά τις υποδομές, καταστρέφει τις λιμενικές εγκαταστάσεις της Μαύρης Θάλασσας όπως στην Οδησσό, και στραγγαλίζει την ουκρανική οικονομία. Στο μέτωπο, η προέλαση των ρωσικών δυνάμεων μπορεί να είναι αργή, αλλά είναι σταθερή και μη αναστρέψιμη. Η απελπισία του Κιέβου, το οποίο έχει φτάσει στο σημείο να επιστρατεύει γυναίκες για να καλύψει τα τεράστια κενά στην πρώτη γραμμή, αποτυπώνει το μέγεθος του αδιεξόδου. Η κατάσταση επιδεινώνεται με ταχύτητα δίνης.
Μπροστά σε αυτή την εικόνα, ο φόβος ότι η Ρωσία θα μπορούσε να επιτεθεί σε χώρα του ΝΑΤΟ φαντάζει, στο παρόν στάδιο, αβάσιμος. Η Μόσχα δεν έχει κανένα στρατηγικό συμφέρον να ανοίξει το κουτί της Πανδώρας προκαλώντας μια άμεση σύγκρουση με τη Συμμαχία, από τη στιγμή που ήδη κερδίζει τον πόλεμο φθοράς στην Ουκρανία. Μια εμπλοκή του ΝΑΤΟ θα λειτουργούσε αποκλειστικά ως σανίδα σωτηρίας για το καταρρέον Κίεβο. Ο Βλαντιμίρ Πούτιν δεν έχει κανένα απολύτως κίνητρο να προσφέρει αυτή τη διέξοδο. Θα συνεχίσει να συνθλίβει τον αντίπαλο με μεθοδικότητα, αποφεύγοντας την κλιμάκωση με τη Δύση, γνωρίζοντας ότι ο χρόνος δουλεύει υπέρ του.
Το τίμημα της υπεροψίας
Η κατακλείδα σε όλα αυτά τα μέτωπα είναι κοινή. Και αποτελεί μια αυστηρή, προσγειωμένη προειδοποίηση για όσους λαμβάνουν αποφάσεις στα δυτικά κέντρα εξουσίας. Ο ιστορικός κανόνας είναι αμείλικτος:
Η αλαζονεία (Ύβρις) στη γεωπολιτική οδηγεί σε στρεβλές αποφάσεις (Άτη), προκαλώντας τη Νέμεση (Νέμεσις) των γεγονότων, η οποία επιφέρει αναπόδραστα την πτώση του αλαζόνα (Τίσις).
Όσο η Ουάσιγκτον και οι Ευρωπαίοι σύμμαχοί της συνεχίζουν να διαβάζουν τον κόσμο μέσα από τον παραμορφωτικό καθρέφτη της μονοπολικής τους ψευδαίσθησης, τόσο θα συσσωρεύουν στρατηγικές αποτυχίες. Μέχρι να επέλθει η ολοκληρωτική κατάρρευση του υφιστάμενου δυτικού οικοδομήματος... Ο κόσμος έχει αλλάξει μορφή. Η Κίνα και η Ρωσία έχουν διαμορφώσει έναν ισχυρό άξονα ευρασιατικής ανάσχεσης, περιφερειακές δυνάμεις όπως η Τουρκία και το Ιράν διεκδικούν ζωτικό χώρο με κάθε κόστος, και ο Παγκόσμιος Νότος γυρίζει επιδεικτικά την πλάτη στα δυτικά κελεύσματα.
Οι ηγεσίες που αδυνατούν να κατανοήσουν τα όρια της ισχύος τους, που αρνούνται να μπουν στη θέση του αντιπάλου και που εγκλωβίζονται σε ηθικολογικά αφηγήματα την ώρα που ασκούν ωμή και συχνά υποκριτική πολιτική, δεν κινδυνεύουν απλώς να χάσουν την παρτίδα στη γεωπολιτική σκακιέρα. Κινδυνεύουν να ανατινάξουν το τραπέζι.
Ύβρις - Άτη - Νέμεσις - Τίσις
Το να παίζεις ζάρια στο χείλος του παγκόσμιου αφανισμού δεν συνιστά στρατηγική, αλλά Ύβρη. Η Ιστορία των αυτοκρατοριών έχει αποδείξει πως, όταν οι ηγεσίες ερωτεύονται την ίδια τους την τύφλωση (Άτη) και πορεύονται με την ψευδαίσθηση πως ο γκρεμός θα κάνει πίσω, η Νέμεση δεν αργεί. Και τότε, η Τίση (πτώση), δεν είναι απλώς μια πιθανότητα. Είναι ο εκκωφαντικός κρότος ενός συστήματος που καταρρέει υπό το βάρος της υπεροψίας του.
Πηγή: i-epikaira.blogspot.com
**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου