Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία ο Ήλιος ήταν Τιτανίδης, παιδί του Υπερίωνα και της Θείας. Είχε δύο αδελφές. Την Σελήνη και την Ηώ. Πολλές φορές ταυτίζεται με τον Θεό Απόλλωνα. Στην Αιγυπτιακή μυθολογία ο ηλιακός θεός ήταν ο Όρος ενώ στη Κέλτικη ο Θεός του Φωτός ήταν ο Μπελένους.
Η ημερομηνία του θερινού ηλιοστάσιου ήταν σημαντική για την καθοδήγηση των ανθρώπων ώστε να οργανωθούν για τη συγκομιδή και των καλλιεργειών τους. Παράλληλα, τους έδινε τη δυνατότητα να γιορτάσουν αν η παραγωγή των προϊόντων ήταν ικανοποιητική και να τελέσουν γάμους μεταξύ των σεβαστών οικογενειών των πρώτων κοινωνιών.
Αυτά συνέβαιναν κάθε χρόνο μεταξύ 20 και 21 Ιουνίου. Το διάστημα αυτό, ο Ήλιος βρίσκεται στο υψηλότερο σημείο του ουρανού στο βόρειο ημισφαίριο. Έτσι, παρατηρείται η μεγαλύτερη μέρα του χρόνου για το βόρειο ημισφαίριο (θερινό ηλιοστάσιο, το λιοτρόπι, όπως το λέει ο λαός) και αντιστρόφως η μικρότερη ημέρα για το νότιο ημισφαίριο. Για το Βόρειο Ημισφαίριο είναι η επίσημη έναρξη του καλοκαιριού και για το Νότιο Ημισφαίριο του χειμώνα.
Η λέξη ηλιοστάσιο δηλώνει την «ακινησία του Ήλιου». προέρχεται από το «ήλιος» και το «στέκομαι»/«στάση» επειδή κοντά στα ηλιοστάσια (λίγες ημέρες πριν ή μετά) ο Ήλιος φαίνεται να επιβραδύνει τη φαινομενική κίνησή του προς τα βόρεια ή προς τα νότια (κίνηση στην απόκλιση), μέχρι που την ημέρα του ηλιοστασίου αυτή η κίνηση μηδενίζεται και αντιστρέφεται. Εξίσου ορθό ετυμολογικά είναι και το συνώνυμο «ηλιοτρόπιο» ή «λιτρόπι» (έτσι χαρακτηρίζει τη μεγαλύτερη μέρα του έτους η λαϊκή παράδοση).
Την ίδια σημασία έχει και η αγγλική λέξη solstice, η οποία έχει λατινική προέλευση. Προέρχεται από το λατινικό solstitium (από το λατινικό sol που σημαίνει ήλιος και το sistĕre, απαρέμφατο του sistō που σημαίνει τοποθετούμαι, στέκομαι).
Τα αρχαία γερμανικά φύλλα το αποκαλούσαν «Litha», αν και σύμφωνα με αναλυτές η λέξη είναι σαξονική ή κέλτικη και χαρακτήριζε τις εορτές προς τιμή του θεού Ήλιου, ο οποίος καθισμένος στο θρόνο του κυριαρχούσε. Την ημέρα εκείνη οι αρχαίοι Δρυίδες γιόρταζαν την ένωση του «Ουρανού και της Γης» και στο σύμπαν επικρατούσε η απόλυτη αρμονία. Άναβαν τεράστιες φωτιές και ξόρκιζαν το κακές δυνάμεις όλη τη νύχτα. Λέγεται ότι συγκεντρώνονταν στα ερείπια του Stonehenge, την ανατολή της μεγαλύτερης ημέρας του έτους, τα οποία αποτελούσαν χώρο λατρείας.
Στην αρχαία Αθήνα, το αθηναϊκό ημερολόγιο είχε σαν αφετηρία την πρώτη νέα σελήνη μετά το θερινό ηλιοστάσιο. Ο πρώτος μήνας του Αττικού Ημερολογίου ήταν ο μήνας Εκατομβαιών, αντιστοιχούσε με το χρονικό διάστημα από 23 Ιουνίου έως 23 Ιουλίου και ήταν αφιερωμένος στον Απόλλωνα, θεός του φωτός, προστάτης των τεχνών και της μαντείας (γι΄αυτό πιστεύεται ότι το θερινό ηλιοστάσιο είναι άμεσα συνυφασμένο με τη μαντική τέχνη). Στην διάρκεια αυτού του μήνα λάμβαναν χώρα οι Ολυμπιακοί αγώνες κάθε τέσσερα χρόνια. Οι Σπαρτιάτες τελούσαν τα Υακίνθεια προς τιμή του Υάκινθου τον οποίον άθελά του σκότωσε ο θεός Απόλλων κτυπώντας τον με τον δίσκο. Οι Λακεδαιμόνιοι σύμφωνα με τον Ξενοφώντα διέκοπταν ακόμη και τις εκστρατείες τους για να λάβουν μέρος στις εορτές αυτές.
Στην αρχαία Ελλάδα γιόρταζαν κατά το θερινό Ηλιοστάσιο την ανάσταση της Κόρης της Δήμητρας, Περσεφόνης και δόξαζαν τον Διόνυσο, ως ελευθερωτή των ανθρωπίνων ψυχών. Η Περσεφόνη είναι η ψυχή της Γης, η οποία πέρασε απ’ όλες τις καταστάσεις των τεσσάρων εποχών και κατόπιν ανέβηκε στον Όλυμπο, αφού ενώθηκε με τον Διόνυσο και έτσι θα ζήσει μαζί του την αιώνια νεότητα και ευθυμία.
Στη Σουηδία, το θερινό ηλιοστάσιο ονομαζόταν «Midsommar» (σουηδικά: midsommarstång) και εορταζόταν ως γιορτή γονιμότητος από την εποχή των Βίκινγκ. Έχοντας ως αφορμή τους συγκεκριμένους εορτασμούς, ο Αμερικανικής καταγωγής Σουηδός σκηνοθέτης και σεναριογράφος Άρι Άστερ στη νέα του ταινία με τίτλο «Midsommar» (θα κυκλοφορήσει τον Ιούλιο) αφηγείται την ιστορία των διακοπών ενός ζευγαριού που ταξιδεύει στη Σουηδία για να παρακολουθήσει το φεστιβάλ του θερινού ηλιοστασίου και καταλήγει σε ένα τρομαχτικό παιχνίδι επιβίωσης εναντίον μιας παγανιστικής αίρεσης.
Ο λαογράφος Γεώργιος Μέγας έγραφε:«`Οτι μία νέα χρονική περίοδος αρχίζει με την 24ην Ιουνίου το γνωρίζουν και οι άνθρωποι του λαού: «είναι λιτρόπι» λέγουν, δηλ. ημέρα των θερινών τροπών του ηλίου και δι' αυτό τον Ιωάννην Πρόδρομον, του οποίου το Γενέθλιον εορτάζεται την ημέραν αυτήν, εις μερικούς τόπους, όπως εις την Κύμην, την Κύθνον, την Λέσβον, την Σινώπην, την Οινόην, τον ονομάζουν Αϊγιάννη «Λιοτροπιόν» ή Αλιτροπιόν ή του Λουτρόπου. Επικρατεί μάλιστα η πίστις ότι ο ήλιος της ημέρας αυτής «τρέμει ή γυρίζει και είναι θαμπερός».
Μετά το θερινό ηλιοστάσιο και άμεσα συνδεδεμένο μ΄αυτό είναι η γενέθλιος εορτή του Αϊ-Γιάννη του Πρόδρομου: «Τ’ Αϊ-Γιαννιού του Λαμπαδάρη», εξ ου και το όνομα που δίνεται στον Ιούνιο «Αϊ-γιαννίτης» ή «Αγιογιαννίτης». Η Ορθόδοξη Εκκλησία εορτάζει τα γενέθλια μόνο τριών Προσώπων: της Υπεραγίας Θεοτόκου, του Προδρόμου και του Ιησού Χριστού.
Με τη γενέθλιο εορτή του Ιωάννη του Βαφτιστή Ορθόδοξοι, Καθολικοί και Προτεστάντες ουσιαστικά προσπάθησαν να προσυλητίσουν τα παγανιστικά ευρωπαϊκά φύλα και να αντικαταστήσουν τους προχριστιανικούς εορτασμούς.
Στην Ελλάδα, η γιορτή του είναι ταυτισμένη με δύο κύκλους εθίμων: με τον Κλήδονα αλλά και με τις φωτιές που ανάβονται την παραμονή της εορτής, απ' όπου προέρχονται και οι προσωνυμίες «Φανιστής» αλλά και «Ριγανάς» επειδή εκείνη την ημέρα μάζευαν ρίγανη.Ο Άι-Γιάννης λέγεται και Ριζικάρης, αφού η παράδοση λέει ότι φέρνει τύχη και γι' αυτό έπρεπε από την παραμονή οι κάτοικοι του χωριού να έχουν τακτοποιήσει όλες τις οικιακές δουλειές τους.
Το προσωνύμιο «Κλήδονας» προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη «κλήδων» (από την εποχή του Ομήρου) που σημαίνει προγνωστικός ήχος και χρησιμοποιούνταν για να περιγράψει τον συνδυασμό των τυχαίων και ασυνάρτητων λέξεων κατά τη διάρκεια μαντικής τελετής. Ουσιαστικά, ο «Kλήδονας» σχετίζεται με μια λαϊκή μαντική διαδικασία, η οποία λέγεται ότι αποκαλύπτει στις άγαμες κοπέλες την ταυτότητα του μελλοντικού τους συζύγου.
Σύμφωνα με το έθιμο, την παραμονή του Αϊ-Γιαννιού, οι ανύπαντρες κοπέλες μαζεύονται σε ένα από τα σπίτια του χωριού και μία από αυτές πηγαίνει στο πηγάδι να φέρει το «αμίλητο νερό» και στη διαδρομή μέχρι το σπίτι δεν πρέπει να μιλήσει σε κανέναν.
Στο σπίτι το νερό μπαίνει σε πήλινο δοχείο, στο οποίο η κάθε κοπέλα ρίχνει ένα προσωπικό της αντικείμενο, τα λεγόμενα ριζικάρια και στη συνέχεια σκεπάζουν το δοχείο με κόκκινο ύφασμα και το δένουν ενώ παράλληλα προσεύχονται στον Αϊ Γιάννη και τοποθετούν το δοχείο σε ανοιχτό χώρο, όπου μένει όλη νύχτα. Την ίδια εκείνη νύχτα λέγεται ότι τα κορίτσια θα δουν στα όνειρά τους το μελλοντικό τους σύζυγο. Εδώ θα πρέπει να σημειώσουμε ότι και την παραμονή της Αγίας Αγνής ( η Καθολική Εκκλησία την εορτάζει στις 21 Ιουνίου) η οποία συνδέεται με την φωτιά, οι άγαμες κοπέλες μπορούσαν να ονειρευτούν τον μελλοντικό τους σύζυγο. Ένα έθιμο που συνδέεται άμεσα με το παραμύθι της Σταχτοπούτας και την ενασχόλησή της με την Εστία του σπιτιού και τις στάχτες.
Ένα ανάλογο είδος μύησης ενδεχομένως να ήταν και το ξαφνικό ξέσπασμα χορευτικής μανίας που έκανε τους ανθρώπους στους δρόμους του Άαχεν να βιώσουν παραισθήσεις και να αρχίσουν να πηδούν και να συσπώνται ανεξέλεγκτα μέχρι να καταρρεύσουν από εξάντληση. Το περιστατικό σημειώθηκε στις 24 Ιουνίου του 1374. Σύμφωνα με ιστορικούς πρόκειται για την πρώτη επίσημη καταγραφή του Danse Macabre ή αλλιώς ο χορός του Θανάτου. Το 1374, βρισκόμαστε στην αρχή του ύστερου Μεσαίωνα, όπου η κλιματική αλλαγή οδήγησε σε μια ακολουθία από αποτυχημένες σοδειές και προκάλεσε πολλά εκατομμύρια θανάτους από υποσιτισμό. Ταυτόχρονα οι συνθήκες υγιεινής σε συνδυασμό με την υγρασία οδήγησαν στο ξέσπασμα του Μεγάλου Λιμού και αργότερα του Μαύρου Θανάτου. Σε κάποιες περιπτώσεις το συγκεκριμένο περιστατικό έχει συνδεθεί με το παραμύθι «Ο Μαγικός Αυλός» στην γερμανική πόλη Χάμελιν που έλαβε χώρα στις 26 Ιουνίου αλλά ιστορικοί πιστεύουν ότι απλά τα δυο γεγονότα μπερδεύτηκαν με τη πάροδο του χρόνου.
Σημείωση: Το άρθρο δημοσιεύτηκε στη στήλη της συγγραφέως στη Huffpost Greece











