ΜΕΡΟΣ 9: Ο ΠΟΛΙΤΗΣ ΣΤΗΝ ΑΠΟΣΥΝΘΕΣΗ - ΤΟ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΚΟΣΤΟΣ
Μέχρι τώρα μιλήσαμε για κράτη, μπλοκ, αλυσίδες εφοδιασμού, γεωπολιτικές στρατηγικές. Αλλά η αποσύνθεση δεν συμβαίνει σε χάρτες και διαγράμματα. Συμβαίνει στη ζωή των ανθρώπων. Στο άγχος που δεν εξηγείται, στον θυμό που δεν βρίσκει στόχο, στην αίσθηση ότι ο κόσμος γλιστράει κάτω από τα πόδια μας χωρίς να μπορούμε να κάνουμε τίποτα.
α. Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΑΒΕΒΑΙΟΤΗΤΑΣ
Η οικονομία του «μόλις τα βγάζω πέρα»: Για τη μεσαία τάξη της Δύσης - και όχι μόνο - οι τελευταίες δεκαετίες ήταν μια αργή διάβρωση. Οι μισθοί στασιμοποιήθηκαν, το κόστος ζωής αυξήθηκε, η ιδιοκατοίκηση έγινε όνειρο, η σύνταξη αβεβαιότητα. Η πανδημία και ο πληθωρισμός επιτάχυναν αυτό που ήδη συνέβαινε. Ο μέσος άνθρωπος δεν χρειάζεται να διαβάσει γεωπολιτικές αναλύσεις για να καταλάβει ότι κάτι δεν πάει καλά. Το νιώθει στο πορτοφόλι του, στον ύπνο του, στο άγχος των παιδιών του.
Η κατάρρευση του σχεδιασμού: Οι προηγούμενες γενιές μπορούσαν να σχεδιάσουν. Σπουδές, δουλειά, σπίτι, οικογένεια, σύνταξη - μια σχετικά προβλέψιμη πορεία. Σήμερα, το μέλλον είναι αδιαπέραστο. Ποιο επάγγελμα θα υπάρχει σε δέκα χρόνια; Ποια πόλη θα είναι βιώσιμη; Ποια χώρα θα είναι ασφαλής; Η αβεβαιότητα δεν είναι πλέον εξαίρεση - είναι η νόρμα. Και ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν είναι σχεδιασμένος για μόνιμη αβεβαιότητα.
Η κούραση της επαγρύπνησης: Πανδημία, πόλεμος, ενεργειακή κρίση, κλιματική καταστροφή, πολιτική αστάθεια, τεχνητή νοημοσύνη που απειλεί θέσεις εργασίας. Κάθε χρόνο και μια νέα κρίση, κάθε μήνας και μια νέα ανησυχία. Ο ανθρώπινος οργανισμός δεν αντέχει διαρκή κατάσταση συναγερμού. Το αποτέλεσμα είναι ένα παράδοξο: ταυτόχρονη υπερ-ενημέρωση και αποσύνδεση. Οι άνθρωποι παρακολουθούν τα πάντα και δεν αντιδρούν σε τίποτα. Η κούραση μετατρέπεται σε παραίτηση.
β. Η ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΣΥΝΘΕΣΗΣ
Η απώλεια του νοήματος: Ο άνθρωπος δεν ζει μόνο με ψωμί. Χρειάζεται νόημα - μια αφήγηση για το ποιος είναι, πού ανήκει, προς τα πού πάει. Η μετα-πολεμική Δύση είχε μια τέτοια αφήγηση: πρόοδος, δημοκρατία, ευημερία, τα παιδιά θα ζήσουν καλύτερα από τους γονείς. Αυτή η αφήγηση κατέρρευσε. Δεν αντικαταστάθηκε από κάτι άλλο - απλώς εξαφανίστηκε. Το κενό νοήματος είναι ίσως η βαθύτερη κρίση της εποχής μας.
Η διάσπαση της κοινότητας: Οι παραδοσιακοί δεσμοί κοινότητας - οικογένεια, γειτονιά, εκκλησία, συντεχνία, τοπική κοινωνία - αποδυναμώθηκαν δραματικά τις τελευταίες δεκαετίες. Η παγκοσμιοποίηση και η ψηφιοποίηση υποσχέθηκαν νέες μορφές σύνδεσης. Αντ' αυτού, παρέδωσαν μοναξιά σε μαζική κλίμακα. Ο μέσος άνθρωπος έχει περισσότερες «επαφές» και λιγότερους πραγματικούς φίλους. Περισσότερη «επικοινωνία» και λιγότερη κατανόηση. Η μοναξιά έχει γίνει επιδημία - κυριολεκτικά, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας.
Η αίσθηση της ανικανότητας: Τίποτα δεν εξουθενώνει περισσότερο από την αίσθηση ότι δεν μπορείς να επηρεάσεις τη ζωή σου. Και αυτή είναι η κυρίαρχη εμπειρία της εποχής μας. Η οικονομία αποφασίζεται σε boardrooms πολυεθνικών και κεντρικές τράπεζες. Η πολιτική ελέγχεται από ελίτ που φαίνονται αποκομμένες από την πραγματικότητα. Οι αλγόριθμοι καθορίζουν τι βλέπεις, τι αγοράζεις, ίσως και τι πιστεύεις. Το άτομο αισθάνεται πιόνι σε ένα παιχνίδι που δεν κατανοεί και δεν μπορεί να επηρεάσει.
γ. Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΟΥ ΘΥΜΟΥ
Από την απάθεια στην οργή: Όταν η κούραση και η ανικανότητα συσσωρεύονται, το αποτέλεσμα δεν είναι πάντα παραίτηση. Συχνά είναι θυμός. Ένας θυμός διάχυτος, χωρίς σαφή στόχο, που αναζητά διέξοδο. Η πολιτική του 21ου αιώνα είναι σε μεγάλο βαθμό η πολιτική αυτού του θυμού.
Ο λαϊκισμός ως συμπτώμα: Trump, Brexit, Λε Πεν, Meloni, Orbán, Bolsonaro, AfD - ο λαϊκισμός δεν είναι η αιτία της κρίσης, είναι το σύμπτωμά της. Προσφέρει αυτό που οι παραδοσιακές πολιτικές δυνάμεις αδυνατούν: αναγνώριση του θυμού, απλές εξηγήσεις, σαφείς εχθρούς. «Φταίνε οι μετανάστες, οι ελίτ, οι παγκοσμιοποιητές, η woke agenda, η Ευρώπη, το σύστημα.» Πολλές φορές τα επιχειρήματά τους είναι πολύ κοντά στην αλήθεια. Η υπόσχεση είναι πάντα η ίδια: «Εμείς θα σας δώσουμε πίσω τον έλεγχο.»
Γιατί ο θυμός δεν βρίσκει διέξοδο: Το πρόβλημα είναι ότι ο λαϊκισμός δεν μπορεί να εκπληρώσει τις υποσχέσεις του σε μια κοινωνία παγκοσμιοποίησης. Ο κόσμος είναι όντως πολύπλοκος. Οι εξαρτήσεις είναι όντως παγκόσμιες. Τα προβλήματα δεν λύνονται με σλόγκαν ή με εναν ηγέτη απομονωμένο από τα υπόλοιπα κράτη. Όταν ο λαϊκιστής ηγέτης αναλαμβάνει την εξουσία και αποτυγχάνει να αλλάξει την πραγματικότητα, ο θυμός δεν εξαφανίζεται , βαθαίνει σε κυνισμό. Είναι ένας φαύλος κύκλος χωρίς εμφανή έξοδο.
Η βία ως έσχατη διέξοδος: Όταν ο θυμός δεν βρίσκει πολιτική έκφραση, βρίσκει άλλες διεξόδους. Η άνοδος της πολιτικής βίας σε πολλές δυτικές κοινωνίες επιθέσεις σε πολιτικούς, mass shootings, εξεγέρσεις δεν είναι τυχαία. Είναι το σύμπτωμα μιας κοινωνίας όπου το πολιτικό σύστημα αδυνατεί να διοχετεύσει και να επεξεργαστεί τη δυσαρέσκεια. Πολλές φορές μάλιστα η αδιαφορία του πολιτικού συστήματος για την ευζωία των κατοικων της χώρας προκαλεί μεγάλες αντιδράσεις.
Εδώ θα πρέπει να προσθέσουμε και τη νόθευση της λαϊκής ψήφου, τις υποκινούμενες "λαϊκές εξεγέρσεις" και τις εξωτερικές ωμές παρεμβάσεις στην πολιτική ζωή κρατών, στο όνομα της "δημοκρατίας".
δ. ΟΙ ΓΕΝΙΕΣ ΤΗΣ ΑΠΟΣΥΝΘΕΣΗΣ
Οι Boomers - η γενιά της άρνησης: Μεγάλωσαν στην εποχή της μεταπολεμικής ανάπτυξης, είδαν τη νίκη στον Ψυχρό Πόλεμο, απόλαυσαν την παγκοσμιοποίηση. Πολλοί αρνούνται να αποδεχτούν ότι ο κόσμος που γνώριζαν δεν υπάρχει πλέον. Η άρνηση είναι ψυχολογικά κατανοητή - αλλά πολιτικά καταστροφική όταν αυτή η γενιά κατέχει ακόμα την εξουσία και τον πλούτο.
Η Γενιά X - οι παγιδευμένοι στη μέση: Πολύ νέοι για να απολαύσουν πλήρως την παλιά σταθερότητα, πολύ μεγάλοι για να ξεκινήσουν από την αρχή. Πολλοί βρίσκονται στριμωγμένοι ανάμεσα σε γηράσκοντες γονείς που χρειάζονται φροντίδα και παιδιά που δεν μπορούν να αυτονομηθούν. Είναι η σιωπηλή γενιά υπερβολικά κουρασμένη για να διαμαρτυρηθεί.
Οι Millennials - η γενιά της χαμένης υπόσχεσης: Τους είπαν ότι αν σπουδάσουν και δουλέψουν σκληρά, θα πετύχουν. Αποφοίτησαν σε κρίσεις, βρήκαν δουλειές χωρίς προοπτική, αδυνατούν να αγοράσουν σπίτι, αναβάλλουν την δημιουργία οικογένειας και παιδιά. Είναι η πρώτη γενιά μετά τον Β παγκόσμιο πόλεμο που θα ζήσει χειρότερα από τους γονείς της. Ο θυμός τους είναι βαθύς, αλλά συχνά εσωτερικευμένος - μετατρέπεται σε κατάθλιψη, άγχος, κυνισμό.
Η Gen Z - η γενιά της ανασφάλειας: Μεγάλωσαν με την κλιματική κρίση ως αφήγημα, την πανδημία ως εμπειρία, τις οθόνες ως κύρια κοινωνικοποίηση. Δεν έχουν γνωρίσει σταθερότητα η αβεβαιότητα είναι το μόνο «κανονικό» που ξέρουν. Παραδόξως, αυτό μπορεί να τους δώσει και ένα πλεονέκτημα: δεν έχουν ψευδαισθήσεις να χάσουν. Αλλά η κρίση ψυχικής υγείας σε αυτή τη γενιά είναι ήδη εμφανής και ανησυχητική.
ε. ΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΑΠΟΦΥΓΗΣ
Όταν η πραγματικότητα είναι αφόρητη, ο άνθρωπος αναζητά διαφυγή.
Η ψηφιακή αποσύνδεση: Οθόνες, streaming, gaming, social media - μια ατέλειωτη προσφορά ψυχαγωγίας που λειτουργεί ως αναισθητικό. Δεν είναι τυχαίο ότι οι βιομηχανίες της «διασκέδασης» ανθούν ενώ όλα τα άλλα καταρρέουν. Η αποσύνδεση δεν είναι αδυναμία - είναι μηχανισμός επιβίωσης. Αλλά είναι και παγίδα.
Οι θεωρίες συνωμοσίας: Όταν ο κόσμος φαίνεται χαοτικός και ακατανόητος, οι θεωρίες συνωμοσίας προσφέρουν παραδόξως... παρηγοριά. Αν υπάρχει μια σκοτεινή ελίτ που ελέγχει τα πάντα, τουλάχιστον κάποιος ελέγχει κάτι. Το χάος αποκτά νόημα έστω και παρανοϊκό. Η έκρηξη των θεωριών συνωμοσίας είναι σύμπτωμα βαθιάς αποξένωσης και απώλειας εμπιστοσύνης στους θεσμούς. Πολλές φορές, φυσικά το σύστημα καλύπτει σκοτεινά κομμάτια του με θεωρίες συνωμοσίας για να αποπροσανατολίσει και να γελοιοποιήσει όσους ψάχνουν να τα ανακαλύψουν.
Η ριζοσπαστικοποίηση: Για κάποιους, η διέξοδος είναι η ριζοσπαστικοποίηση - πολιτική, θρησκευτική, ιδεολογική. Η ακραία ιδεολογία προσφέρει αυτό που λείπει: βεβαιότητα, ταυτότητα, κοινότητα, νόημα, εχθρό. Δεν είναι τυχαίο ότι ο εξτρεμισμός δεξιός, αριστερός, θρησκευτικός ανθεί σε εποχές αποσύνθεσης.
Η εσωστρέφεια: Άλλοι αποσύρονται. Εστιάζουν στον εαυτό τους, την ψυχολογία τους, το wellness, τη «βελτιστοποίηση» του σώματος και του μυαλού τους. Δεν είναι απαραίτητα κακό - η αυτοφροντίδα έχει αξία. Αλλά όταν γίνεται μαζικό φαινόμενο, σηματοδοτεί μια κοινωνία που έχει εγκαταλείψει τη συλλογική δράση.
στ. ΤΟ ΑΟΡΑΤΟ ΚΟΣΤΟΣ
Η κρίση ψυχικής υγείας: Κατάθλιψη, άγχος, αυτοκτονίες όλα αυξάνονται, ειδικά στους νέους. Δεν είναι προσωπική αδυναμία. Είναι η λογική αντίδραση σε έναν κόσμο που προσφέρει ολοένα λιγότερη ασφάλεια και νόημα. Η ψυχική υγεία έγινε κρίση δημόσιας υγείας - αλλά τα συστήματα υγείας δεν είναι σχεδιασμένα να την αντιμετωπίσουν σε αυτή την κλίμακα.
Η δημογραφική κατάρρευση: Οι νέοι δεν κάνουν παιδιά. Όχι επειδή δεν θέλουν - οι έρευνες δείχνουν ότι θέλουν περισσότερα από όσα αποκτούν. Αλλά πώς να κάνεις παιδιά όταν δεν έχεις σταθερή δουλειά, σπίτι, ή βεβαιότητα για το μέλλον; Η δημογραφική κατάρρευση της Δύσης (και ολοένα περισσότερο και της Ασίας) είναι η πιο ξεκάθαρη ψήφος δυσπιστίας στο μέλλον. Είναι μια κοινωνία που αρνείται να αναπαραχθεί.
Η διάβρωση της εμπιστοσύνης: Εμπιστοσύνη στους πολιτικούς; Κατακρημνισμένη. Στα ΜΜΕ; Κατακρημνισμένη. Στους επιστήμονες; Διαβρωμένη. Στους γείτονες; Μειωμένη. Στο μέλλον; Ανύπαρκτη. Χωρίς εμπιστοσύνη, δεν μπορεί να υπάρξει συλλογική δράση. Και χωρίς συλλογική δράση, τα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε είναι αδύνατο να επιλυθούν. Η διάβρωση της εμπιστοσύνης είναι ίσως το πιο επικίνδυνο σύμπτωμα της αποσύνθεσης.
Η αποσύνθεση δεν είναι κάτι που «συμβαίνει εκεί έξω» - σε πρωτοσέλιδα και αίθουσες διαπραγματεύσεων. Είναι κάτι που ζούμε καθημερινά, στο σώμα και στο μυαλό μας.
Ο σύγχρονος άνθρωπος καλείται να λειτουργεί κανονικά σε έναν κόσμο που δεν είναι καθόλου κανονικός. Να σχεδιάζει το μέλλον σε έναν κόσμο χωρίς ορατό μέλλον. Να εμπιστεύεται θεσμούς που τον έχουν απογοητεύσει. Να παραμένει αισιόδοξος ενώ τα δεδομένα δεν δικαιολογούν αισιοδοξία.
Το κόστος αυτής της ασυμφωνίας πληρώνεται σε άγχος, σε κατάθλιψη, σε θυμό, σε αποξένωση, σε δημογραφική κατάρρευση, σε πολιτική δυσλειτουργία.
Η αποσύνθεση, τελικά, δεν είναι μόνο γεωπολιτική. Είναι υπαρξιακή.
Και το ερώτημα που μένει είναι: μπορούμε να βρούμε νόημα, σύνδεση και σκοπό σε έναν κόσμο που φαίνεται να χάνει και τα τρία;
ΜΕΡΟΣ 10: ΤΙ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΓΙΝΕΙ - ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΧΩΡΙΣ ΨΕΥΔΑΙΣΘΗΣΕΙΣ
Αν η ανάλυση σταματούσε εδώ, θα ήταν απλώς μια καταγραφή καταστροφής. Αλλά η κατανόηση έχει αξία μόνο αν οδηγεί σε δράση. Όχι σε ουτοπικές λύσεις που υποθέτουν ότι «αν όλοι συνεργαστούμε» θα σωθεί ο κόσμος. Αλλά σε ρεαλιστικές στρατηγικές για όσους θέλουν να περάσουν αυτή τη μετάβαση όρθιοι.
Η αποσύνθεση δεν είναι πρόβλημα που «λύνεται». Είναι συνθήκη που διαχειρίζεται. Και η διαχείριση ξεκινά από την αποδοχή: ο κόσμος που γνωρίζαμε δεν επιστρέφει. Το ερώτημα είναι τι χτίζουμε στη θέση του.
α. ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΚΡΑΤΟΥΣ: Η ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΗΣ ΕΠΙΒΙΩΣΗΣ
Τα κράτη που θα τα καταφέρουν δεν θα είναι απαραίτητα τα πιο ισχυρά. Θα είναι τα πιο προσαρμοστικά.
Στρατηγική αυτάρκεια στα βασικά: Όχι αυτάρκεια σε όλα - αυτό είναι αδύνατο και αναποτελεσματικό. Αλλά στα κρίσιμα: ενέργεια, τρόφιμα, φάρμακα, βασική τεχνολογία. Κάθε κράτος πρέπει να απαντήσει: «Αν αύριο κλείσουν τα σύνορα, μπορούμε να επιβιώσουμε για έξι μήνες;» Αν η απάντηση είναι όχι, υπάρχει δουλειά να γίνει.
Διπλωματική ευελιξία: Η εποχή των απόλυτων συμμαχιών τελειώνει. Τα κράτη που θα επιβιώσουν θα είναι αυτά που μπορούν να διατηρούν σχέσεις με πολλαπλούς παίκτες χωρίς να γίνονται υποτελή σε κανέναν. Η Τουρκία, με όλα τα προβλήματά της, δείχνει πώς μια μεσαία δύναμη μπορεί να παίζει με όλους. Η Ελλάδα, αν είχε στρατηγική βάθος, θα μπορούσε να κάνει κάτι ανάλογο.
Επένδυση στη συνοχή: Η κοινωνική συνοχή είναι στρατηγικό πλεονέκτημα. Κράτη που διχάζονται εσωτερικά είναι ευάλωτα εξωτερικά. Αυτό σημαίνει μείωση ανισοτήτων, αντιμετώπιση της κρίσης στέγης και εργασίας, επανοικοδόμηση εμπιστοσύνης στους θεσμούς. Δεν είναι «κοινωνική πολιτική» - είναι εθνική ασφάλεια.
Αποκέντρωση και ανθεκτικότητα: Τα υπερ-συγκεντρωτικά συστήματα είναι εύθραυστα. Μια κυβερνοεπίθεση στο κέντρο παραλύει τα πάντα. Η αποκέντρωση - ενεργειακή, διοικητική, οικονομική - δημιουργεί πλεονασμό. Ο πλεονασμός φαίνεται «αναποτελεσματικός» σε καλές εποχές. Σε κρίσεις, σώζει.
Ειδικά για την Ελλάδα: Η γεωγραφική θέση είναι ταυτόχρονα ευπάθεια και ευκαιρία. Ενεργειακός κόμβος, ναυτιλιακή δύναμη, τουριστικός προορισμός, γεωργική δυνατότητα (αναξιοποίητη), πύλη προς τρεις ηπείρους. Η στρατηγική δεν είναι να γίνουμε μεγάλη δύναμη - είναι να γίνουμε απαραίτητοι σε πολλούς.
β. ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ: Η ΕΠΑΝΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΤΟΥ ΤΟΠΙΚΟΥ
Αν το εθνικό επίπεδο φαίνεται μακρινό και το παγκόσμιο αδύνατο, το τοπικό είναι εκεί όπου μπορεί να γίνει πραγματική διαφορά.
Τοπικά δίκτυα αλληλεγγύης: Όχι αφηρημένη «αλληλεγγύη» συγκεκριμένα δίκτυα ανθρώπων που μπορούν να στηρίξουν ο ένας τον άλλον. Γείτονες που γνωρίζονται, ανταλλάσσουν υπηρεσίες, προσέχουν τους ηλικιωμένους, μοιράζονται πόρους. Η πανδημία έδειξε ότι όπου υπήρχαν τέτοια δίκτυα, οι κοινότητες άντεξαν καλύτερα.
Τοπική παραγωγή: Όχι ρομαντική επιστροφή στη γη αλλά στρατηγική ενίσχυση της τοπικής παραγωγής τροφίμων, ενέργειας, βασικών αγαθών. Οι αγορές παραγωγών, οι συνεταιρισμοί, οι κοινότητες ενέργειας δεν είναι νοσταλγία. Είναι υποδομή ανθεκτικότητας. Όταν οι παγκόσμιες αλυσίδες σπάνε, το τοπικό γίνεται σωσίβιο.
Θεσμοί εμπιστοσύνης: Η κρίση εμπιστοσύνης είναι παγκόσμια, αλλά η εμπιστοσύνη χτίζεται τοπικά. Σχολεία που λειτουργούν, τοπικές αρχές που ανταποκρίνονται, οργανώσεις που κάνουν αυτό που λένε. Κάθε θεσμός που αποδεικνύει ότι «δουλεύει» είναι μια μικρή νίκη ενάντια στον κυνισμό.
Κοινότητες σκοπού: Πέρα από τη γεωγραφική εγγύτητα, οι άνθρωποι χρειάζονται κοινότητες νοήματος. Θρησκευτικές, πολιτιστικές, επαγγελματικές, ιδεολογικές - χώροι όπου μοιράζονται κάτι πέρα από τη γειτνίαση. Η μοναξιά της εποχής μας δεν θεραπεύεται με apps. Θεραπεύεται με πραγματική ανήκειν.
γ. ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΑΤΟΜΟΥ: ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΧΩΡΙΣ ΠΑΡΑΝΟΙΑ
Η ατομική προετοιμασία δεν σημαίνει bunker στο βουνό και κονσέρβες για δέκα χρόνια. Σημαίνει ρεαλιστική ενίσχυση της προσωπικής ανθεκτικότητας.
Οικονομική ανθεκτικότητα:
Αποφυγή υπερχρέωσης το χρέος είναι ευπάθεια σε αστάθεια
Διαφοροποίηση εισοδήματος όπου είναι δυνατόν μη εξάρτηση από μία πηγή
Αποθεματικό έκτακτης ανάγκης - έστω και μικρό, κάνει διαφορά
Δεξιότητες που έχουν αξία σε πολλαπλά σενάρια η υπερ-ειδίκευση είναι ρίσκο
Πρακτική προετοιμασία (χωρίς παράνοια):
Βασικά αποθέματα για 2-4 εβδομάδες (τρόφιμα, νερό, φάρμακα) όχι για την αποκάλυψη, αλλά για ρεαλιστικές διακοπές εφοδιασμού σε περιόδους κρίσεων.
Βασικές δεξιότητες: πρώτες βοήθειες, στοιχειώδης επισκευή, κηπουρική
Γνώση του τοπικού περιβάλλοντος: πού υπάρχει νερό, ποιοι είναι οι γείτονες, πώς λειτουργεί η περιοχή
Έγγραφα και πληροφορίες ασφαλισμένα ψηφιακά και φυσικά αντίγραφα
Ψυχολογική ανθεκτικότητα:
Αποδοχή της αβεβαιότητας ως συνθήκης, όχι ως προσωρινού προβλήματος
Περιορισμός της υπερ-ενημέρωσης - η συνεχής κατανάλωση ειδήσεων δεν είναι ενημέρωση, είναι άγχος
Επένδυση σε σχέσεις - οι άνθρωποι που έχεις δίπλα σου είναι η πιο σημαντική «υποδομή»
Εύρεση νοήματος πέρα από την κατανάλωση - η κρίση νοήματος δεν λύνεται με περισσότερα πράγματα
Φυσική υγεία: Ακούγεται προφανές, αλλά δεν είναι. Ένα υγιές σώμα αντέχει περισσότερα - στρες, ασθένεια, έλλειψη. Η επένδυση στην υγεία είναι επένδυση στην ανθεκτικότητα. Όχι νευρωτική εμμονή με το wellness βασική φροντίδα, κίνηση, ύπνος, μέτρια διατροφή.
Διά βίου μάθηση: Ο κόσμος αλλάζει ταχύτατα. Οι δεξιότητες που έχουν αξία σήμερα μπορεί να είναι άχρηστες αύριο. Η ικανότητα να μαθαίνεις - και να ξεμαθαίνεις - είναι ίσως η πιο σημαντική δεξιότητα της εποχής.
δ. ΤΙ ΔΕΝ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ
Εξίσου σημαντικό με το τι μπορεί να γίνει είναι το τι δεν λειτουργεί.
Η άρνηση: Το «δεν θα γίνει τίποτα» ή «θα τα καταφέρουμε όπως πάντα» δεν είναι στρατηγική. Είναι ευχή. Και οι ευχές δεν προστατεύουν από τις κρίσεις.
Ο πανικός: Το αντίθετο άκρο - η πεποίθηση ότι η καταστροφή είναι αναπόφευκτη και άμεση - οδηγεί σε παράλυση ή σε υπερβολικές αντιδράσεις που καταναλώνουν πόρους άσκοπα. Η αποσύνθεση είναι αργή διαδικασία, όχι ξαφνική κατάρρευση.
Η απομόνωση: Η φαντασίωση του «θα τα καταφέρω μόνος μου» είναι επικίνδυνη. Κανείς δεν επιβιώνει μόνος σε σοβαρές κρίσεις. Η κοινότητα - όποια κι αν είναι - είναι απαραίτητη.
Η αναμονή για τον «ηγέτη»: Η ελπίδα ότι κάποιος θα έρθει να μας σώσει - πολιτικός, τεχνολογία, θεός - είναι παραίτηση από την ατομική και συλλογική ευθύνη. Οι λύσεις δεν έρχονται από πάνω. Χτίζονται από κάτω.
Ο κυνισμός: Η πεποίθηση ότι «τίποτα δεν έχει νόημα» είναι αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Αν πιστεύεις ότι δεν μπορείς να κάνεις τίποτα, δεν θα κάνεις τίποτα. Και τότε όντως δεν θα αλλάξει τίποτα.
ε. ΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΟΥ ΝΟΗΜΑΤΟΣ
Πέρα από τις πρακτικές στρατηγικές, υπάρχει ένα βαθύτερο ζήτημα που δεν μπορεί να αποφευχθεί: το νόημα.
Η κρίση νοήματος είναι η βαθύτερη κρίση: Μπορείς να έχεις αποθέματα, δεξιότητες, κοινότητα - και να παραμένεις χαμένος. Γιατί η αποσύνθεση δεν είναι μόνο υλική. Είναι και πνευματική. Η παλιά αφήγηση (πρόοδος, ανάπτυξη, «καλύτερο αύριο») κατέρρευσε. Τι την αντικαθιστά;
Δεν υπάρχει έτοιμη απάντηση: Κανείς δεν μπορεί να σου δώσει νόημα - πρέπει να το βρεις ή να το δημιουργήσεις. Αλλά μερικά στοιχεία φαίνονται σταθερά σε κάθε εποχή κρίσης:
Οι σχέσεις: Οι άνθρωποι που αγαπάς και σε αγαπούν δίνουν νόημα ακόμα κι όταν όλα τα άλλα καταρρέουν
Η δημιουργία: Το να φτιάχνεις κάτι - τέχνη, κήπο, κοινότητα, οικογένεια - αντιστέκεται στην εντροπία
Η συνεισφορά: Το να προσφέρεις κάτι πέρα από τον εαυτό σου δίνει σκοπό που η κατανάλωση ποτέ δεν μπορεί
Η γνώση: Η κατανόηση του κόσμου - ακόμα κι ενός κόσμου σε κρίση - είναι από μόνη της νόημα
Η αποδοχή: Η ικανότητα να ζεις με την αβεβαιότητα χωρίς να καταρρέεις είναι ίσως η υψηλότερη μορφή σοφίας
Η αποσύνθεση δεν είναι το τέλος. Είναι μια μετάβαση. Και οι μεταβάσεις, όσο επώδυνες κι αν είναι, είναι και ευκαιρίες.
Ο κόσμος που έρχεται θα είναι διαφορετικός. Όχι απαραίτητα χειρότερος ή καλύτερος - διαφορετικός. Και σε αυτόν τον κόσμο, δεν θα επιβιώσουν οι πιο ισχυροί ή οι πιο πλούσιοι. Θα επιβιώσουν οι πιο προσαρμοστικοί, οι πιο συνδεδεμένοι, οι πιο ανθεκτικοί.
Η ανθεκτικότητα δεν είναι απλώς μια στρατηγική. Είναι στάση ζωής.
Είναι η ικανότητα να αντιμετωπίζεις την πραγματικότητα χωρίς ψευδαισθήσεις, αλλά και χωρίς να χάνεις την ελπίδα.
Να προετοιμάζεσαι για το χειρότερο χωρίς να παύεις να χτίζεις για το καλύτερο.
Να αποδέχεσαι αυτά που δεν μπορείς να αλλάξεις, και να δρας σε αυτά που μπορείς.
Η αποσύνθεση του παλιού κόσμου είναι αναπόφευκτη. Αυτό που θα χτιστεί στη θέση του εξαρτάται, εν μέρει, από εμάς.
**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου