Ο πόλεμος στο Ιράν και οι επιπτώσεις για το σιιτικό Ισλάμ

 

Μια από τις πιο μακροπρόθεσμες, και παραγνωρισμένες σήμερα, συνέπειες του πολέμου εναντίον του Ιράν είναι η αναζωπύρωση της ιστορικής αντιπαράθεσης ανάμεσα σε σιίτες και σουνίτες στη Μέση Ανατολή, επισημαίνει ο Ελιέ Ποντέ, καθηγητής του τμήματος Ισλαμικών και Μεσανατολικών Σπουδών του Εβραϊκού Πανεπιστημίου της Ιερουσαλήμ, σε άρθρο του στην εφημερίδα Jerusalem Post.

Οι εξελίξεις δεν συνιστούν απλώς πλήγμα για το σιιτικό καθεστώς της Τεχεράνης, επισημαίνει ο ισραηλινός πανεπιστημιακός, αλλά ενδέχεται να σηματοδοτούν μια βαθύτερη μετατόπιση: έναν επαναπροσδιορισμό της θέσης των σιιτικών κοινοτήτων στον αραβικό και ενδεχομένως ευρύτερα μουσουλμανικό κόσμο.

Η ρίζα της αντιπαράθεσης ανάγεται στον 7ο αιώνα και στη μάχη της Καρμπάλα, ένα γεγονός που διαμόρφωσε την ιστορική διάσπαση του ισλάμ. Έκτοτε, με ελάχιστες εξαιρέσεις, όπως η δυναστεία των Φατιμιδών στη Βόρεια Αφρική, οι σιιτικές κοινότητες βρέθηκαν σε μειονεκτική θέση έναντι της σουνιτικής πλειοψηφίας.

Η ιρανική εξαίρεση

Το Ιράν αποτέλεσε την κύρια εξαίρεση, καθώς από τον 16ο αιώνα και τη δυναστεία των Σαφαβιδών ο σιιτισμός καθιερώθηκε ως κρατική θρησκεία. Ωστόσο, κατά τον 20ό αιώνα, το καθεστώς των σάχηδων υιοθέτησε στοιχεία δυτικού εκσυγχρονισμού, περιόρισε την επιρροή του θρησκευτικού κατεστημένου και διατήρησε στενές σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες και, ανεπίσημα, με το Ισραήλ.

Η τομή ήρθε το 1979 με την Ισλαμική Επανάσταση του Χομεϊνί. Δεν επρόκειτο μόνο για πολιτική ανατροπή, αλλά και για εσωτερική μεταμόρφωση του ίδιου του σιιτισμού, καθώς για πρώτη φορά νομιμοποιήθηκε η άμεση πολιτική εξουσία των θρησκευτικών ηγετών. Ο Χομεϊνί επιδίωξε να επεκτείνει την επιρροή της επανάστασης και στον σουνιτικό κόσμο, αλλά αυτή η προσπάθεια αντιμετωπίστηκε με καχυποψία και συχνά ερμηνεύτηκε ως επιδίωξη ιρανικής ηγεμονίας.

Παρά τις αντιδράσεις, η επανάσταση του 1979 ενίσχυσε σημαντικά τις σιιτικές κοινότητες στην περιοχή. Στον Λίβανο, η πολιτική και κοινωνική αφύπνιση εκφράστηκε αρχικά με την οργάνωση Αμάλ και αργότερα με τη δημιουργία της Χεζμπολάχ, η οποία εξελίχθηκε σε βασικό εργαλείο ιρανικής επιρροής, επηρεάζοντας καθοριστικά την εσωτερική ισορροπία της χώρας.

Ο “άξονας της αντίστασης”

Παράλληλα, η συμμαχία μεταξύ του Ιράν και της Συρίας, που διαμορφώθηκε κατά τον πόλεμο Ιράν–Ιράκ τη δεκαετία του 1980, επέκτεινε την επιρροή της Τεχεράνης στον αραβικό κόσμο. Το γεγονός ότι το συριακό καθεστώς στηριζόταν σε μια αλαουιτική μειονότητα —με θρησκευτικούς δεσμούς προς τον σιιτισμό— ενίσχυσε περαιτέρω αυτή τη σχέση.

Η πιο καθοριστική εξέλιξη ήρθε μετά την αμερικανική εισβολή στο Ιράκ το 2003. Η ανατροπή του σουνιτικού καθεστώτος του Σαντάμ Χουσεΐν άνοιξε τον δρόμο για την πολιτική κυριαρχία της σιιτικής πλειοψηφίας και ενίσχυσε δραστικά την ιρανική επιρροή. Τότε διαμορφώθηκε και η έννοια της «σιιτικής ημισελήνου», που εκτείνεται από το Ιράν μέσω Ιράκ και Συρίας έως τον Λίβανο.

Η διαδικασία αυτή ολοκληρώθηκε με τις εξελίξεις στην Υεμένη, όπου οι Χούθι —μια σιιτική δύναμη με ιρανική υποστήριξη— κατέλαβαν σημαντικά τμήματα της χώρας. Έτσι διαμορφώθηκε ο λεγόμενος «Άξονας της Αντίστασης», ένα δίκτυο συμμαχιών και έμμεσων επιρροών της Τεχεράνης στην περιοχή.

Ωστόσο, οι πρόσφατες εξελίξεις φαίνεται να ανατρέπουν αυτή την πορεία. Ο πόλεμος που ακολούθησε τα γεγονότα της 7ης Οκτωβρίου έχει αρχίσει να διαβρώνει αυτό το δίκτυο. Η απομάκρυνση της Συρίας από την ιρανική επιρροή και η άνοδος μιας νέας σουνιτικής ηγεσίας μεταβάλλουν τις περιφερειακές ισορροπίες, επισημαίνει ο ισραηλινός πανεπιστημιακός.

Ταυτόχρονα, τα σουνιτικά κράτη του Κόλπου —τα οποία ιστορικά αντιμετωπίζουν το Ιράν ως απειλή— επανέρχονται σε πιο συγκρουσιακή στάση μετά τις επιθέσεις που δέχθηκαν. Η προσωρινή προσέγγιση με την Τεχεράνη τα προηγούμενα χρόνια φαίνεται να υποχωρεί, ενώ η θρησκευτική διάσταση της αντιπαράθεσης επανέρχεται στο προσκήνιο.

Στον Λίβανο, οι πιέσεις που δέχεται η Χεζμπολάχ έχουν ήδη αρχίσει να μεταβάλλουν την εσωτερική πολιτική ισορροπία, περιορίζοντας την επιρροή της και επιτρέποντας στο κράτος να ανακτήσει μέρος της αυτονομίας του. Αντίστοιχα, στο Ιράκ ενισχύονται οι φωνές που δίνουν προτεραιότητα στην εθνική ταυτότητα έναντι της θρησκευτικής σύνδεσης με το Ιράν.

Ιστορική καμπή

Εάν αυτή η τάση συνεχιστεί, τότε ο πόλεμος με το Ιράν ενδέχεται να σηματοδοτήσει μια ιστορική καμπή: όχι μόνο γεωπολιτική, αλλά και θρησκευτική. Μια ενδεχόμενη αποδυνάμωση του σιιτικού άξονα θα μπορούσε να ενισχύσει τα σουνιτικά κράτη και να επανακαθορίσει την ισορροπία δυνάμεων στη Μέση Ανατολή.

Οι συνέπειες, ωστόσο, δεν είναι μονοσήμαντες. Από τη μία πλευρά, θα μπορούσε να προκύψει μια σχετική σταθερότητα υπό την ηγεσία σουνιτικών κρατών. Από την άλλη, δεν αποκλείεται η ενίσχυση πιο ριζοσπαστικών στοιχείων που θα επιχειρήσουν να καλύψουν το κενό ισχύος.

Σε κάθε περίπτωση, η σύγκρουση φαίνεται να ξεπερνά κατά πολύ τα όρια μιας απλής αντιπαράθεσης κρατών, καταλήγει το άρθρο. Αγγίζει βαθύτερες ιστορικές και θρησκευτικές γραμμές ρήξης  και ενδέχεται να διαμορφώσει τη Μέση Ανατολή για τις επόμενες δεκαετίες  https://neostrategy.gr/

**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων