Η 1η Μαΐου δεν είναι απλώς μια επέτειος. Είναι μια συμπύκνωση ιστορίας, αγώνων, ιδεολογιών, νικών, διαψεύσεων και νέων ερωτημάτων. Η Εργατική Πρωτομαγιά γεννήθηκε μέσα από την αξίωση του οκταώρου, από τις μεγάλες εργατικές κινητοποιήσεις του Σικάγου το 1886 και από τη μνήμη των γεγονότων του Haymarket. Το 1889, η Δεύτερη Διεθνής καθιέρωσε την 1η Μαΐου ως ημέρα διεθνούς εργατικής διεκδίκησης, ενώ οι πρώτοι εορτασμοί έγιναν το 1890. Από τότε, η ημέρα αυτή έγινε παγκόσμιο σύμβολο της εργασίας, της κοινωνικής δικαιοσύνης και της οργανωμένης διεκδίκησης καλύτερων όρων ζωής.
Στον πυρήνα της Πρωτομαγιάς βρίσκεται το μεγάλο ερώτημα της νεωτερικότητας: ποιος παράγει τον πλούτο και ποιος τον ιδιοποιείται; Αυτό ήταν και το ερώτημα που έθεσε, με τη μεγαλύτερη θεωρητική ένταση, ο Καρλ Μαρξ. Στο Κομμουνιστικό Μανιφέστο του 1848, ο Μαρξ και ο Ένγκελς περιέγραψαν την ιστορία ως ιστορία ταξικών αγώνων και είδαν στο βιομηχανικό προλεταριάτο το νέο επαναστατικό υποκείμενο. Ο εργάτης του εργοστασίου, απογυμνωμένος από ιδιοκτησία και εξαρτημένος από την πώληση της εργασιακής του δύναμης, θα γινόταν —κατά τη μαρξική πρόβλεψη— ο φορέας μιας ιστορικής ανατροπής.
Όμως η ιστορία δεν ακολούθησε ευθύγραμμη πορεία. Ο καπιταλισμός αποδείχθηκε πολύ ανθεκτικότερος από όσο υπολόγιζαν οι επαναστατικές θεωρίες του 19ου αιώνα. Αντί να καταρρεύσει κάτω από το βάρος των αντιφάσεών του, αναδιοργανώθηκε. Ενσωμάτωσε εργατικά δικαιώματα, κοινωνικό κράτος, συλλογικές συμβάσεις, μαζική κατανάλωση, τεχνολογική καινοτομία, χρηματοπιστωτική επέκταση και παγκοσμιοποίηση. Από την άλλη πλευρά, ο ιστορικός κομμουνισμός του 20ού αιώνα, όπως εκφράστηκε κυρίως από τη Σοβιετική Ένωση και τα καθεστώτα της Ανατολικής Ευρώπης, δεν άντεξε τη δική του δοκιμασία. Η πτώση του Τείχους του Βερολίνου στις 9 Νοεμβρίου 1989 και η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης στις 31 Δεκεμβρίου 1991 σφράγισαν το τέλος μιας ολόκληρης εποχής.
Κι όμως, η αποτυχία του ιστορικού κομμουνισμού δεν σημαίνει ότι όλες οι θεωρητικές παρατηρήσεις του Μαρξ διαψεύστηκαν. Αντιθέτως, μία από τις πιο βαθιές του ιδέες μοιάζει σήμερα πιο επίκαιρη από ποτέ: ότι όταν αλλάζουν οι παραγωγικές δυνάμεις, αλλάζουν και οι σχέσεις παραγωγής.
Στην εισαγωγή του 1859 στην Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας, ο Μαρξ υποστήριξε ότι σε ένα ορισμένο στάδιο ανάπτυξης οι υλικές παραγωγικές δυνάμεις έρχονται σε σύγκρουση με τις υπάρχουσες σχέσεις παραγωγής. Με απλούστερα λόγια: η τεχνολογία, η οργάνωση της παραγωγής και τα μέσα με τα οποία παράγεται ο πλούτος μεταβάλλουν τελικά και την κοινωνική δομή.
Αυτό ακριβώς ζούμε σήμερα. Η πρώτη βιομηχανική επανάσταση δημιούργησε τον εργάτη του εργοστασίου. Η δεύτερη και η τρίτη βιομηχανική επανάσταση δημιούργησαν τον μαζικό τεχνικό, τον υπάλληλο γραφείου, τον μηχανικό, τον διαχειριστή συστημάτων, τον εργαζόμενο της πληροφορίας. Η τέταρτη τεχνολογική μετάβαση —με επίκεντρο την Τεχνητή Νοημοσύνη— δεν μεταβάλλει απλώς τα εργαλεία της εργασίας. Μεταβάλλει την ίδια την έννοια της εργασίας.
Για πρώτη φορά, η αυτοματοποίηση δεν περιορίζεται κυρίως στη σωματική εργασία. Η Τεχνητή Νοημοσύνη εισέρχεται στον χώρο της γλώσσας, της ανάλυσης, της σύνταξης κειμένων, του προγραμματισμού, της μετάφρασης, της λογιστικής, της εξυπηρέτησης πελατών, της νομικής προεργασίας και της διοικητικής υποστήριξης. Δηλαδή δεν απειλεί μόνο τον κλασικό εργάτη του εργοστασίου, αλλά και τον υπάλληλο γνώσης, τον νέο πτυχιούχο, τον μεσαίο επαγγελματία, ακόμη και τμήματα της δημιουργικής εργασίας. Το ΔΝΤ εκτίμησε το 2024 ότι περίπου το 40% της παγκόσμιας απασχόλησης είναι εκτεθειμένο στην Τεχνητή Νοημοσύνη, ενώ στις ανεπτυγμένες οικονομίες το ποσοστό μπορεί να φτάνει περίπου το 60%.
Η αλλαγή δεν είναι απλώς μελλοντική· έχει ήδη αρχίσει. Ο ΟΟΣΑ σημείωνε ότι, αν ληφθούν υπόψη όλες οι τεχνολογίες αυτοματοποίησης μαζί με την Τεχνητή Νοημοσύνη, περίπου το 27% των θέσεων εργασίας στις χώρες του ΟΟΣΑ βρίσκεται σε επαγγέλματα υψηλού κινδύνου αυτοματοποίησης. Η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας, από την άλλη, υπογραμμίζει ότι η γενετική Τεχνητή Νοημοσύνη είναι πιθανότερο να μετασχηματίσει και να συμπληρώσει πολλές εργασίες παρά να τις εξαφανίσει όλες άμεσα, με ιδιαίτερη έκθεση στα διοικητικά και γραμματειακά επαγγέλματα.
Εδώ βρίσκεται η μεγάλη ιστορική μετατόπιση. Ο «κλασικός εργάτης», όπως τον φαντάστηκε ο 19ος και ο 20ός αιώνας, δεν εξαφανίζεται από τη μία μέρα στην άλλη. Όμως παύει να είναι το κεντρικό πρόσωπο της παραγωγής. Η μηχανή δεν αντικαθιστά απλώς το χέρι. Η Τεχνητή Νοημοσύνη αρχίζει να αντικαθιστά μέρος της κρίσης, της μνήμης, της ταξινόμησης, της πρόβλεψης και της γλωσσικής παραγωγής. Ο εργάτης του μέλλοντος δεν θα είναι μόνο αυτός που χειρίζεται ένα εργαλείο, αλλά αυτός που συνεργάζεται με συστήματα, επιβλέπει αλγορίθμους, ελέγχει αποτελέσματα, διορθώνει σφάλματα, διαχειρίζεται δεδομένα και προσθέτει εκεί όπου η μηχανή δεν μπορεί ακόμη να προσθέσει: ευθύνη, ηθική κρίση, εμπιστοσύνη, ενσυναίσθηση, κοινωνική νοημοσύνη.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει αυτομάτως έναν καλύτερο κόσμο. Η τεχνολογία δεν είναι ποτέ ουδέτερη ως προς τις κοινωνικές της συνέπειες. Μπορεί να αυξήσει την παραγωγικότητα, να μειώσει τον μόχθο και να απελευθερώσει χρόνο. Μπορεί όμως και να συμπιέσει μισθούς, να καταργήσει εισαγωγικές θέσεις εργασίας, να συγκεντρώσει δύναμη σε λίγες τεχνολογικές πλατφόρμες και να δημιουργήσει μια νέα ανισότητα ανάμεσα σε όσους κατέχουν τα συστήματα και όσους απλώς προσαρμόζονται σε αυτά. Το World Economic Forum εκτίμησε ότι μέχρι το 2030 μπορεί να εκτοπιστούν 92 εκατομμύρια θέσεις εργασίας, αλλά και να δημιουργηθούν 170 εκατομμύρια νέες, με καθαρό θετικό ισοζύγιο 78 εκατομμυρίων θέσεων — υπό την προϋπόθεση όμως ότι οι κοινωνίες θα μπορέσουν να διαχειριστούν τη μετάβαση.
Τα νεότερα στοιχεία δείχνουν ότι οι επιπτώσεις δεν είναι ομοιόμορφες. Η Έκθεση AI Index του Stanford για το 2026 επισημαίνει ότι οι επιπτώσεις στην αγορά εργασίας εμφανίζονται άνισα, ιδιαίτερα στις προσλήψεις και στους νεότερους εργαζομένους σε επαγγέλματα υψηλής έκθεσης. Αναφέρει, για παράδειγμα, ότι η απασχόληση προγραμματιστών ηλικίας 22–25 ετών έχει μειωθεί σχεδόν 20% από το 2024. Αυτό είναι κρίσιμο: η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να μη διώχνει μαζικά τους έμπειρους εργαζόμενους, αλλά να δυσκολεύει την είσοδο των νέων στην αγορά εργασίας.Έτσι, η νέα εργατική ερώτηση δεν είναι ίδια με εκείνη του 1886. Τότε το αίτημα ήταν: οκτώ ώρες εργασία, οκτώ ώρες ανάπαυση, οκτώ ώρες ζωή. Σήμερα το αίτημα γίνεται πιο σύνθετο: ποιος ελέγχει την τεχνολογία; Ποιος ωφελείται από την παραγωγικότητα της Τεχνητής Νοημοσύνης; Ποιος εκπαιδεύεται και ποιος μένει πίσω; Ποιος έχει πρόσβαση στα νέα εργαλεία και ποιος μετατρέπεται σε περιττό κόστος; Ποιος είναι εργαζόμενος όταν η παραγωγή γίνεται από ανθρώπους, μηχανές, δεδομένα και αλγοριθμικά συστήματα μαζί;
Έτσι, η νέα εργατική ερώτηση δεν είναι ίδια με εκείνη του 1886. Τότε το αίτημα ήταν: οκτώ ώρες εργασία, οκτώ ώρες ανάπαυση, οκτώ ώρες ζωή. Σήμερα το αίτημα γίνεται πιο σύνθετο: ποιος ελέγχει την τεχνολογία; Ποιος ωφελείται από την παραγωγικότητα της Τεχνητής Νοημοσύνης; Ποιος εκπαιδεύεται και ποιος μένει πίσω; Ποιος έχει πρόσβαση στα νέα εργαλεία και ποιος μετατρέπεται σε περιττό κόστος; Ποιος είναι εργαζόμενος όταν η παραγωγή γίνεται από ανθρώπους, μηχανές, δεδομένα και αλγοριθμικά συστήματα μαζί;
Η Εργατική Πρωτομαγιά του 2026 δεν μπορεί, λοιπόν, να είναι μόνο τελετουργική ανάμνηση. Δεν αρκεί να κοιτάζει προς τα πίσω, προς το Σικάγο, τα εργοστάσια, τις απεργίες, τα συνδικάτα και τα κόκκινα λάβαρα. Πρέπει να κοιτάξει και προς τα εμπρός: στα εργαστήρια τεχνητής νοημοσύνης, στα κέντρα δεδομένων, στις πλατφόρμες, στα αυτοματοποιημένα γραφεία, στα ρομπότ, στους αλγορίθμους αξιολόγησης, στους νέους που αναρωτιούνται αν το πτυχίο τους θα έχει αξία, στους εργαζόμενους που βλέπουν τη δουλειά τους να ανασχεδιάζεται χωρίς να τους ρωτά κανείς.
Η ιστορία δεν δικαίωσε πλήρως τον Μαρξ ως προφήτη της αναπόφευκτης προλεταριακής επανάστασης. Δικαίωσε όμως, σε μεγάλο βαθμό, τον Μαρξ ως αναλυτή της βαθιάς σχέσης ανάμεσα στην τεχνολογία, την παραγωγή και την κοινωνική οργάνωση. Οι παραγωγικές δυνάμεις αλλάζουν ξανά. Και μαζί τους θα αλλάξουν οι σχέσεις παραγωγής, οι ταξικές ισορροπίες, τα επαγγέλματα, οι δεξιότητες, τα δικαιώματα και ίσως η ίδια η έννοια του εργαζομένου.Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν μπορούμε να σταματήσουμε την Τεχνητή Νοημοσύνη. Δεν μπορούμε. Το ερώτημα είναι αν θα τη μετατρέψουμε σε μηχανισμό συγκέντρωσης ισχύος ή σε εργαλείο κοινωνικής αναβάθμισης. Αν θα οδηγήσει σε μια κοινωνία λίγων ιδιοκτητών αλγορίθμων και πολλών επισφαλών ανθρώπων ή σε μια νέα συμφωνία εργασίας, γνώσης και αξιοπρέπειας.
Η Εργατική Πρωτομαγιά ξεκίνησε ως αγώνας για τον χρόνο του εργάτη. Στον 21ο αιώνα μπορεί να γίνει αγώνας για τον ρόλο του ανθρώπου μέσα στην παραγωγή. Και αυτό ίσως είναι το βαθύτερο νόημά της σήμερα: όχι η νοσταλγία μιας παλιάς εργατικής ταυτότητας, αλλά η διεκδίκηση μιας νέας ανθρώπινης θέσης σε έναν κόσμο όπου οι μηχανές δεν κινούν μόνο γρανάζια, αλλά αρχίζουν να σκέφτονται, να γράφουν, να αποφασίζουν και να παράγουν.https://www.anixneuseis.gr/
**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου