Αριστερισμός, μια εφηβική ασθένεια : ΜΕΡΟΣ Α΄-ο παραλογισμός των αντικαπιταλιστικών στάσεων

 

ΜΕΡΟΣ Α΄

[Οι δεξιοί ακτιβιστές χρησιμοποιούν συνεχώς τον όρο «αριστερός» για να αναφερθούν στους αριστερούς αντιπάλους τους με υποτιμητικό τρόπο. Αλλά οι περισσότεροι δεν γνωρίζουν ότι αυτός ο όρος διαδόθηκε από τον Λένιν σε ένα διάσημο δοκίμιο που δημοσιεύτηκε το 1920 (1). Προκειμένου να αποκλείσει τα επαναστατικά κινήματα που θεωρήθηκαν αποκλίνοντα και ανώριμα, ο ηγέτης των Μπολσεβίκων περιέγραψε στη συνέχεια τον αριστερισμό ως «την παιδική ασθένεια του κομμουνισμού».

Η θέση αυτής της σειράς άρθρων είναι ότι ο σύγχρονος αριστερισμός, περισσότερο από έναν αιώνα μετά το θάνατο του Λένιν, μοιάζει περισσότερο με μια εφηβική κρίση (2): όπως ένας έφηβος που επικρίνει συστηματικά τους ενήλικες που τον βοήθησαν ωστόσο (γονείς, δάσκαλοι, διάφορες προσωπικότητες εξουσίας...), οι σημερινοί αριστεροί καταδικάζουν μια κοινωνία που ωστόσο τους έχει αποφέρει ανεκτίμητα οφέλη.
Πράγματι, ο ακαδημαϊκός «αφυπνισμένος» αριστερισμός και η εκλογική του εκδοχή (που εκπροσωπείται στη Γαλλία από το LFI και μυριάδες μικρά κόμματα (3)) είναι θεμελιωδώς ιδεολογίες δυσαρέσκειας (4) και απόρριψης της καθεστηκυίας τάξης. Θα δούμε ότι ο αντικαπιταλισμός (Ι), η ριζοσπαστική κριτική των ορυκτών καυσίμων (ΙΙ) και της παραγωγικής γεωργίας (ΙΙΙ), καθώς και το παράλογο μίσος για τη Δύση (ΙΙ), συστατικό του σημερινού αριστερισμού, θέτουν παραδόξως υπό αμφισβήτηση τους ουσιαστικούς παράγοντες της τεράστιας οικονομικής, κοινωνικής και τεχνολογικής προόδου από την οποία επωφελείται η εποχή μας.
Gilles Ardinat, Αναπληρωτής Καθηγητής και Διδάκτωρ Οικονομικής Γεωγραφίας και συγγραφέας του Understanding Globalization in 10 Lessons]

Αντικαπιταλισμός: από τον Μαρξ στην «αφυπνισμένη» αριστερά, ένα προφανές λάθος ανάλυσης

Η συστηματική κριτική του καπιταλισμού βρίσκεται στην καρδιά της αριστερής ιδεολογίας. Ο ίδιος ο όρος «καπιταλιστής» έχει γίνει υποτιμητικός σε αυτούς τους κύκλους. Αν χρησιμοποιήσουμε μαρξιστική ορολογία, μπορούμε να ορίσουμε τον καπιταλισμό (που συχνά αναφέρεται ως «οικονομία της αγοράς») ως το οικονομικό σύστημα που βασίζεται στην ιδιωτική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής και στη μισθωτή εργασία (η κυρίαρχη μορφή οργάνωσης της εργασίας σε αντίθεση με τα δουλοκτητικά ή φεουδαρχικά συστήματα). Με βάση αυτόν τον ορισμό (λίγο πολύ κατακτημένο), το αριστερό κίνημα επικρίνει τις μεγάλες ιδιωτικές εταιρείες, τα αφεντικά και τους πλούσιους, όπως το NPA (Νέο Αντικαπιταλιστικό Κόμμα (5)): το να είσαι «αντικαπιταλιστικός» είναι μια προφανής επιλογή σε αυτούς τους κύκλους.

Οι καλύτερα εκπαιδευμένοι αγωνιστές αναφέρονται ρητά στο έργο του Καρλ Μαρξ (ο οποίος αφιέρωσε τη ζωή του στην κριτική αυτού του συστήματος και στη φαντασία μιας επαναστατικής εναλλακτικής: του κομμουνισμού). Σύμφωνα με μια μαρξιστική λογική, ο καπιταλισμός εξακολουθεί να καταγγέλλεται σήμερα ως ένα άνισο σύστημα, καταστροφικό για το περιβάλλον, φορέας επαναλαμβανόμενων κρίσεων και εκμετάλλευσης των εργαζομένων. Επιπλέον, στην ιμπεριαλιστική της μορφή, είναι υπεύθυνη για δολοφονικούς πολέμους. Αυτό το κριτικό όραμα αντιστοιχεί σε μια συγκεκριμένη πραγματικότητα. Οι κοινωνικές ανισότητες (μερικές φορές ακραίες), οι περιβαλλοντικές ζημιές (αντίστοιχες της ανάπτυξης), οι κρίσεις (κραχ το 2000, ενυπόθηκα δάνεια υψηλού κινδύνου το 2007, χρεοκοπία της Lehman Brothers το 2008 κ.λπ.) και η υπερεκμετάλλευση ορισμένων εργαζομένων (ειδικά στις φτωχές χώρες) είναι πραγματικότητες. Ορισμένα λόμπι και βιομηχανικά συγκροτήματα συμβάλλουν στους πολέμους. Ο καπιταλισμός είναι πράγματι ένα ατελές σύστημα.

Ωστόσο, οι αριστεροί διαπράττουν ένα τεράστιο λάθος ανάλυσης επισημαίνοντας μόνο τα μειονεκτήματα αυτού του συστήματος, επειδή ο καπιταλισμός είναι ιστορικά ο τρόπος παραγωγής που επέτρεψε μια άνευ προηγουμένου ανάπτυξη της ανθρωπότητας.

Μακριά από αριστερές καρικατούρες, ο πραγματικός ισολογισμός του καπιταλισμού από το 1945

Ο Καρλ Μαρξ είχε εντοπίσει την αποτελεσματικότητα του καπιταλισμού (πιο παραγωγικό από τα δουλοκτητικά ή φεουδαρχικά συστήματα), καθώς και την τάση του να διεθνοποιεί και να αντικαθιστά άλλα συστήματα (7). Αυτή η εγγενής ανωτερότητα του καπιταλισμού καθαγιάστηκε τον εικοστό αιώνα από την ακαταμάχητη διάχυση των αρχών του σε ολόκληρο τον πλανήτη (οικονομική παγκοσμιοποίηση), ενώ τα δεκάδες κομμουνιστικά πειράματα κατέληξαν όλα σε λίγο πολύ αιματηρές αποτυχίες. Οι αντικαπιταλιστές, που τόσο γρήγορα αποδοκιμάζουν τους καπιταλιστές, δεν ακούγονται όταν πρόκειται να καταγγείλουν τα παραπτώματα των κομμουνιστικών καθεστώτων.

Η θεαματική γενίκευση της οικονομίας της αγοράς σε ολόκληρο τον κόσμο (με εξαίρεση μερικές απομονωμένες περιοχές όπως η Βόρεια Κορέα) οδήγησε σε μια άνευ προηγουμένου βελτίωση του μέσου βιοτικού επιπέδου. Οι αριστεροί, τυφλωμένοι από τον φανατικό αντικαπιταλισμό τους, αρνούνται να δουν το προφανές: ο καπιταλισμός, ο οποίος είναι τρομακτικά αποτελεσματικός στην παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών σε βιομηχανικές ποσότητες, έχει συμβάλει στην υλική ευημερία της ανθρωπότητας όσο κανένα άλλο σύστημα. Έχει δημιουργήσει ένα δυναμικό οικονομικό πλαίσιο, προσαρμόσιμο στις διαφορετικές εθνικές ιδιαιτερότητες (8), που ευνοεί την ατομική πρωτοβουλία, τη δημιουργία επιχειρήσεων και την οικονομική ανάπτυξη. Ο καπιταλισμός έκανε το Glorious Thirty (1945-1975) δυνατό για τις δυτικές χώρες. Και παρά τις δυσκολίες που προέκυψαν από τις πετρελαϊκές κρίσεις, στη δεκαετία του 1980 αυτές οι χώρες παρουσίασαν μια θρασύτατη υλική επιτυχία σε σύγκριση με τους αντιπάλους τους στο ανατολικό μπλοκ: καταναλωτική κοινωνία για ορισμένους. ελλείψεις για τους άλλους.

Μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ, ο κόσμος εισήλθε σε έναν κύκλο εκπληκτικής ανάπτυξης. Το 1991, το παγκόσμιο ΑΕΠ εκτιμήθηκε σε 23,667 δισεκατομμύρια δολάρια. Σήμερα, είναι 117,165 δισεκατομμύρια δολάρια (9). Η γενίκευση του καπιταλισμού συνοδεύτηκε από πενταπλασιασμό του παγκόσμιου πλούτου σε μια μόνο γενιά, ιδιαίτερα προς όφελος των «αναδυόμενων» χωρών. Τα στοιχεία αυτά μπορούν να επικριθούν (μη συνεκτίμηση του πληθωρισμού, χρήση της εναλλακτικής μεθόδου των ΙΑΔ (10)) και αυτή η αναπτυξιακή δυναμική παρεμποδίζεται τακτικά από κρίσεις. Ωστόσο, μαρτυρούν την εξαιρετική επιτυχία του σύγχρονου καπιταλισμού. Μακριά από την καρικατούρα που φτιάχνουν οι «αντιπαγκοσμιοποιητές» και οι αριστεροί όλων των αποχρώσεων, αυτό το σύστημα έχει βελτιώσει σημαντικά την υλική καθημερινή ζωή δισεκατομμυρίων ατόμων.

Πρόσβαση στην υλική ευημερία μέσω μαζικής κατανάλωσης

Ο καπιταλισμός δεν χτύπησε μόνο τον κομμουνισμό στον Ψυχρό Πόλεμο. Έχει βελτιώσει την ποιότητα ζωής δισεκατομμυρίων ανθρώπων μέσα σε λίγες μόνο δεκαετίες με πρωτοφανή τρόπο. Η μαζική παραγωγή και κατανάλωση, χαρακτηριστικά της σύγχρονης καπιταλιστικής κοινωνίας, έχουν βελτιώσει την καθημερινή ζωή σε αμέτρητες χώρες. Σε αντίθεση με τις αναλύσεις του Μαρξ (ο οποίος υπέθεσε ότι ο καπιταλισμός είναι συνώνυμος με την αυξανόμενη εκμετάλλευση των εργαζόμενων μαζών), η οικονομία της αγοράς έχει κάνει περισσότερα για την κατάσταση της εργατικής τάξης από οποιονδήποτε κομμουνιστή ηγέτη. Η Κίνα είναι ένα εποικοδομητικό παράδειγμα αυτής της δυναμικής. Μετά την τρομακτική αποτυχία του Μάο Τσε-τουνγκ (1949-1976), η Κίνα μετατράπηκε σταδιακά σε οικονομία της αγοράς (ενώ παραδόξως παρέμεινε υπό την ηγεσία του Κομμουνιστικού Κόμματος). Αυτή η οικονομική μετάβαση επέτρεψε αρκετές δεκαετίες πολύ ισχυρής ανάπτυξης και κυρίως ταχεία βελτίωση της ποιότητας ζωής εκατοντάδων εκατομμυρίων Κινέζων: ο HDI (12) αυξήθηκε από 0,48 το 1990 (τυπικό ποσοστό για μια αναπτυσσόμενη χώρα) σε 0,79 το 2022. Η πολύ μεγάλη φτώχεια, μαζική στις αρχές της δεκαετίας του 1980, είναι πλέον ανέκδοτη. Το μέσο βιοτικό επίπεδο ενός Κινέζου το 2026 είναι ασύγκριτο με αυτό ενός Κινέζου στις αρχές της δεκαετίας του 1980 (το κατά κεφαλήν ΑΕΠ αυξήθηκε από 300 $ σε 13,000 $ κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου).

Οι αντικαπιταλιστικές θέσεις είναι το αποτέλεσμα της πλήρους ιδεολογικής τύφλωσης, καθώς αποκρύπτουν τις εκθαμβωτικές επιτυχίες της οικονομίας της αγοράς για να αναδείξουν μόνο τις αποτυχίες της (οι οποίες είναι πολύ πραγματικές, παρεμπιπτόντως). Ο αριστερισμός είναι επομένως μια μορφή αχαριστίας προς ένα οικονομικό σύστημα που επιτρέπει σε δισεκατομμύρια ανθρώπους, συμπεριλαμβανομένων των ίδιων των «ξύπνιων» ακτιβιστών, να απολαμβάνουν τα οφέλη της σύγχρονης κοινωνίας. Το να ισχυρίζεσαι ότι είσαι αντικαπιταλιστής είναι απόλυτα δημαγωγικό στην εποχή μας. Με την έλευση των μεσαίων τάξεων και της καταναλωτικής κοινωνίας (αφθονία αγαθών και υπηρεσιών), το να θέλεις να καταστρέψεις τον καπιταλισμό ή να τον αντικαταστήσεις (με τι, παρεμπιπτόντως;) μοιάζει με ιδεολογική εφηβική κρίση: παίρνεις το ρόλο ενός ιδεαλιστή επαναστάτη και ασκείς κριτική για χάρη της κριτικής (χωρίς να προτείνεις τίποτα σοβαρό). Το να είσαι αντικαπιταλιστής, όπως ο Μαρξ τον δέκατο ένατο αιώνα, μπορεί να γίνει κατανοητό στο πλαίσιο της βιομηχανικής επανάστασης. Αλλά στον εικοστό πρώτο αιώνα, μετά την κατάφωρη αποτυχία των κομμουνιστικών καθεστώτων, ο αντικαπιταλισμός δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια εφηβική, γελοία και ανεύθυνη στάση.

Ζιλ Αρντινάτ
17/04/2026

(1) Βλαντιμίρ Ίλιτς Λένιν (1920), «Η παιδική ασθένεια του κομμουνισμού: Αριστερισμός».
(2) Η κρίση των εφήβων έχει αποτελέσει αντικείμενο αμέτρητων μελετών από κοινωνιολόγους και ψυχολόγους. Ο Γερμανοαμερικανός ψυχολόγος Erik Erikson, μαθητής της Anna Freud, είναι σήμερα ο πιο συχνά αναφερόμενος σε αυτό το θέμα (με τη θεωρία του για το «ψυχοκοινωνικό μορατόριουμ»).
(3) Ας αναφέρουμε εδώ τη Génération.s (τη μικρή ομάδα που δημιουργήθηκε το 2017 από τον Benoît Hamon), το Lutte ouvrière (ένα τροτσκιστικό κόμμα που εκπροσωπείται από τη Nathalie Arthaud, πρώην Arlette Laguiller), τους Πράσινους (ακόμα γνωστό με το ακρωνύμιο EELV), το Γαλλικό Κομμουνιστικό Κόμμα (PCF), τη La Jeune Garde (πολιτοφυλακή του βουλευτή Raphaël Arnault), το NPA (που παρουσιάζεται με την υποσημείωση αριθ. 5).
(4) Η δυσαρέσκεια μπορεί να θεωρηθεί εδώ με τη νιτσεϊκή της έννοια, δηλαδή ως μια εσωτερικευμένη απογοήτευση που οδηγεί, μέσω μιας αντιστροφής των αξιών, σε μια αντιδραστική ηθική.
(5) Το 2022 το NPA διασπάστηκε σε 2 ανταγωνιστικές οντότητες: το NPA-L'Anticapitaliste, υπέρ μιας συμμαχίας με το LFI, και το NPA-Révolutionnaires, πιο ριζοσπαστικό και αρνούμενο να συμμετάσχει σε συνασπισμούς τύπου NUPES/NFP.
(6) Βλαντιμίρ Ίλιτς Λένιν (1916), «Ιμπεριαλισμός, το ανώτατο στάδιο του καπιταλισμού». Αυτή η μπροσούρα παρουσιάζει τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο ως τη σύγκρουση των καπιταλιστικών δυνάμεων που είχαν φτάσει σε ένα στάδιο βιομηχανικής και οικονομικής ανάπτυξης έτσι ώστε η εδαφική επέκταση να γίνει ο κύριος αναμεταδότης για τη δημιουργία νέων κερδών. Εν ολίγοις, κατηγορεί τον καπιταλισμό ότι είναι υπεύθυνος για τον «Μεγάλο Πόλεμο».
(7) Καρλ Μαρξ, Φρίντριχ Ένγκελς (1848), Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμματος.
(8) Jacques Sapir (2011), Αποπαγκοσμιοποίηση.
(9) Πηγή: ΔΝΤ (Διεθνές Νομισματικό Ταμείο), World Economic Outlook. Στοιχεία σε ονομαστικό ΑΕΠ.
(10) Η μέθοδος της ισοτιμίας αγοραστικής δύναμης (ΙΑΔ) επιτρέπει τη διόρθωση του ονομαστικού ΑΕγχΠ λαμβάνοντας υπόψη τις διαφορές του κόστους ζωής μεταξύ των διαφόρων χωρών.
(11) Στη θεωρία του για την υπεραξία, ο Μαρξ θεωρεί ότι το κέρδος γίνεται σε βάρος των εργατών: ο καπιταλισμός βασίζεται δομικά στην εκμετάλλευση των προλετάριων από την αστική τάξη. Η εντατικοποίηση αυτής της εκμετάλλευσης καθιστά δυνατή τη βελτίωση του ποσοστού κέρδους.
(12) Ο Δείκτης Ανθρώπινης Ανάπτυξης, που υπολογίζεται κάθε χρόνο από το UNDP (Πρόγραμμα των Ηνωμένων Εθνών για την Ανάπτυξη), μετρά την ποιότητα ζωής σε μια περιοχή λαμβάνοντας υπόψη το κατά κεφαλήν ΑΕΠ σε ΙΑΔ, το προσδόκιμο ζωής και τους δείκτες που σχετίζονται με την εγγραφή στο σχολείο.  https://www.polemia.com/

**Τό ιστολόγιο δέν συμφωνει απαραίτητα με τις απόψεις των αρθρογράφων