ΣΕ ΑΥΤΗΝ ΣΕΛΙΔΑ ΑΝΑΡΤΩΝΤΑΙ ΑΠΟΨΕΙς ΓΝΩΣΤΩΝ ΚΑΙ ΑΓΝΩΣΤΩΝ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΑ ΟΙ ΔΙΚΕΣ ΣΑΣ,ΣΧΕΤΙΚΕΣ ΜΕ ΔΙΑΦΟΡΑ ΚΑΙ ΠΟΙΚΙΛΑ ΘΕΜΑΤΑ..ΟΛΕΣ ΟΙ ΑΠΟΨΕΙς,ΑΚΟΜΑ ΚΑΙ ΑΥΤΕΣ ΜΕ ΤΙς ΟΠΟΙΕΣ ΔΕΝ ΣΥΝΤΑΣΣΟΜΑΙ Η ΙΔΙΑ..ΑΛΛΩΣΤΕ ΕΔΩ ΑΠΟΦΕΥΓΩ-ΠΛΗΝ ΕΛΑΧΙΣΤΩΝ ΕΞΑΙΡΕΣΕΩΝ ,ΟΤΑΝ ΚΡΙΝΩ ΣΚΟΠΙΜΟ-ΝΑ ΕΚΘΕΤΩ ΤΙΣ ΔΙΚΕΣ ΜΟΥ ΘΕΣΕΙΣ...



Δευτέρα, 28 Φεβρουαρίου 2011

ΚΥΠΡΙΔΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ.......[Μέρος Ε΄]

Η παρουσία Ελλήνων αποίκων στο νησί κατά το 12ο και τον 1 Ιο αι.
π.Χ. επιβεβαιώνεται από τους μύθους ίδρυσης πόλεων στην Κύπρο από
Έλληνες ήρωες μετά τον Τρωικό Πόλεμο και από τις αρχαιολογικές μαρ­
τυρίες.53 Αυτή η περίοδος ήταν πρωταρχικής σημασίας για την Κύπρο,
γιατί ήρθε αντιμέτωπη με ένα εντελώς νέο πολιτισμό. Αυτή είναι η
εποχή που ο Αγαπήνορας και οι σύντροφοι του έφτασαν στην Πάφο.
Είναι ίσως και η εποχή που θεά της Κύπρου έγινε η Αφροδίτη για τους
Έλληνες.
Ο Αγαπήνορας και οι σύντροφοι του έφθασαν από την Αρκαδία
στην Πάφο, μια πλούσια πόλη όπου βασίλευε, όπως προαναφέραμε, ο
Κινύρας. Εγκαταστάθηκαν στην πόλη, απέκτησαν με τον καιρό πολιτική
δύναμη, χωρίς να αποκλείουμε και το ενδεχόμενο να κατέλαβαν την πολι­
τική εξουσία με τη βία. Ο Αγαπήνορας υπέταξε τον αυτόχθονα πληθυσμό,
αλλά αντιμετώπισε με σεβασμό την τοπική θρησκεία. Θα τον εντυπωσίασε
ο παράξενος χαρακτήρας, το μεγαλείο και η δύναμη της θεάς, που υπό
μορφή μεγάλης κωνικής πέτρας λατρευόταν στο ιερό της. Όπως οι
άλλες ανατολικές θεές, έτσι και αυτή προστάτευε τον βασιλιά και το κρά­
τος του, και ο βασιλιάς ήταν ο υπηρέτης της. Οι τελετουργίες προς τιμήν
της θα ήταν λαμπρές και εντυπωσιακές. Ο Αγαπήνορας ενδεχομένως θεώ­
ρησε πώς η προστασία της λατρείας της θεάς θα είχε ευεργετικά για τον
ίδιο αποτελέσματα και ότι θα του εξασφάλιζε το σεβασμό του ντόπιου
πληθυσμού. Για να δείξει έμπρακτα το ενδιαφέρον του για τη λατρεία της
θεάς, ίδρυσε ένα νέο περίλαμπρο ιερό. Έκτισε τον περίβολο με τερά­
στιους πελεκητούς λίθους, τεχνική γνωστή στους Έλληνες αλλά και
στον ντόπιο πληθυσμό, και εισήγαγε σύμβολα της δικής του θρησκείας,
τα "κέρατα καθοσιώσεως". Σύμφωνα με τις ανατολικές συνήθειες, η
θεά ήταν γνωστή ως "Δέσποινα" ή "Κυρά". Ο τίτλος αυτός μεταφράστηκε
στη Μυκηναϊκή ελληνική γλώσσα, την ονόμασε "\νανασσα"=βασίλισ-
σα. Αυτό είναι το όνομα με το οποίο ήταν γνωστή η θεά της Πάφου ως
τον 3ο αι. π.Χ. Είχε όμως ίσως και ένα ανατολικό όνομα, πιθανόν
"Aphort" ή "Aphrot". Με την πάροδο του χρόνου έγινε "Aphrodita", ένα
όνομα που θύμιζε τον αφρό της θάλασσας από τον οποίο θρυλούνταν ότι
γεννήθηκε. Είναι ίσως τότε που η κυπριακή θεά πήρε το ελληνικό όνομα
Αφροδίτη.
Τα παραπάνω δεν είναι παραμύθι. Βασίζονται εν πολλοίς σε αρχαι­
ολογικές μαρτυρίες ή γραπτές πηγές και σύγχρονη επιστημονική έρευνα.
Είναι γεγονός ότι η παρουσία των Ελλήνων έγινε έντονα αισθητή στην
Πάφο κατά το 12ο ή 11ο αι. π.Χ.,54 όπου βρέθηκε και η πρώτη επιγραφή
στην ελληνική γλώσσα,55 και όπου το ιερό της Πάφου, αν και ανατολι-
κού τύπου, έχει στοιχεία ελληνικά.56 Η μετάφραση στα ελληνικά
"Wavaooa" του ανατολικού ονόματος της θεάς "η Κυρά βασίλισσα"
είναι βάσιμη.57 Ακόμα και η ετυμολογική ερμηνεία του ονόματος της
Αφροδίτης από το ανατολικό όνομα Athort, παρόλο που φαίνεται εξε­
ζητημένη, εντούτοις έχει τους υποστηρικτές της.58
Η Αφροδίτη λατρευόταν στο ιερό της Πάφου ως τα Ρωμαϊκά χρόνια,
όπως προαναφέραμε, υπό μορφή κωνικής πέτρας, στοιχείο που μάλλον
ξάφνιαζε τους επισκέπτες του ιερού, αλλά γινόταν δεκτό ως μια από τις
ιδιαιτερότητες της λατρείας της Κύπριας Θεάς.59 Παρόλο που δεν υπήρ­
χε στην Ανατολή παρόμοιος κωνικός λατρευτικός λίθος (βαίτυλος), η
συνήθεια αυτή προήλθε πιθανότατα από την Ανατολή, όπου ήταν γνωστή
η λατρεία λίθων.59a
Η κυπριακή θεά ήταν πάντοτε για τους Έλληνες μια παντοδύναμη θεά
που δέσποζε πάνω από όλα τα ζωντανά όντα, παρόμοια της Inanna -
Ishtar που ήταν η Βασίλισσα του Ουρανού και της Γης. Έτσι την περιέ­
γραψε ο Σοφοκλής σε ένα απόσπασμα χαμένης τραγωδίας του. Υπάρχει
παρόμοια περιγραφή στον Ορφικό Ύμνο.60 Όπως η Inanna της Μεσο­
ποταμίας που αποτελούσε ένα μείγμα αντιθέσεων και υπερβολών, μπο­
ρούσε να προξενήσει το καλό ή το κακό. Είχε συμπόνια αλλά ήταν
συνάμα σκληρή και εκδικητική εναντίον όσων την περιφρονούσαν.

Κρατούσε στα χέρια της όλο τον πλούτο της χώρας, προνοούσε για
την ευφορία των αγρών και ίσως για την παραγωγή χαλκού. Η Inanna -
Ishtar είχε ιερά στη Μεσοποταμία που χρησίμευαν και ως αποθήκες
σιτηρών και οι ιέρειες έλεγχαν την παραγωγή μαζί με άλλο προσωπικό.
Η θεά της Κύπρου, σε συνδυασμό με ένα θεό, συνδεόταν με την παρα­
γωγή του χαλκού.61 Και οι δύο θεότητες παριστάνονταν να στέκονται
πάνω σε βάσεις σε σχήμα ταλάντου χαλκού και στα ιερά της Αφροδίτης
υπήρχαν εργαστήρια κατεργασίας χαλκού. Με βάση αυτή την ιδιότητα της
Αφροδίτης, οι Έλληνες φαντάστηκαν το μυθικό γάμο της Αφροδίτης με
το θεό Ήφαιστο.62 Ήδη από την Ύστερη Χαλκοκρατία, η θεά της
Κύπρου παριστάνεται με μια δέσμη σφραγίδων που κρέμονται από το
λαιμό της ως χαρακτηριστικό της γνώρισμα, που υποδηλούσε ίσως τη
σχέση της με τον έλεγχο της παραγωγής. Μια επιγραφή του 2ου αι.
π.Χ. αναφέρει μια γιορτή στην Αμαθούντα, όπου υπήρχε περίφημος
ναός της Αφροδίτης.63 Κατά τη διάρκεια της γιορτής πρόσφεραν στη θεά
θυσίες για χάρη εκείνων που καλλιεργούσαν τη γη, για την ευημερία των
ανθρώπων και την ευφορία των αγρών.
Όπως η Inanna - Ishtar είχε μεταβεί στον Αδη και θρηνούσε το νεαρό
θεό Dammouzi/Tammouz, η θεά της Κύπρου θρηνούσε τον Αδωνη, που
μερικές μυθολογικές παραδόσεις τοποθετούν τη γέννηση, τη ζωή, τους
έρωτες και το θάνατο του στην Κύπρο.64 Ο Αδωνης φέρεται ως γιος του
Κινύρα και γεννήθηκε από την ίδια του τη θυγατέρα που μεταμορφώθηκε
σε δέντρο. Σύμφωνα με μια άλλη παράδοση, ήταν ο τρυφερός βλαστός
την ίδιας της Αφροδίτης. Αέγεται πως ερωτεύτηκαν με πάθος σε διάφο-

ρα μέρη του νησιού αλλά τελικά ο φθονερός Άρης τον σκότωσε. Σύμφωνα
με τη μυθολογία, η Αφροδίτη τον θρηνούσε και μπορούσε να τον φέρει
στον άνω κόσμο μόνο για δύο τρίτα του χρόνου.
Ο Παυσανίας αναφέρει ότι υπήρχε ναός της Αφροδίτης και του
Άδωνη στην Αμαθούντα, μια πόλη που διατηρούσε πανάρχαιες θρη­
σκευτικές τελετές. Σε έναν Ορφικό Ύμνο αναφέρεται ότι κάθε χρόνο γί­
νονταν θρησκευτικές τελετές στην Κύπρο, με πρωτοβουλία νεαρών κορι­
τσιών προς τιμήν του Άδωνη και της Αφροδίτης. Στη Βύβλο επίσης
υπήρχαν ιερά όπου λάμβαναν χώρα μυστικές τελετές προς τιμήν του
Άδωνη. Το όνομα του στη σημιτική γλώσσα σημαίνει "Κύριος". Ήταν
ασφαλώς μια ανατολική θεότητα που σχετιζόταν με τον κύκλο της βλά­
στησης. Ο θάνατος του σήμαινε τη στειρότητα της φύσης. Τον επανέφερνε
από το θάνατο στη ζωή η θεά της γονιμότητας, όπως αναφέρεται σε πολ­
λές ανατολικές θρησκείες. Η σχέση του με τη συροπαλαιστινιακή ακτή και
τον Κινύρα υποδηλοί ότι ήταν ένα από τα ανατολικά στοιχεία που υιο­
θέτησε η Κυπριακή θρησκεία. Ο Ησύχιος αναφέρει άλλα ονόματα του
Άδωνη στην κυπριακή διάλεκτο που υπονοούν μια πανάρχαια λατρεία
που μεταγενέστερα εξομοιώθηκε με τη φοινικική λατρεία του Άδωνη.
Ένα χαρακτηριστικό της θεάς της Κύπρου είναι η στενή της σχέση με
τη βασιλεία. Ακόμη και στον 4ο αι. π.Χ. οι βασιλείς της Πάφου αποκα­
λούσαν τους εαυτούς τους στις αναθηματικές επιγραφές "ιερείς της
βασίλισσας".65 Υπάρχουν κείμενα που αναφέρονται στην Αφροδίτη ως
φίλη, ερωμένη ή ακόμη πόρνη του Κινύρα,66 που ασφαλώς υποδηλοί
κάποια σεξουαλική σχέση ανάμεσα τους. Αυτό το φαινόμενο μπορεί να

ερμηνευθεί ως ιερός γάμος, κατά τη διάρκεια του οποίου ο βασιλιάς
συνευρισκόταν με την ιέρεια που αντιπροσώπευε τη θεά, για να εξα­
σφαλισθεί η σταθερότητα της πολιτείας και η ευημερία της χώρας. Ανα­
φέρεται ότι ο Κινύρας μετέθεσε τα όργια προς τιμήν της Αφροδίτης από
τη νύκτα στη μέρα, που σημαίνει ότι λάμβανε χώρα μια δημόσια τελετή
που αντιστοιχεί, όπως υποθέτουν οι επιστήμονες, με τον ιερό γάμο στη
Μεσοποταμία. Αλλά δεν έχουμε άλλες πιο ουσιαστικές πληροφορίες
γι' αυτό τον ανατολικό θεσμό στην Κύπρο. Μερικά παρόμοια κείμενα,
ένα στην Οδύσσεια και δύο στους Ομηρικούς Ύμνους,^1
περιγράφουν το
στόλισμα της θεάς στο ιερό της στην Πάφο, με έμφαση στην επάλειψη της
με λάδι αθανασίας και το ντύσιμο της με θαυμαστά ενδύματα και πολύ­
τιμα στολίδια, που περιλαμβάνουν στέμμα και σκουλαρίκια. Οι περι­
γραφές αυτές θα είχαν την έμπνευση τους στο στόλισμα της θεάς για τον
ιερό γάμο.
Σύμφωνα με το μύθο, η Αφροδίτη φορούσε ένα ειδικό στολίδι που
αναφέρεται ως κεστός ιμάς,68 ένα είδος μαγικής ζώνης που προκαλούσε
τον πόθο. Αυτό το μέρος της ενδυμασίας της θυμίζει τα διάφορα ιερά και
μαγικά στολίδια που φορούσαν οι Ανατολικές θεές, όπως η Inanna -
Ishtar, στολίδια που έπρεπε να αφαιρέσει η θεά όταν κατέβηκε στον
Άδη. Στους ιστορικούς χρόνους η θεά της Κύπρου και οι ιέρειες της πα­
ριστάνονταν με πλούσια κοσμήματα που θεωρούνται ιδιαιτερότητα της
κυπριακής τέχνης σε αντίθεση με την ελληνική τέχνη. Ίσως αυτό να
αποτελεί κατάλοιπο πανάρχαιων θρησκευτικών εθίμων.
Η ιερή πορνεία ήταν έθιμο που αναφέρει μόνο ο Ηρόδοτος,69 ως
χαρακτηριστικό της Αφροδίτης της Βαβυλώνας και της Κύπρου. Γνω­
ρίζουμε πως ιερά αφιερωμένα σε ανατολικές θεές, περιλάμβαναν ανάμεσα
στο προσωπικό τους γυναίκες και άνδρες που επιδίδονταν σε σεξουα-
λικές πράξεις, παρόλο που δεν χαρακτηρίζονται πορνεία. Ο Ηρόδοτος
περιγράφει ένα έθιμο στο ιερό της Αφροδίτης στη Βαβυλώνα (ταυτίζει
την Ασσυριακή Μύλιττα με την Αφροδίτη) σύμφωνα με το οποίο η κάθε
γυναίκα όφειλε να κάνει έρωτα μια φορά στη ζωή της με ένα ξένο. Οι
γυναίκες κάθονταν στο ιερό με στέμμα στο κεφάλι και περίμεναν ένα
ξένο να τις επιλέξει, λέγοντας τους "επικαλούμαι για σένα τη θεά Μύ­
λιττα". Ευθύς μετά η γυναίκα έκανε έρωτα μαζί του εκτός του ιερού. Ο
Ηρόδοτος αναφέρει ότι υπήρχε παρόμοιο έθιμο σε μερικά μέρη της
Κύπρου. Ο γραπτός διάκοσμος στο εσωτερικό ενός πινακίου του 6ου αι.
π.Χ.70 παριστάνει ίσως σκηνή ιερής πορνείας στους ιερούς κήπους του
ιερού. Μεταγενέστεροι συγγραφείς αναφέρουν την προγαμιαία πορνεία
ως κυπριακό έθιμο,71 που ήταν ίσως παραφθορά του αρχικού εθίμου.
Μπορούμε να βρούμε μερικές άλλες αναφορές σε αυτό το έθιμο που σχε­
τίζονται με τις Προποιτήδες γυναίκες ή θυγατέρες του Κινύρα στην
Αμαθούντα, αλλά σε αυτές τις παραδόσεις η Αφροδίτη προβάλλει την
πορνεία ως τιμωρία για τις γυναίκες που περιφρονούν τις δυνάμεις
της.72 Σύμφωνα με τον Οβίδιο73 στη Σαλαμίνα υπήρχε ναός της προκύ­
πτουσας Αφροδίτης ("Αφροδίτης στο παράθυρο"), σύμβολο της ιερής
πορνείας. Το επίθετο αυτό, σύμφωνα με τον Πλούταρχο, ήταν επίσης επί­
θετο της Αφροδίτης στην Κύπρο.
Ένα άλλο χαρακτηριστικό της Αφροδίτης της Κύπρου ήταν η αμφι-
σεξουαλικότητά της.74 Η αρχαιότερη αναφορά σε αυτή της την ιδιότητα
βρίσκεται στον Κύπριο συγγραφέα Παίονα της Αμαθούντας, που τον
αναφέρει ο Θεόφραστος, σύμφωνα με τον οποίο η Κυπρία θεά μπορού­
σε να μεταμορφωθεί σε άνδρα. Ο Αριστοφάνης γνώριζε την ύπαρξη

αυτής της αμφισεξουαλικής θεάς που ονομάζετο Αφροδίτη. Ο Ησύχιος
επιβεβαιώνει ότι ο Αφρόδιτος ήταν ο Ερμαφρόδιτος. Ο Μακρόβιος δίνει
την εκτενέστερη αναφορά σε αυτό το φαινόμενο που είναι γνωστό και
από πολλές πηγές, δηλώνοντας ότι στην Κύπρο υπήρχε άγαλμα γενειο­
φόρου Αφροδίτης ντυμένο γυναίκα, γεγονός που επιβεβαιώνεται από
πολλονς συγγραφείς. Η ύπαρξη μιας τέτοιας θεότητας τοποθετείται σε
μια περίπτωση στην Αμαθούντα, όπου υπάρχουν κατάλοιπα κάποιας
πανάρχαιας θρησκείας. Μερικά ειδώλια και ένα άγαλμα της Αφροδίτης
αναφέρονται συχνά ως τεκμήρια του αμφισεξουαλικού χαρακτήρα της
θεάς, χωρίς όμως να υπάρχει για αυτό καμιά βεβαιότητα. Θα υπάρχει
όμως κάποια αλήθεια σε αυτές τις αναφορές. Αυτός ο αμφισεξουαλικός
χαρακτήρας υπάρχει και στη θεά Inanna-Ishtar, που μπορούσε να θεω­
ρηθεί θεά όσο και θεός.75
Μια άλλη αμυδρή ένδειξη της ομοιότητας της Κυπρίας θεάς με την
Inanna-Ishtar θα μπορούσε να είναι το επίθετο "έγχειος"76 που υπαινίσ­
σεται το φιλοπόλεμο χαρακτήρα της, που είναι όμοιος με εκείνο της
ανατολικής θεάς. Αυτά τα στοιχεία θα ενέπνευσαν ίσως το μύθο για τις
σχέσεις της Αφροδίτης με τον Αρη και τις παρεμβάσεις της στον Τρωικό
Πόλεμο, τις οποίες διακωμώδησε ο Όμηρος.
Αυτές οι περίεργες όψεις της Κυπρίας θεάς θα μπορούσαν να πάνε
πίσω στη 2η χιλιετηρίδα π.Χ., όταν η κυπριακή θρησκεία βρισκόταν
κάτω από την έντονη επίδραση της Ανατολής. Στην πραγματικότητα, ολό­
κληρη η μυθολογία που περιβάλλει την Αφροδίτη μπορεί να ερμηνευτεί
από την κυπρο-ανατολική της καταγωγή. Οι Έλληνες είχαν ειδικότητα
στο να ωραιοποιούν και να δίνουν ανθρώπινο χαρακτήρα στους θεούς
και να προσδίδουν ευφάνταστη ποιητική έκφραση στην πραγματικότητα.
Η ανατολική θεά της γονιμότητας μετατράπηκε σε θεά της ομορφιάς και
του έρωτα, αναμειγμένη σε μύριες ερωτικές περιπέτειες. Δεν είναι απί­
θανο οι Έλληνες να συνάντησαν στην Κύπρο τη θεά που αποκάλεσαν
Σ
Αφροδίτη και να άλλαξαν το χαρακτήρα της για να την εντάξουν στο
δικό τους Πάνθεον. Η παρουσία των Ελλήνων στην Κύπρο το 12ο και
11ο αι. π.Χ. ήταν αρκετά ισχυρή ώστε να αρχίσουν να εξελληνίζουν το
νησί χάρη στη θαυμαστή συμβίωση Ελλήνων και Κυπρίων. Κατά τον ίδιο
τρόπο, οι Έλληνες ρίζωσαν τόσο βαθιά στο νησί ώστε να γνωρίσουν τις
ανατολικές θεότητες, να τις υιοθετήσουν και να τις εξελληνίσουν. Οι επα­
φές που είχαν με την κυπρο-ανατολική θρησκεία συντέλεσαν στη δια­
μόρφωση της ταυτότητας και της εικόνας της Αφροδίτης όπως επικρά­
τησαν στην ελληνική μυθολογία και τέχνη. Αλλά δεν μπορούμε να ξέρου­
με με βεβαιότητα αν η λατρεία και η άσκηση της έφτασαν στην Ελλάδα
από την Κύπρο. Δεν έχουμε αρκετές πληροφορίες για χώρους λατρείας
της Αφροδίτης στην Ελλάδα πριν τον 7ο αι. π.Χ. παρόλο που αυτοί μπο­
ρεί να περιλαμβάνουν χώρους λατρείας διαφόρων προελεύσεων. Οι
γνώσεις μας για την Αφροδίτη στην αρχαία Ελλάδα περιορίζονται στην
κλασική και στις μεταγενέστερες περιόδους.
Κατά τους αιώνες που ακολούθησαν τον Μυκηναϊκό αποικισμό η
Κύπρος δέχτηκε περισσότερες ελληνικές επιδράσεις που βαθμιαία άλλα­
ξαν τον χαρακτήρα της θεάς της Κύπρου, η οποία όμως δεν άλλαξε εντε­
λώς τις ανατολικές της ιδιαιτερότητες.
Είναι γνωστό ότι Κρήτες εγκαταστάθηκαν στην Κύπρο κατά τον 11ο
αι. π.Χ., ίσως εγκαταλείποντας την πατρίδα τους που πρόσφατα είχε
υποστεί την κάθοδο των Δωριέων. Η παρουσία τους έγινε αισθητή μέσω
των νέων θρησκευτικών στοιχείων που είχαν εισαχθεί.77 Σύμφωνα με την
παράδοση, ο Θησέας επιστρέφοντας από την Κρήτη εγκατέλειψε την
έγκυο Αριάδνη στην Κύπρο, όπου πέθανε κατά τη διάρκεια του τοκετού.
Οι Κύπριοι τοποθέτησαν τον τάφο της στην Αμαθούντα.78 Πράγματι, τον
11ο π.Χ. ένας νέος τύπος πήλινου ειδωλίου παρουσιάζεται στην Κύπρο

σε πλείστα από τα γνωστά ιερά: έχει κυλινδρικό σώμα, με κυρτό χαρα­
κτηριστικό τα υψωμένα χέρια.79 Τα ειδώλια αυτά φορούν μια εντυπω­
σιακή "τιάρα" στο κεφάλι, όπως ακριβώς και τα Υστερομινωϊκά ειδώλια.
Αυτός ο νέος τύπος της θεάς υιοθετήθηκε ευρύτατα από τους Κυπρίους
και επέζησε ως την Αρχαϊκή περίοδο
(Εικ. 12). Τα νέα αυτά ειδώλια δεν
τοποθετήθηκαν σε τάφους, όπως τα
περισσότερα ειδώλια των προηγούμε­
νων περιόδων, αλλά σε ιερά. Δεν ήταν
γυμνά ούτε παρουσίαζαν τα χαρακτη­
ριστικά της γονιμότητας, όπως τα
ειδώλια ανατολικού τύπου που
κυριαρχούσαν προηγουμένως. Ήταν,
αντιθέτως, μεγαλοπρεπή, με μακρύ
ένδυμα συχνά διακοσμημένο με ται­
νίες, περιδέραια, φτιαγμένο πρόσω­
πο και ψηλή τιάρα. Θα πρέπει να
παριστάνουν ή την ίδια τη θεά ή τις
ιέρειες της. Η χειρονομία των υψωμέ­
νων χεριών έχει ερμηνευθεί ως ευλο­
γία της θεάς ή επίκληση χάριτος για
.
Τα ειδώλια αυτά αποκάλυψαν μια
πολύ σημαντική αλλαγή στη θρησκευ­
τική συνείδηση, στην οποία μπορούμε να διαπιστώσουμε την πολύ σημα­
ντική συμβολή του ελληνικού πνεύματος. Σε αυτή την περίπτωση η θεά δεν
θεωρήθηκε θεά της γονιμότητας, αλλά μια επιβλητική θεότητα γεμάτη
μεγαλείο και σοβαρότητα. Η ιδιότητα της ως συνοδός του νεκρού εγκα­
ταλείφθηκε. Έγινε η Κυρία του Ιερού. Υπάρχουν μερικά ωραιότατα δείγ­
ματα αυτού του τύπου, όπως για παράδειγμα τρία υψηλά ειδώλια που βρέ-

θηκαν στο χώρο του ναού της Αφροδίτης στην Πάφο.80 Φορούν, ανάμεσα
σε άλλα στολίδια, ένα μακρύ διπλό ιμάντα με μικρά αντικείμενα, πιθα­
νότατα σφραγίδες που παραμένουν έκτοτε σύμβολα της θεάς ή της ιέρει­
ας της. Στο κατώτερο μέρος του ενδύματος τους υπάρχει ένα είδος κεντη­
μένης ταινίας ως ιερατικό σύμβολο. Υπάρχουν και άλλα ωραία παρα­
δείγματα αυτού του τύπου,81 αλλά χωρίς κανένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό
γνώρισμα.82 Αυτός ο τύπος ειδωλίου με υψωμένα χέρια φαίνεται ότι
ήταν η λαϊκή έκφραση της λατρείας της μεγαλοπρεπούς θεάς από τους
Κυπρίους από τον 1 Ιο ως τον 6ο αι. π.Χ.
Αυτή φαίνεται να ήταν μια ένδοξη περίοδος της λατρείας της θεάς,
που συγκέντρωνε προσκυνητές από πολλές χώρες. Παράσταση πάνω
σε αγγείο τη δείχνει ως ιέρεια με "τιάρα" σε μια σκηνή θυσίας.83
Ο "Αμφορέας Hubbard"84 διακοσμείται στη μια πλευρά του με μια
παράσταση ιέρειας μάλλον παρά θεάς, καθισμένης πάνω σε θρόνο. Πίνει
ένα υγρό ή καπνίζει με ένα σωλήνα από ένα αγγείο. Στην άλλη πλευρά
του αγγείου υπάρχει σκηνή με χορεύτριες που κρατούν κλαδιά κι ένα
λυράρη που σέρνει το χορό. Αναμφίβολα πρόκειται για μια θρησκευτική
τελετή με χορούς και φυτικά αφιερώματα. Υπάρχει παρόμοια σκηνή με
καθιστή ιέρεια πάνω σε μια οινοχόη.85 Άλλες παραστάσεις πάνω σε
οινοχόες86 δείχνουν τις ιέρειες ντυμένες με μακρύ ένδυμα και την ιδι­
αίτερη ιερατική ταινία που υποδηλοί το αξίωμα τους. Κρατούν άνθη,
πουλιά και ζώα. Μια λεκάνη είναι διακοσμημένη με μια ερωτική σκηνή87
με άνδρες και γυναίκες μέσα σε κήπο και δύο ζευγάρια σε ερωτική
περίπτυξη. Η σκηνή αυτή μπορεί να συσχετισθεί με τελετές ιερής πορ-

νείας που αναφέρει ο Ηρόδοτος. Υπάρχει πλήθος μικρών, μάλλον άτε-
χνων πήλινων χειροποίητων ειδωλίων που χρονολογούνται στον 7ο ή 6ο
αι. π.Χ.,88 που αντιπροσωπεύουν τον κόσμο των προσκυνητών. Μερικά
κάνουν χειρονομίες, άλλα κρατούν πτηνό, ζώο ή κάποιο πιάτο με γλυκά.
Άλλα παριστάνουν μουσικούς που κρατούν κύμβαλα ή λύρα. Άλλα κρα­
τούν ένα βρέφος. Αυτά τα ειδώλια τα πρόσφεραν οι πιστοί στα ιερά ως
αναθήματα.
Κατά τη διάρκεια της πρώτης χιλιετηρίδας η παρουσία των Φοινίκων
ήταν πολύ αισθητή.89 Τα τέλη του 9ου αι. π.Χ. οι Φοίνικες ίδρυσαν το
Κίτιο πάνω στα ερείπια της πόλης της Ύστερης Χαλκοκρατίας και
αναβίωσαν τα προηγούμενα ιερά. Μια φοινικική επιγραφή μάς δίνει το
όνομα της θεάς στην οποία ήταν αφιερωμένο ένα από αυτά τα ιερά. Η
θεά αυτή ήταν η Αστάρτη που από τις αρχές της 1ης χιλιετηρίδας ήταν η
κατ' εξοχήν φοινικική θεά που απορρόφησε όλες τις άλλες ανατολικές
θεότητες.
Οι Ασσύριοι, που κατά κάποιο τρόπο κυριαρχούσαν στο νησί από το
τέλος του 8ου αι. π.Χ., λάτρευαν τη θεά Ishtar και ίσως εξάσκησαν επί­
δραση πάνω στη θρησκεία των Κυπρίων, συμβάλλοντας στην αλλαγή του
τύπου της Κύπριας θεάς, που παριστάνεται ξανά ως γυμνή θεά της
γονιμότητας. Η τεχνική της κατασκευής ειδωλίων με καλούπι που εισή­
γαγαν οι Φοίνικες στο νησί επανέφερε τον τύπο της γυμνής θεάς που πιέ­
ζει τα στήθη της.90 Ειδώλια που κατασκευάστηκαν στην Αμαθούντα
τον 6ο αι. π.Χ. παριστάνουν τη γυμνή Αστάρτη, με έμφαση στην ηβική
χώρα, να πιέζει τα στήθη της (ELK. 13).Μαρτυρούν έντονη φοινικική επί­
δραση στη θρησκεία, όπως και τα ομοιώματα ιερών που περικλείουν
ειδώλια της Αστάρτης.
.
Υπάρχουν άλλοι τύποι ειδωλίων
φτιαγμένων με καλούπι που μοιάζουν
με Αιγυπτιακά πρότυπα91 και θυμίζουν παραστάσεις της Αιγυπτιακής
θεάς Αθώρ που πολλές φορές ταυτίζεται με την Αστάρτη. Παριστά­
νουν τη θεά γυμνή με σαρκώδες σώμα και κεφαλή Αιγυπτιακού τύπου, με
μαλλιά που μοιάζουν με περούκα και τα χέρια πάνω στο στήθος. Ο τύπος
αυτός παρουσιάζεται και στη γλυπτική, όπως για παράδειγμα πάνω
στην περίφημη πέτρινη σαρκοφάγο του 5ου αι. π.Χ. από τη νεκρόπολη
της Αμαθούντας που βρίσκεται τώρα στο Μητροπολιτικό Μουσείο της
Νέας Υόρκης92 (ELK. 14). Σε μία απο τις δύο στενές πλευρές της η σαρ­
κοφάγος είναι διακοσμημένη με τέσσερις ανάγλυφες γυμνές γυναίκες που


πιέζουν τα στήθη τους. Παρόλο που είναι γυμνές, φορούν σειρές περι­
δεραίων. Συνοδεύουν το νεκρό ως θεές της ζωής και της αναγέννησης.
Κατά την περίοδο αυτή όμως οι Κύπριοι άρχισαν να απομακρύνονται
από τον ανατολικό τύπο της γυμνής Αστάρτης και να προτιμούν τη θεά
ντυμένη με λεπτά διαφανή υφάσματα, βαμμένα κόκκινα με μαύρες ταινίες
στα άκρα, που αφήνουν να φαίνονται τα στήθη και η ηβική χώρα.
Φορούν επίσης πολλά και βαριά περιδέραια, καλύμματα των αυτιών και
μακριά σκουλαρίκια. Παριστάνουν προσκυνητές ή κυμβαλοκρούστες.93
Αλλα ειδώλια φορούν το διπλό ένδυμα, γνωστό ως "Κυπριακό ένδυμα",
με ιερατική ταινία που συμβολίζει το αξίωμα της ιέρειας. Προς το
τέλος της Αρχαϊκής περιόδου, ειδώλια διαφόρων τύπων παρουσιάζονται
ντυμένα με βαριά ενδύματα, περιδέραια με περίαπτα και σφραγίδες.94 Με
τον καιρό εισάγεται στην αμφίεση ένα πλούσια διακοσμημένο στέμμα που
γίνεται ολοένα ψηλότερο.95 Αυτή η τάση για μεγαλοπρεπείς ενδυμα­
σίες των ιερειών, των προσκυνητών και των μουσικών είχε σκοπό να δεί­
ξει τη μεγαλοπρέπεια της λατρείας της θεάς με κάποια υπερβολική
χλιδή. Τον 6ο αι. π.Χ. παρατηρείται ανάλογη εξέλιξη και στη γλυπτική,
με γυμνά ή ελαφρά ντυμένα ασβεστολιθικά αγάλματα και στο τέλος
βαριά ντυμένα. Όταν έγινε εντονότερη η ελληνική πολιτική και πολιτι­
στική επίδραση κατά τον 4ο αι. π.Χ. το κυπριακό ένδυμα εγκαταλείφθηκε
κι αντικαταστάθηκε από το ελληνικό ένδυμα με "πέπλο"'και "ιμάτιο".96
Η ντόπια θεότητα εξελληνίσθηκε και τελικά εξισώθηκε με την ελληνική
Αφροδίτη.
Η Κυπρία θεά δεν επονομαζόταν Αφροδίτη από τους Κυπρίους πριν
τον 4ο αι. π.Χ. Οι πρώτες πηγές που την αναφέρουν με αυτό το όνομα

είναι μερικές αναθηματικές επιγραφές στο Κυπριακό συλλαβάριο97 που
επαναλαμβάνουν ένα στερεότυπο αριθμό λέξεων. Στην Πάφο ονομαζόταν
"η Θεά", "Θεά" ή "Θεός". Όλες οι άλλες επιγραφές που γνωρίζουμε την
αναφέρουν ως "Παφία" ή "Γολγία". Αυτές οι δύο ονομασίες αντανακλούν
τους αρχαίους τρόπους λατρείας στην Πάφο και στους Γόλγους. Στην
Αμαθούντα εμφανίζεται η πρώτη αναφορά στην Αφροδίτη σε μια αφιε­
ρωματική επιγραφή στην "Αφροδίτη της Κύπρου", που χρονολογείται
στον 4ο αι. π.Χ..98 Από τον 3ο αι. π.Χ. υπάρχουν πολλές αλφαβητικές
επιγραφές από την Πάφο, τη Σαλαμίνα, το Ιδάλιο και την Αμαθούντα
που αναφέρουν τη θεά με το ελληνικό
της όνομα."
Η θεά που πρωτοεμφανίσθηκε
στην Κύπρο ως ανατολική θεά της
γονιμότητας υιοθετήθηκε από τους
Έλληνες που με τη σειρά τους την
ενσωμάτωσαν στο δικό τους πάνθεο
και κατόπι την επανέφεραν στο νησί
κατά τον 4ο και 3ο αι. π.Χ. Εντυπω­
σιακοί ελληνιστικοί ναοί αφιερωμένοι
στην ελληνική Αφροδίτη κτίστηκαν
στην Πάφο και στην Αμαθούντα100
όταν η Κύπρος έγινε μέρος του Ελλη­
νιστικού κόσμου. Το ιερό στην Πάφο
αναπτύχθηκε κατά την εποχή των
Πτολεμαίων που αφιέρωσαν πολλά
αγάλματα στη Θεά.101 Απο τότε και
στο εξής αγάλματα της Αφροδίτης
εμφανίζονται στον πιο γνήσιο Ελλη-


νικό ρυθμό10. Για ακόμα μια
φορά η λατρεία της Αφροδίτης προσέλκυσε
προσκυνητές από τις γύρω χώρες. Κατά τη
Ρωμαϊκή εποχή, οι ναοί της Αφροδίτης ανοι­
κοδομήθηκαν και τέθηκαν υπό την προστασία
των Ρωμαίων αυτοκρατόρων. Ο ναός της
Πάφου που διατηρούσε μέρος του πανάρ­
χαιου τριμερούς ιερού που στέγαζε την ιερή
πέτρα (βαίτυλο)103 παρέμεινε ένας απο τους
πιο φημισμένους ναούς του αρχαίου κόσμου.
Οργανώνονταν γιορτές προς τιμήν της θεάς
με αγώνες και διαγωνισμούς μουσικής και
ποίησης. Εξασκείτο ακόμη και η μαντική.104
Τον 4ο αι. μ.Χ. η Πάφος και η Αμαθούντα
ήταν ακόμη πόλεις αφιερωμένες στην Αφρο­
δίτη105 όπου η λατρεία της θεάς διατηρήθηκε,
προς αποτροπιασμό του μεγάλου μέρους του
πληθυσμού που είχε ήδη ασπασθεί το χρι­
στιανισμό. Οι σεισμοί του 4ου αι. μ.Χ. κατέ­
στρεψαν τελείως τους ναούς και τις αρχαίες
πόλεις και έθεσαν τέρμα στην παγανιστική
λατρεία στην Κύπρο. Σήμανε τότε το τέλος της λατρείας της Μεγάλης
Θεάς της Κύπρου, της Αφροδίτης, που διάρκεσε επί τρείς χιλιετίες.
Είναι τώρα βέβαιο ότι η Κύπρος διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στη
διαμόρφωση και διάδωση αυτής της θρησκευτικής ή μυθικής οντότητας,
προσφέροντας στον Ευρωπαϊκό πολιτισμό έναν από τους πιο εντυπω­
σιακούς του μύθους.
ΒΑΣΟΣ ΚΑΡΑΓΙΩΡΓΗΣ

Τέλος

ΚΥΠΡΙΔΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ....[Μέρος Δ΄]

Η ΜΕΓΑΛΗ ΘΕΑ ΚΑΙ ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ ΑΦΡΟΔΙΤΗΣ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ

Γράφει ο Βάσος Καραγιώργης
Από την αρχαιότητα η Κύπρος είναι γνωστή ως το νησί της Αφροδίτης,
ο τόπος όπου γεννήθηκε και λατρεύτηκε η θεά. Ο Όμηρος την αναφέρει
ως Κύπριδα αλλά και ως Αφροδίτη,
1 και γνώριζε ότι στην Πάφο υπήρχε
ναός της θεάς.
2 Αυτό μας φέρνει πίσω στον 8ο - 7ο αι. π.Χ., μια εποχή
κατά την οποία δεν υπήρχαν ακόμη μαρτυρίες σχετικά με τη λατρεία της
θεάς στον Ελλαδικό χώρο.
Το όνομα της Αφροδίτης δεν εμφανίζεται
στις πινακίδες της Γραμμικής Β γραφής της Κνωσού και της Πύλου (13ος
αι. π.Χ.) που αναφέρουν άλλες θεές -την Ήρα, την Αθηνά και την Άρτεμη-

ούτε στις πινακίδες της Θήβας, που αναφέρουν τη Δήμητρα και την
Κόρη.
5 Η Αφροδίτη στο μύθο και στο έπος σχετίζεται κυρίως με την
Κύπρο
 
Πολλές θεωρίες έχουν προταθεί, ήδη από τα τέλη του 19ου αι., σχετικά
με τη γένεση και την ταυτότητα της θεάς.
6 Μερικοί υποστήριζαν την Ινδοευρωπαϊκή
προέλευση της κι άλλοι θεωρούσαν ότι κατάγεται από τη
Μεγάλη Θεά του Αιγαίου. Υπήρχε ακόμη η θεωρία ότι το λίκνο της Θεάς
ήταν η Μινωϊκή Κρήτη και ότι στην Κύπρο μεταφέρθηκε από τους
Μυκηναίους αποίκους. Η επικρατέστερη όμως θεωρία ήταν αυτή που
συσχέτιζε τη θεά με την Ανατολή από όπου και μεταφέρθηκε στην Ελλάδα
μέσω της Κύπρου.
Το πρόβλημα της γένεσης της θεάς Αφροδίτης εξακολουθεί να υφίσταται,
παρόλο που πρόσφατες αρχαιολογικές ανακαλύψεις ευνοούν την
Κύπρο ως τόπο από όπου προήλθε η λατρεία της θεάς. Στην παρούσα
μελέτη θα συσχετίσουμε τη θεά με τη θρησκεία της Κύπρου κατά τη
Χαλκολιθική περίοδο και θα προτείνουμε το μετασχηματισμό της σε μια
μεταγενέστερη περίοδο σε κυπριακή θεά της γονιμότητας με έντονες
ανατολικές επιδράσεις. Θα ερευνήσουμε την πιθανή κυπριακή προέλευση
των πλούσιων μυθολογικών μαρτυριών που την περιβάλλουν και θα
αναφέρουμε μερικά επιπρόσθετα στοιχεία που στηρίζουν την κυπριακή
προέλευση της θεάς.
Για την προέλευση της θεάς στα προϊστορικά χρόνια δεν υπάρχουν
βεβαίως γραπτές μαρτυρίες και όλες οι πληροφορίες προέρχονται κυρίως
από μυθολογικές παραδόσεις που διασώθηκαν στα κείμενα των αρχαίων
συγγραφέων
8 και προβάλλουν την ανατολική προέλευση της. Μια άλλη
πηγή είναι το αρχαίο κυπριακό εικονογραφικό υλικό
9 που καλύπτει
μια περίοδο 3500 χρόνων περίπου και περιλαμβάνει ειδώλια, παρα-

στάσεις πάνω σε αγγεία, γλυπτά και τέλος μερικές επιγραφικές μαρτυρίες,

από τις οποίες οι αρχαιότερες ανάγονται στον 6ο αι. π.Χ.
Αν και ο μύθος κρύβει μέσα του σημαντικά στοιχεία, δεν είναι πάντοτε
εύκολη η ερμηνεία του. Ασφαλώς θα υπάρχει λόγος που οι μυθολογικές
μαρτυρίες τοποθετούν τη γέννηση της Αφροδίτης στην Πάφο, και
συγκεκριμένα στην τοποθεσία που είναι γνωστή ως "Πέτρα του Ρωμιού",
στη νοτιοδυτική ακτή του νησιού. Για πρώτη φορά απαντούμε το μύθο
για τη γέννηση της Αφροδίτης στη
Θεογονία του Ησίοδου, τον 8ο αι.
π.Χ., που αναφέρεται στη δημιουργία του κόσμου.
11 Σύμφωνα με τον
Ησίοδο, στην αρχή υπήρχε το Χάος, ύστερα δημιουργήθηκε η Γη και ο
Ουρανός που γέννησαν τρομερούς γιους. Ένας από αυτούς ήταν ο Κρόνος,
που ακρωτηρίασε τον πατέρα του για να θέσει τέρμα στη δημιουργία
τεράτων. Σύμφωνα πάντα με τον Ησίοδο, ο Κρόνος απέκοψε τα γεννητικά
όργανα του πατέρα του που έπεσαν στην θάλασσα και για πολύ
καιρό παρασείρονταν από τα κύματα του ωκεανού. Γύρω τους δημιουργήθηκε
άσπρος αφρός από τον οποίο φύτρωσε μια κόρη, που πήγε
πρώτα στα Κύθηρα και από εκεί εμφανίστηκε στη θαλασσοφίλητη Κύπρο
ως σεβαστή και πανώρια θεά. Κάτω από τα πόδια της και γύρω της
φύτρωνε χορτάρι. Οι θεοί και οι άνθρωποι την ονόμασαν Αφροδίτη.
Μόλις γεννήθηκε τη συνόδευσαν ο Έρωτας και ο Πόθος... και πορεύθηκε
για να συναντήσει τους άλλους θεούς.
Ο παράξενος αυτός μύθος υποδηλοί ίσως ότι ο Ησίοδος δανείστηκε
στοιχεία από μια σύγχρονη του ανατολική θεογονία. Υπάρχει μια Χετ-
ταϊκή θεογονία του 14ου - 12ου αι. π.Χ. με Χουρριτικά και Βαβυλωνιακά
πρότυπα, που περιγράφει τον αγώνα για επικράτηση ανάμεσα σε διάφορες
γενεές θεών, που περιλαμβάνουν και τονακρωτηριασμό ενός
θεού, και καταλήγει στην επικράτηση του θεού Κουμαρπή.
12 Ο Ησίοδος
όμως εισάγει ένα νέο στοιχείο, τη γέννηση της Αφροδίτης από τη θάλασ
σα και την προσγείωση της στην Κύπρο. Σύμφωνα με τον Ησίοδο, η γέννηση
της Αφροδίτης έθεσε τέρμα στην αναρχία και τη γέννηση τεράτων
από τη Γη και τον Ουρανό και εγκαινίασε μια άλλη ανεξάρτητη δημιουργία
που σχετίζεται με τον Πόθο και την Ηδονή. Γεννήθηκαν ομαλά
όντα που μπορούσαν να πολλαπλασιασθούν μεταξύ τους. Έτσι, ο Ησίοδος
εισάγει το στοιχείο της γονιμότητας σε συσχετισμό με μια θεότητα.
Η δύναμη της να γονιμοποιεί συμβολίζεται και με το γεγονός ότι μόλις
πάτησε στη γη φύτρωσε χορτάρι κάτω από τα πόδια της.
Η παρεμβολή δύο νέων γεωγραφικών περιοχών, των Κυθήρων και της
Κύπρου, ίσως να οφείλεται στην εισαγωγή νέων στοιχείων
13 στην ανατολική
κοσμογονία, που αποδίδεται πιθανόν στη διακίνηση των Φοινίκων
στην Ανατολική και την Κεντρική Μεσόγειο και τη διάδοση της λατρείας
της δικής τους θεάς. Πρέπει να σημειωθεί πως δύο ή τρείς αιώνες
αργότερα ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι στα δύο αυτά μέρη, στην Κύπρο και
τα Κύθηρα, υπήρχε λατρεία της Αφροδίτης
14 που προήλθε από τη
λατρεία της Αφροδίτης Ουρανίας στην Ασκαλώνα της Παλαιστίνης.
Είναι πολύ φυσικό παραδόσεις και μύθοι για την ίδρυση του ναού της
Αφροδίτης να κυκλοφορούσαν ευρύτερα.
Ο Όμηρος δεν μνημονεύει το μύθο της γέννησης της Αφροδίτης από τη
θάλασσα. Την παρουσιάζει ως θυγατέρα του Δία και της Διώνης
και
προστάτιδα των Τρώων, των εχθρών των Ελλήνων που είχαν προστάτιδα
τους την Αθηνά. Θα έλεγε κανείς πως δεν τη θεωρούσε θεά των Ελλήνων
εξ ου και την αποκαλεί Κύπριδα.
16 Στην Οδύσσεια τη συνδέει με την
Πάφο, όπου είχε "ναό και μυρωμένο βωμό".
17 Διερωτάται κανείς: Γιατί
η λατρεία της Αφροδίτης συνδέεται τόσο στενά με την Πάφο; Για να
βρούμε κάποια απάντηση σε αυτό το ερώτημα θα πρέπει να πάμε πίσω
στην 3η χιλιετηρίδα π.Χ.
Πρόσφατες αρχαιολογικές ανασκαφές έδειξαν ότι η νοτιοδυτική
περιοχή της Κύπρου, όπου βρίσκεται η Πάφος, ήταν κατά τη Χαλκολι-
θική περίοδο
18 και κυρίως κατά την 3η χιλιετηρίδα, η κοιτίδα μιας
λατρείας της γονιμότητας. Προηγουμένως, κατά τη Νεολιθική περίοδο,
από την 7η ως την 5η χιλιετηρίδα
πΧ.,
19 λιγοστά λίθινα ειδώλια επιτόπιας
κατασκευής έχουν ένδειξη
του φύλου
(Ein. 1). Περί τα τέλη
της Νεολιθικής περιόδου (γύρω
στις αρχές της 4ης χιλιετηρίδας
π.Χ.) άρχισαν να εμφανίζονται
παραστάσεις πέτρινων φαλλών,
που υποδηλούν κάποια λατρεία της
ανδρικής γονιμότητας.
20 Οι παραστάσεις
γυναικείων μορφών εμφανίζονται
αργότερα, με λίθινα ειδώλια
που δείχνουν σχηματικά με
βαθειά εγχάρακτη γραμμή το θηλυκό
αιδοίο.
21 Η αναγνώριση της
βασικής συμβολής της γυναικείας
στις γυναίκες εξέχουσα θέση. Ανακάλυψαν
ότι για να υπερνικήσουν την ανθρώπινη θνησιμότητα είχαν ανάγκη
έντονης γεννητικότητας, με τον ίδιο τρόπο που χρειάζονταν την
ευφορία των αγρών και των ζώων για την προμήθεια τροφής. Για να επιτύχουν
την εκπλήρωση αυτών των αναγκών έπρεπε να αναζητήσουν
την εύνοια των γονιμοποιών δυνάμεων της φύσης διαμέσου διαφόρων
.
μαγικο-θρησκευτικών τελετών. Η ανάπτυξη αυτής της νέας θρησκευτικής
εκδήλωσης στην Κύπρο παρουσιάζεται κυρίως στην περιοχή της Πάφου,
μεταξύ του 3500 και του 2500 π.Χ.
Πολυάριθμα πέτρινα ειδώλια που χρονολογούνται γύρω στο 3000
π.Χ. έχουν ανακαλυφθεί στην περιοχή της Πάφου.
22 Ένα σχετικά μεγάλο
ειδώλιο παριστάνει μια σχηματοποιημένη γυναίκα
Ο
μακρύς κυλινδρικός λαιμός και το στρογγυλό της κεφάλι έχουν φαλλικό
σχήμα. Στο εμπρόσθιο μέρος του σώματος, το στήθος και η ηβική χώρα
παριστάνονται με δύο εγχάρακτα τρίγωνα και μια κάθετη γραμμή ανάμεσα
τους. Η φουσκωμένη της κοιλιά υποδηλώνει ότι είναι έγκυος. Η
παράσταση αυτή, που συνδυάζει το γυναικείο σώμα και τον φαλλικό
λαιμό, συμβολίζει τη γονιμότητα, με σημαντικότερο στοιχείο το γυναικείο.
Ένα άλλο ειδώλιο παριστάνει μια καθιστή γυναικεία μορφή με
κυρτά γόνατα. Τέτοιες μεγάλες παραστάσεις χρησίμευσαν ως πρότυπα
για μικρότερα ειδώλια από μαλακό εγχώριο λίθο (πικρόλιθο). Το ύψος
τους ποικίλλει από 4 σε 15 εκ. Τα ειδώλια αυτά,
24 που βρίσκονται κυρίως
στους τάφους, παρουσιάζουν κυρίως καθιστές μορφές με κυρτά γόνατα,
διαφόρων τύπων. Μερικά δεν έχουν καμιά ένδειξη φύλου, αλλά
όμως έχουν ανάγλυφα στήθη. Μερικά φορούν εγχάρακτο δικτυωτό ένδυμα
πάνω στους ώμους. Ειδικά ένα από αυτά φαίνεται να κάνει μια
συγκεκριμένη τελετουργική χειρονομία. Μερικά παριστάνουν δύο μορφές,
με την κυρία μορφή να κρατά μια άλλη στα μπράτσα της, ενώ άλλες στηρίζουν
μια μικρότερη μορφή στο κεφάλι τους.
Ένα σχετικά μεγάλο ειδώλιο
25 δεν παρουσιάζει καμιά άλλη λεπτομέρεια
στο σώμα, παρά ένα περιδέραιο με περίαπτο που μοιάζει με τη
μορφή του ίδιου του ειδωλίου
(ELK. 3). Τα πολύ μικρά ειδώλια αποτελούσαν
πιθανόν περίαπτα περιδεραίων και τα φορούσαν σαν φυλακτά.
Τα άφθονα ειδώλια μοναδικής ωραιότητας που αναφέραμε πιο πάνω
αντανακλούν ένα πολύπλοκο συμβολισμό που δεν είναι εύκολο να
προσδιορίσουμε, αλλά είναι βέβαιο ότι συνδέεται με τη γονιμότητα. Η
ευρύτερα αποδεκτή ερμηνεία είναι ότι τα ειδώλια αυτά παριστάνουν
γυναίκες την ώρα του τοκετού.
26 Ως επιβεβαίωση αυτής της ερμηνείας
αναφέρουμε ένα πήλινο ειδώλιο
27 που παριστάνει γυναίκα που κάθεται
πάνω σε θρανίο την ώρα του τοκετού, τη στιγμή που το κεφάλι και
 
μπράτσα του βρέφους εμφανίζονται
ζωγραφισμένα ανάμεσα στα σκέλη της.
Γύρω από το λαιμό της φορά περιδέραιο
με περίαπτο φυλακτό, παρόμοιο με τα
μικρά ειδώλια που προαναφέραμε. Υπάρχουν
και άλλα θραυσμένα ειδώλια του
ίδιου τύπου, που παριστάνουν γυναίκες
την ώρα του τοκετού. Γνωρίζουμε παρόμοιες
παραστάσεις στην αρχαιότερη εικονογραφία
της Κεντρικής Ευρώπης, της
Ανατολίας και της Εγγύς Ανατολής,
όπως για παράδειγμα την ανάγλυφη
παράσταση θεάς πάνω σε τοίχο του ιερού
στο
Çatal Hüyük της Ανατολίας. Το
κυπριακό ειδώλιο που παριστάνει γυναίκα
την ώρα του τοκετού βρέθηκε μέσα
σε πήλινο ομοίωμα, προφανώς ιερού, που
ίσως σχετίζεται με τελετή για τον τοκετό,
όπως οι τελετές σε "καλύβες τοκετού",
που τις γνωρίζουμε από εθνογραφικές αναφορές. Κείμενα από τη Μεσοποταμία
αναφέρονται σε μια Θεά-Μητέρα με το όνομα "Κυρία Καλύβα
Τοκετού".
28 Γενικά μπορούμε να πούμε πως το
και ίσως ανανέωση της ζωής ή αν πράγματι παριστάνουν τη Μεγάλη Θεά.
Αν τοποθετήσουμε την κυπριακή θρησκεία στα ευρύτερα πλαίσια της θρη­
σκείας της Ανατολίας και της Εγγύς Ανατολής, μπορούμε να υποθέσουμε
ότι υπήρχε μια πραγματική λατρεία της Μεγάλης Θεάς, με τη διαφορά ότι
στην Κύπρο εμφανίζεται τρείς χιλιετίες αργότερα, ίσως ανεξάρτητα
από την επίδραση των γειτονικών πολιτισμών. Είναι πράγματι αξιο­
θαύμαστο ότι η λατρεία αυτή ευδοκίμησε κυρίως στην περιοχή της
Πάφου, ακριβώς εκεί όπου οι αρχαίοι Έλληνες τοποθέτησαν αργότερα τη
λατρεία της Αφροδίτης. Ο Edgar Peltenburg που ανέσκαψε αυτές τις Χαλ-
κολιθικές θέσεις αναφέρει: "παρόλο που υπάρχει χρονολογική απόστα­
ση από το τελευταίο γυναικείο ειδώλιο (της Χαλκολιθικής περιόδου) ως
την εμφάνιση του Ναού της Αφροδίτης στην Παλαιόπαφο, η θέση της
λατρείας της Παφίας θεάς δεν είναι ίσως μια ιστορική σύμπτωση αλλά
μάλλον η αναβίωση παλαιότερων παραδόσεων που υπήρχαν στην περιο­
χή".30 Είναι γνωστό πως οι ιεροί χώροι λατρείας διατηρούνται για
μεγάλο χρονικό διάστημα. Η λατρεία της Αφροδίτης πιθανολογείται
ότι αναβίωσε χίλια περίπου χρόνια αργότερα, όπως θα δούμε παρακάτω.
Ο Χαλκολιθικός πολιτισμός της δυτικής Κύπρου παρήκμασε γύρω στο
2500 π.Χ. Ταυτόχρονα, ένας νέος πολιτισμός, προφανώς εισαγμένος
από την Ανατολία, εμφανίστηκε στο βόρειο τμήμα του νησιού και βαθ­
μιαία εξαπλώθηκε προς το κέντρο.31 Χαρακτηρίζεται από νέες θρη­
σκευτικές πεποιθήσεις που καταδεικνύουν μια ουσιαστική αλλαγή στην
κυπριακή θρησκεία.32 Μια έκφραση του νέου πολιτισμού είναι η εμφά­
νιση πλούσιων ζωομορφικών ανάγλυφων παραστάσεων33 κερασφόρων
ζώων, φιδιών ή πτηνών. Εμφανίζονται επίσης πήλινα ομοιώματα ιερών.
Έχουν ψηλούς τοίχους, με ανάγλυφους πεσσούς που στηρίζουν κεφάλια
βοδιών. Σε γενικές γραμμές, η νέα θρησκεία της Πρώιμης Χαλκοκρατίας
  της βόρειας και κεντρικής Κύπρου, που χρονολογείται γύρω στο 2000
π.Χ., φαίνεται πως βασιζόταν στις δυνάμεις της ζωής, του θανάτου
και της γονιμότητας, με σύμβολα τα κερασφόρα ζώα και τους όφεις. Σκη­
νές απο την καθημερινή ζωή34 εμφανίζονται ανάγλυφες πάνω στον ώμο
μεγάλων αγγείων και γύρω από τα χείλη λεκανών. Παριστάνουν οικια­
κές ασχολίες, καθώς και ζευγάρια ανδρών και γυναικών σε περίπτυξη
, γυναίκες την ώρα του τοκετού και γυναίκες που κρατούν βρέφη
) και άλλες σκηνές που σχετίζονται με την ανθρώπινη γονι
γονιμότητα.
Φαίνεται πως ο ρόλος των γυναικών - μητέρων αναβαθμίζεται. Αυτό πα-

ρουσιάζεται πάνω σε μία πυξίδα, με
παράσταση ζευγαριού.35 Η γυναίκα
που κρατά στην αγκαλιά της βρέφος
φαίνεται πολύ μεγαλύτερη από την
παράσταση του ανδρός.
Φαίνεται πως ανάμεσα στις ζωομορφικές θρησκευτικές παραστάσεις
που συμβολίζουν τις δυνάμεις της ζωής και του θανάτου αναπτύχθηκε η
μορφή της γυναίκας-μητέρας που συμβολίζει τη γονιμότητα. Η γυναίκα
δεν συνδέεται μόνο με τη μητρότητα. Ως ζωοδότρια πιστεύεται ότι έχει
τη δύναμη να ξαναδίνει πνοή στο νεκρό. Αυτός είναι ο λόγος που πολ­
λά σανιδόσχημα ειδώλια,36 που πιθανόν παριστάνουν γυναικεία μορφή
με τελετουργικό ένδυμα, έχουν βρεθεί σε τάφους (Εικ. 7-8). Τα ειδώλια

αυτά έχουν ψηλό τετράπλευρο λαιμό και κεφάλι με διάτρητα αυτιά για
σκουλαρίκια. Το σώμα τους είναι επίπεδο, τετράπλευρο, χωρίς καμιά
ένδειξη φύλου, εκτός από μερικά όπου υποδηλώνεται το στήθος ή κρα­
τούν βρέφος. Φέρουν πλούσιο εγχάρακτο διάκοσμο και λεπτομερή ένδει­
ξη των χαρακτηριστικών του προσώπου, της κόμης, των ενδυμάτων
και των κοσμημάτων, καθώς και επιπρόσθετα σκουλαρίκια από χαλκό
και πηλό που δεν διασώθηκαν.
Μερικά από τα ειδώλια είναι δικέφαλα. Παριστάνουν κατά πάσα
πιθανότητα μια θεά ή τις ιέρειες της. Φαίνεται πως μιμούνται μεγάλου
μεγέθους αγάλματα (ξόανα) από ξύλο ή πέτρα που τα στόλιζαν με πραγ­
ματικά ενδύματα και κοσμήματα κατά τη διάρκεια τελετών. Αν πράγματι
τα ειδώλια αυτά παρίσταναν τη θεότητα και τις ιέρειες της, τότε η
κυπριακή θρησκεία κατά την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού ήταν ήδη αρκε­
τά εξελιγμένη. Η θεότητα αυτή θα ήταν παρόμοια με την ανατολική
θεά της γονιμότητας, της ζωής και της αναγέννησης.
Πρόσφατα, η R.M.Washbourne ταύτισε τα ειδώλια αυτά με παρα­
στάσεις της θεάς της Μεσοποταμίας Inanna - Ishtar,37 ιδίως γιατί φορούν
διαδήματα, σκουλαρίκια και περιδέραια, τα οποία είχαν τελετουργική
αξία και σχετίζονταν με τη θεά της γονιμότητας και την προστάτιδα της
ζωής ενάντια στο θάνατο. Αυτό θα δικαιολογούσε κατά κάποιον τρόπο
και την ταφική τους χρήση.
Παρ' όλη την πειστικότητα της θεωρίας της Washbourne για την
ταύτιση των ειδωλίων αυτών με την Inanna-Ishtar, εντούτοις υπάρχει μια
δυσκολία στην αποδοχή της: δεν υπάρχουν αρχαιολογικές μαρτυρίες για
σχέσεις ανάμεσα στην Κύπρο και τη Μεσοποταμία κατά την πρώιμη δεύ­
τερη χιλιετηρίδα π.Χ. Τα πλησιέστερα προς τα κυπριακά ειδώλια είναι
μερικά σανιδόσχημα δικέφαλα ειδώλια από την Ανατολία, αλλά οι γνώ­
σεις μας για τη θρησκεία της Ανατολίας κατά την περίοδο αυτή είναι
πολύ περιορισμένες. Όποια κι αν ήταν η προέλευση αυτής της λατρείας,

είναι βέβαιο ότι αναπτύχθηκε στη βόρεια και κεντρική περιοχή του
νησιού κατά την Πρώιμη Χαλκοκρατια και δεν είχε καμιά σχέση με τη
λατρεία που αναπτύχθηκε προηγουμένως στην περιοχή της Πάφου.
Το ζωόμορφο στοιχείο στην εικονογραφία που εμφανίζεται στα αρχι­
κά στάδια της λατρείας σταδιακά εξαφανίζεται. Αυτό που διατηρείται και
δεν θα ξεχασθεί για πολλούς αιώνες είναι η παράσταση της μητέρας, της
κονροτρόφον. Η λατρεία της θεάς της γονιμότητας αναπτύχθηκε σε
πολλά μέρη του νησιού. Ίσως από τη λατρεία στην κεντρική περιοχή του
νησιού, από την Πρώιμη κιόλας Εποχή του Χαλκού, πηγάζει η λατρεία
στους Γόλγους κατά τους ιστορικούς χρόνους. Σύμφωνα με τον Παυ­
σανία38 η θεά της Κύπρου λατρευόταν στους Γόλγους πολύ πριν τη
λατρεία της στην Πάφο.
Κατά τη Μέση Χαλκοκρατια, από το 1850 περίπου ως το 1600 π.Χ.,
ο πολιτισμός της προηγούμενης περιόδου έχασε τη ζωτικότητα του.
Στο ανατολικό μέρος του νησιού αναπτύχθηκαν νέοι οικισμοί και από τα
λιμάνια της ανατολικής ακτής άρχισε να εξάγεται χαλκός στο πλαίσιο
των εμπορικών σχέσεων που
αναπτύχθηκαν με τη συροπα-
λαιστινιακή ακτή. Ήταν φυσι­
κό και επόμενο ο κυπριακός
πολιτισμός να επηρεασθεί
απο τους πολιτισμούς της Εγ­
γύς Ανατολής. Οι μόνες πα­
ραστάσεις που διασώθηκαν
από την εικονογραφία της
λατρείας της προηγούμενης
περιόδου είναι αυτές που σχε­
τίζονται με τη γυναικεία μορ-
,

στα γόνατα της, καθώς και οι παραστάσεις βρέφους στο λίκνο, όλες σχε­
τικές με τη γονιμότητα. Διασώθηκαν λιγοστές άτεχνες τέτοιες παρα­
στάσεις,39 που δείχνουν όμως ένα νέο στοιχείο στη μορφή τους: το
στοιχείο του γυμνού, παρμένο ίσως από την Ανατολή, με έμφαση στα γεν­
νητικά όργανα (ELK. 9). Τα χαρακτηριστικά του προσώπου αποδίδονται
ολόγλυφα, και συνεπώς πιο ρεαλιστικά. Τα ειδώλια δεν φορούν ενδύματα
και τα γεννητικά όργανα αποδίδονται έντονα αλλά άτεχνα. Έχουν διά­
τρητα στήθη, ομφαλό και εγχάρακτο αιδοίο. Παρόλο που οι γυναίκες
παριστάνονται γυμνές, φορούν περιδέραιο γύρω από το λαιμό, σκου­
λαρίκια στα διάτρητα αυτιά, ενώ μερικές έχουν κάλυμμα στη κεφαλή. Τα
μπράτσα βρίσκονται κατά μήκος του σώματος, κάποτε όμως τα χέρια
αγγίζουν το σώμα κάτω από τα στήθη και τα ίδια τα στήθη. Με την πάρο­
δο του χρόνου αρχίζουν να μιμούνται γυμνά ανατολικά πρότυπα, με
ατρακτοειδή σώματα, μπράτσα κατά μήκος του σώματος ή χέρια στο στή­
θος, μεγάλα διάτρητα αυτιά, σκουλαρίκια και περιδέραια. Η επίδραση της
Ανατολής είναι πρόδηλη, με τη χρήση λατρευτικών ειδωλίων που σχε­
τίζονται με τη γονιμότητα.
Οι επιδράσεις από την Ανατολή γίνονται έντονες κατά την Ύστερη
Χαλκοκρατία, από το 1600 π.Χ. και ύστερα, όταν οι εμπορικές συναλ­
λαγές με τη Συρο-Παλαιστίνη πολλαπλασιάζονται και κάτοικοι της
περιοχής αυτής εγκαθίστανται πιθανόν στην Κύπρο. Ύστερα από μια
περίοδο κατά την οποία σπάνιζε το λατρευτικό εικονογραφικό υλικό,
υπάρχει τώρα μεγάλη αφθονία. Εκατοντάδες πήλινα ειδώλια, φτιαγμένα
από φαιόχρωμο πηλό εμφανίζονται τώρα σε τάφους σε ολόκληρο το
νησί,40 από τα τέλη του 15ου ως τον 13ο αιώνα π.Χ. Διατηρούν τα
χαρακτηριστικά των ειδωλίων της Μέσης Χαλκοκρατίας, με τα διάτρητα
αυτιά, αλλά με ακόμα εντονότερη την απόδοση των γεννητικών οργάνων
(ELK. 10). Τα κύρια χαρακτηριστικά τους είναι μια παράξενη κεφαλή με
.
μεγάλα στρογγυλά μά­
τια, κυρτή μύτη και με­
γάλα διάτρητα αυτιά
που διατηρούν ακόμη
σε μερικές περιπτώσεις
σκουλαρίκια, πήλινα ή
χάλκινα. Έχουν εξο-
γκομένους γοφούς, με
την ηβική χώρα σε σχή­
μα μεγάλου τριγώνου.
Το αιδοίο αποδίδεται με
μια βαθιά τομή. Μολο­
νότι οι γυναίκες που
παριστάνουν είναι γυ­
μνές, φορούν περιδέραια γύρω από το λαιμό. Μιμούνται τα ανατολικά
πρότυπα, με τα χέρια κάτω και ανάμεσα στα στήθη. Πολλά παριστάνουν
γυναίκα που κρατά βρέφος στην αγκαλιά ή στα γόνατα της. Αντιγράφουν
προφανώς Συριακά πρότυπα που με τη σειρά τους εμπνεύσθηκαν από τα
ειδώλια της Μεσοποταμίας, με τα ίδια χαρακτηριστικά του προσώπου και
του κορμού. Αναμφίβολα σχετίζονται με τη γονιμότητα και παριστάνουν
ίσως μια στερεότυπη εκλαϊκευμένη μορφή της θεάς της γονιμότητας,
όπως παριστάνεται στις ανατολικές θρησκείες, σαν φυλακτά για τη γονι­
μότητα, την αφθονία και την προστασία εναντίον του θανάτου. Έτσι, η
λατρεία της θεάς της γονιμότητας συνεχίζεται στην Κύπρο, ενισχυμένη
τώρα με στοιχεία από την Ανατολή. Ταυτόχρονα όμως, μαζί με τους
ανατολικούς τύπους, υπήρχαν και άλλοι με λιγότερο έντονα τα ανατολικά
στοιχεία.41 Έχουν πρόσωπα πιο ανθρ(όπινα, δεν έχουν μεγάλα διάτρητα
αυτιά και τα γεννητικά όργανα αποδίδονται λιγότερο έντονα. Φαίνεται
πως επηρεάστηκαν από τη Μυκηναϊκή κοροπλαστική που ήταν διαδεδο­
μένη στην Κύπρο κατά το 14ο και 13ο αι. π.Χ.

Παρόλο που η Κυπρία θεά της γονιμότητας δέχτηκε έντονες επιρρο­
ές από την Ανατολή, ιδίως μεταξύ του 15ου και 12ου αι. π.Χ., για
πρώτη φορά αντικρίζει την ελληνική παρουσία στο νησί γύρω στα 1200
π.Χ., και ως αποτέλεσμα υιοθετεί μια λιγότερο ανατολική όψη.
Τα ειδώλια που αναφέραμε αποτελούν ασφαλώς την απλουστευμένη
λαϊκή έκφραση της κυπριακής θρησκείας, που θα είχε πολύ πιο πολύ­
πλοκο χαρακτήρα. Με τον ίδιο τρόπο τα ανατολικά ειδώλια δεν αντι­
προσωπεύουν όλο το πολύπλοκο φάσμα των ανατολικών θρησκειών, με
πολλούς θεούς και θεές με διαφορετικά σύμβολα και πλούσιο μυθολογικό
υπόβαθρο.
Η ανατολική επίδραση μπορεί επίσης να διαπιστωθεί και στην αρχι­
τεκτονική των ιερών κατά το 13ο αι. π.Χ. Στο Κίτιο,42 μια πόλη της
νοτιοανατολικής ακτής, υπήρχαν δύο μικρά ιερά ανατολικού τύπου που
περιλάμβαναν μια τετράπλευρη αυλή, μικρό άδυτο, υπαίθριο βωμό και ιερό
κήπο, με μεταλλουργικές εγκαταστάσεις κοντά στα ιερά. Είναι πιθανόν οι
Κύπριοι να υιοθέτησαν τώρα μερικούς ανατολικούς θεούς. Μία ενεπίγραφη
πινακίδα του 13ου αι. π.Χ. που βρέθηκε στην Ουγκαρίτ, πόλη στην ακτή
της Συρίας με την οποία η Κύπρος είχε στενές σχέσεις, αναφέρεται σε
κυπριακές θεότητες με ανατολικά ονόματα, συμπεριλαμβανομένου του
Baal, της Athort και της Anat.43 Ίσως αυτά τα ονόματα να είναι τα μετα­
φρασμένα ονόματα των αντίστοιχων κυπριακών θεοτήτων. Και οι δύο ανα­
τολικές θεές, η Anat και η Athort, ήταν θεές της γονιμότητας που θα
μπορούσαν εύκολα να ταυτισθούν με την αντίστοιχη Κυπρία θεά. Σε
κάποιο σημείο της εξέλιξης της κυπριακής θρησκείας θα υπήρξε ένα είδος
σύγκλισης μεταξύ της ανατολικής και της κυπριακής θρησκείας.
Περί τα τέλη της Ύστερης Χαλκοκρατίας η Αφροδίτη εμφανίζεται στο
προσκήνιο. Η θεά της Κύπρου αναφέρεται με το όνομα Αφροδίτη σε
μεταγενέστερα κείμενα που σχετίζονται με παραδόσεις για το μυθικό
βασιλιά Κινύρα και τον Έλληνα ήρωα Αγαπήνορα. Ο Κινύρας44 είναι
γνωστός από την Ιλιάδα ως ο Κύπριος βασιλιάς που δώρισε στον Αγα­
μέμνονα ένα θαυμάσιο θώρακα πριν τον Τρωικό Πόλεμο. Φημιζόταν για
τον πλούτο και την αφοσίωση του στη θεά Αφροδίτη, της οποίας ήταν ο
αγαπητός αρχιερέας45. Αναμφίβολα ο Κινύρας θα υπήρξε ιστορικό πρό­
σωπο, κατά πάσα πιθανότητα βασιλιάς της Πάφου. Ταυτόχρονα όμως
έγινε και μυθική προσωπικότητα, που αντανακλούσε τον πλούτο της
Κύπρου κατά την Ύστερη Χαλκοκρατία, από το 1500 π.Χ. και ύστερα.
Πρέπει να υποθέσουμε πως η Κύπρος, πριν από την άφιξη των Ελλήνων,
ήταν ένα πλούσιο και ανεπτυγμένο νησί, όχι λιγότερο σημαντικό από τα
άλλα κράτη της Εγγύς Ανατολής. Είναι επίσης γνωστό πως η Πάφος, ήδη
απο το 1500 π.Χ., ήταν ένα από τα πλέον ανθηρά κέντρα στην Κύπρο, με
διασυνδέσεις τόσο με το Αιγαίο όσο και με την Ανατολή. Ο Τάκιτος ανα­
φέρει τον Κινύρα ως ιδρυτή του ναού της Αφροδίτης στην Πάφο και τον
πρώτο από τους Κινυράδες46, μια δυναστεία αρχιερέων της θεάς. Μια
άλλη όμως παράδοση που γνωρίζουμε από τον Παυσανία47 αναφέρει τον
Αγαπήνορα ως καταγόμενο από το Αργός, ως Έλληνα ήρωα του Τρωικού
Πολέμου και ιδρυτή τόσο της πόλης της Πάφου όσο και του ναού της
Αφροδίτης.
Όλες οι παραπάνω αντικρουόμενες και αντιφατικές παραδόσεις
μπορεί να αντικατοπτρίζουν μια "ιστορική" πραγματικότητα. Ο Κινύρας
αντιπροσωπεύει ίσως εποίκους από τη συροπαλαιστινιακή ακτή που
ήρθαν να εγκατασταθούν στο νησί κατά την Ύστερη Χαλκοκρατία και
είχαν ήδη συγχωνευθεί με το γηγενές στοιχείο. Σχετιζόταν με την ίδρυση
του ναού της Αφροδίτης όχι μόνο στην Κύπρο αλλά και στη Βύβλο48.
Επιπλέον, ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι ο ναός της Αφροδίτης στην Κύπρο

προήλθε από το ναό στην Ασκαλόνα, στην ακτή της Παλαιστίνης.49
Μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο Κινύρας ίδρυσε ένα σημαντικό ιερό μιας
ανατολικής θεάς στην Πάφο, γιατί η Πάφος ήταν ήδη μια σημαντική πόλη
και είχε διατηρήσει μερικά στοιχεία της παλιάς λατρείας. Αυτή η προέ­
λευση μπορεί ίσως να εξηγήσει τον ανατολικό χαρακτήρα της θεάς και
της λατρείας της στην Πάφο.50 Τα αρχαιότερα ερείπια του ιερού της
απαρτίζονται από ένα περίβολο με μια ανοιχτή αυλή ανατολικού τύπου
και ένα μικρό στεγασμένο "άδυτο" (Ειχ. 11). Μέχρι τη Ρωμαϊκή περίοδο,
η θεά λατρευόταν υπό τη μορφή μιας μεγάλης κωνικής πέτρας που
θυμίζει τους ανατολικούς "βαιτύλους". Μπορούμε να φαντασθούμε ότι
η κυπριακή θεά συγγένευε με μια ανατολική θεά, όπως για παράδειγμα τη
θεά των Σουμερίων Inanna, την ακκαδική Ishtar ή την ουγαριτική Anat
και Athart, που όλες λατρεύονταν στην Ανατολή κατά τη 2η χιλιετηρίδα
π.Χ. Αυτή η ανατολική θεά υπήρξε κατά το René Labat51:
"Η θεά του Έρωτα,
στην περισσότερο ή λι­
γότερο αγνή της έκφρα­
ση. Ήταν η μητέρα, η
αδελφή, η ερωμένη δια­
φόρων θεών, η ίδια
ερωτευμένη με πάθος
αλλά και αστάθεια
στον έρωτα της. Ήταν
η τρομερή θεά του
πολέμου αλλά και η
r-
σοφή και παντοδύναμη


και των ανθρώπων. Έδινε στου βασιλείς το σκήπτρο, το θρόνο και τα
βασιλικά τους εμβλήματα, προστάτευε τις βασιλικές δυναστείες. Ανερ­
χόταν στα ύψη του ουρανού σαν το πιο φωτεινό αστέρι, κατέβαινε στον
Άδη και η απουσία της προκαλούσε την ατροφία της φύσης. Ήταν ερω­
τευμένη με το θεό Doumouzi/Tammouz που στάλθηκε στον Άδη και τον
θρηνούσε. Στην αρχαία Εγγύς Ανατολή λατρευόταν με ευλάβεια και
αγάπη από βασιλείς και κοινούς θνητούς. Πολλοί διθυραμβικοί ύμνοι και
συγκινητικές προσευχές ψάλλονταν προς τιμήν της".52
Πράγματι, η κυπριακή θεά παρουσίαζε παρόμοια χαρακτηριστικά
που δείχνουν τον ανατολικό της χαρακτήρα, όπως θα δούμε στη συνέχεια.
Γνωρίζουμε πως γύρω στο 1200 π.Χ. Μυκηναίοι Έλληνες, γνωστοί
στον Όμηρο ως Αχαιοί, εγκατέλειψαν την ηπειρωτική Ελλάδα μετά τη
διάλυση της Μυκηναϊκής "αυτοκρατορίας" για να αναζητήσουν νέες
πατρίδες στις χώρες της Ανατολικής Μεσογείου. Μερικοί από αυτούς
έφτασαν στην Κύπρο, όπου εγκαταστάθηκαν άλλοι ειρηνικά και άλλοι
όχι.
Συνεχίζεται.....